Pubbantakappikasassatavādavaṇṇanā
28. Evaṃ brahmadattena vuttavaṇṇassa anusandhivasena tividhaṃ sīlaṃ vitthāretvā idāni bhikkhusaṅghena vuttavaṇṇassa
P1.99 anusandhivasena –‘‘ atthi , bhikkhave , aññeva dhammā gambhīrā duddasā ’’ tiādinā nayena suññatāpakāsanaṃ ārabhi .
Tattha dhammāti guṇe , desanāyaṃ , pariyattiyaṃ , nissatteti evamādīsu dhammasaddo vattati .
‘‘ Na hi dhammo adhammo ca , ubho samavipākino ;
Adhammo nirayaṃ neti , dhammo pāpeti suggatin ’’ ti .( theragā .304);
Ādīsu hi guṇe dhammasaddo .
‘‘ Dhammaṃ , vo bhikkhave , desessāmi ādikalyāṇan ’’ tiādīsu ( ma . ni .3.420) desanāyaṃ .
‘‘ Idha bhikkhu dhammaṃ pariyāpuṇāti suttaṃ
V1.87M1.93 , geyyan ’’ tiādīsu ( a . ni .5.73) pariyattiyaṃ .‘‘ Tasmiṃ kho pana samaye dhammā honti , khandhā hontī ’’ tiādīsu ( dha . sa .121) nissatte .
Idha pana guṇe vattati .
Tasmā atthi , bhikkhave , aññeva tathāgatassa guṇāti evamettha attho daṭṭhabbo .
Gambhīrāti mahāsamuddo viya makasatuṇḍasūciyā aññatra tathāgatā aññesaṃ ñāṇena alabbhaneyyapatiṭṭhā , gambhīrattāyeva duddasā .
Duddasattāyeva duranubodhā .
Nibbutasabbapariḷāhattā santā , santārammaṇesu pavattanatopi santā .
Atittikaraṇaṭṭhena paṇītā , sādurasabhojanaṃ viya .
Uttamañāṇavisayattā na takkena avacaritabbāti atakkāvacarā .
Nipuṇāti saṇhasukhumasabhāvattā .
Bālānaṃ avisayattā , paṇḍitehiyeva veditabbāti paṇḍitavedanīyā .
Ye tathāgato sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedetīti ye dhamme tathāgato anaññaneyyo hutvā sayameva abhivisiṭṭhena ñāṇena paccakkhaṃ katvā pavedeti , dīpeti , katheti , pakāsetīti attho .
Yehīti yehi guṇadhammehi .
Yathābhuccan ti yathābhūtaṃ .
Vaṇṇaṃ sammā vadamānā vadeyyun ti tathāgatassa vaṇṇaṃ vattukāmā sammā vadeyyuṃ , ahāpetvā vattuṃ sakkuṇeyyunti attho .
Katame ca pana te dhammā bhagavatā evaṃ thomitāti ?
Sabbaññutaññāṇaṃ .
Yadi evaṃ , kasmā bahuvacananiddeso
P1.100 katoti ?Puthucittasamāyogato ceva , puthuārammaṇato ca .
Tañhi catūsu ñāṇasampayuttamahākiriyacittesu labbhati , na cassa koci dhammo ārammaṇaṃ nāma na hoti .
Yathāha –
‘‘ atītaṃ sabbaṃ jānātīti sabbaññutaññāṇaṃ , tattha āvaraṇaṃ natthīti anāvaraṇañāṇan ’’ tiādi ( paṭi . ma .1.120).
Iti puthucittasamāyogato punappunaṃ uppattivasena puthuārammaṇato ca bahuvacananiddeso katoti .
‘‘ Aññevā ’’ ti idaṃ panettha vavatthāpanavacanaṃ ,‘‘ aññeva , na pāṇātipātā veramaṇiādayo .
Gambhīrāva na uttānā ’’ ti evaṃ sabbapadehi yojetabbaṃ .
Sāvakapāramīñāṇañhi gambhīraṃ , paccekabodhiñāṇaṃ pana tato gambhīrataranti tattha vavatthānaṃ natthi , sabbaññutaññāṇañca tatopi gambhīrataranti tatthāpi vavatthānaṃ natthi , ito panaññaṃ gambhīrataraṃ natthi ;
tasmā gambhīrā vāti vavatthānaṃ labbhati .
Tathā duddasāva duranubodhā vāti sabbaṃ veditabbaṃ .
Katame
M1.94 ca te bhikkhaveti ayaṃ pana tesaṃ dhammānaṃ kathetukamyatā pucchā .Santi , bhikkhave , eke samaṇabrāhmaṇātiādi pucchāvissajjanaṃ .
Kasmā panetaṃ evaṃ āraddhanti ce ?
Buddhānañhi cattāri ṭhānāni patvā gajjitaṃ mahantaṃ hoti , ñāṇaṃ anupavisati , buddhañāṇassa mahantabhāvo
V1.88 paññāyati , desanā gambhīrā hoti , tilakkhaṇāhatā , suññatāpaṭisaṃyuttā .Katamāni cattāri ?
Vinayapaññattiṃ , bhūmantaraṃ , paccayākāraṃ , samayantaranti .
Tasmā –
‘‘ idaṃ lahukaṃ , idaṃ garukaṃ , idaṃ satekicchaṃ , idaṃ atekicchaṃ , ayaṃ āpatti , ayaṃ anāpatti , ayaṃ chejjagāminī , ayaṃ vuṭṭhānagāminī , ayaṃ desanāgāminī , ayaṃ lokavajjā , ayaṃ paṇṇattivajjā , imasmiṃ vatthusmiṃ idaṃ paññapetabban ’’ ti yaṃ evaṃ otiṇṇe vatthusmiṃ
P1.101 sikkhāpadapaññāpanaṃ nāma , tattha aññesaṃ thāmo vā balaṃ vā natthi ;avisayo esa aññesaṃ , tathāgatasseva visayo .
Iti vinayapaññattiṃ patvā buddhānaṃ gajjitaṃ mahantaṃ hoti , ñāṇaṃ anupavisati … pe … suññatāpaṭisaṃyuttāti .
Tathā ime cattāro satipaṭṭhānā nāma … pe … ariyo aṭṭhaṅgiko maggo nāma , pañca khandhā nāma , dvādasa āyatanāni nāma , aṭṭhārasa dhātuyo nāma , cattāri ariyasaccāni nāma , bāvīsatindriyāni nāma , nava hetū nāma , cattāro āhārā nāma , satta phassā nāma , satta vedanā nāma , satta saññā nāma , satta cetanā nāma , satta cittāni nāma .
Etesu ettakā kāmāvacarā dhammā nāma , ettakā rūpāvacaraarūpāvacarapariyāpannā dhammā nāma , ettakā lokiyā dhammā nāma , ettakā lokuttarā dhammā nāmāti catuvīsatisamantapaṭṭhānaṃ anantanayaṃ abhidhammapiṭakaṃ vibhajitvā kathetuṃ aññesaṃ thāmo vā balaṃ vā natthi , avisayo esa aññesaṃ , tathāgatasseva visayo .
Iti bhūmantaraparicchedaṃ patvā buddhānaṃ gajjitaṃ mahantaṃ hoti , ñāṇaṃ anupavisati … pe … suññatāpaṭisaṃyuttāti .
Tathā ayaṃ avijjā saṅkhārānaṃ navahākārehi paccayo hoti , uppādo hutvā paccayo hoti , pavattaṃ hutvā , nimittaṃ , āyūhanaṃ , saṃyogo , palibodho , samudayo , hetu , paccayo hutvā paccayo hoti , tathā saṅkhārādayo viññāṇādīnaṃ .
Yathāha –
‘‘ kathaṃ paccayapariggahe paññā dhammaṭṭhitiñāṇaṃ ?
Avijjā saṅkhārānaṃ uppādaṭṭhiti ca pavattaṭṭhiti ca , nimittaṭṭhiti
M1.95 ca , āyūhanaṭṭhiti ca , saṃyogaṭṭhiti ca , palibodhaṭṭhiti ca , samudayaṭṭhiti ca , hetuṭṭhiti ca , paccayaṭṭhiti ca , imehi navahākārehi avijjā paccayo , saṅkhārā paccayasamuppannā , ubhopete dhammā paccayasamuppannāti paccayapariggahe paññā dhammaṭṭhitiñāṇaṃ .Atītampi addhānaṃ , anāgatampi addhānaṃ avijjā saṅkhārānaṃ uppādaṭṭhiti ca … pe …
P1.102 jāti jarāmaraṇassa uppādaṭṭhiti ca … pe … paccayaṭṭhiti ca , imehi navahākārehi jāti paccayo , jarāmaraṇaṃ paccayasamuppannaṃ , ubhopete dhammā paccayasamuppannāti paccayapariggahe paññā dhammaṭṭhitiñāṇan ’’ ti ( paṭi . ma .1.45).Evamimaṃ tassa tassa dhammassa tathā tathā paccayabhāvena pavattaṃ tivaṭṭaṃ tiyaddhaṃ
V1.89 tisandhiṃ catusaṅkhepaṃ vīsatākāraṃ paṭiccasamuppādaṃ vibhajitvā kathetuṃ aññesaṃ thāmo vā balaṃ vā natthi , avisayo esa aññesaṃ , tathāgatasseva visayo , iti paccayākāraṃ patvā buddhānaṃ gajjitaṃ mahantaṃ hoti , ñāṇaṃ anupavisati … pe … suññatāpaṭisaṃyuttāti .Tathā cattāro janā sassatavādā nāma , cattāro ekaccasassatavādā , cattāro antānantikā , cattāro amarāvikkhepikā , dve adhiccasamuppannikā , soḷasa saññīvādā , aṭṭha asaññīvādā , aṭṭha nevasaññīnāsaññīvādā , satta ucchedavādā , pañca diṭṭhadhammanibbānavādā nāma .
Te idaṃ nissāya idaṃ gaṇhantīti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni bhinditvā nijjaṭaṃ niggumbaṃ katvā kathetuṃ aññesaṃ thāmo vā balaṃ vā natthi , avisayo esa aññesaṃ , tathāgatasseva visayo .
Iti samayantaraṃ patvā buddhānaṃ gajjitaṃ mahantaṃ hoti , ñāṇaṃ anupavisati , buddhañāṇassa mahantatā paññāyati , desanā gambhīrā hoti , tilakkhaṇāhatā , suññatāpaṭisaṃyuttāti .
Imasmiṃ pana ṭhāne samayantaraṃ labbhati , tasmā sabbaññutaññāṇassa mahantabhāvadassanatthaṃ desanāya ca suññatāpakāsanavibhāvanatthaṃ samayantaraṃ anupavisanto dhammarājā –
‘‘ santi , bhikkhave , eke samaṇabrāhmaṇā ’’ ti evaṃ pucchāvissajjanaṃ ārabhi .
29. Tattha santīti atthi saṃvijjanti upalabbhanti .
Bhikkhaveti ālapanavacanaṃ .
Eketi ekacce .
Samaṇabrāhmaṇāti pabbajjūpagatabhāvena samaṇā , jātiyā brāhmaṇā .
Lokena vā samaṇāti ca brāhmaṇāti ca evaṃ sammatā .
Pubbantaṃ
P1.103 kappetvā vikappetvā gaṇhantīti pubbantakappikā .Pubbantakappo vā
M1.96 etesaṃ atthīti pubbantakappikā .Tattha antoti ayaṃ saddo antaabbhantaramariyādalāmakaparabhāgakoṭṭhāsesu dissati .
‘‘ Antapūro udarapūro ’’ tiādīsu hi ante antasaddo .
‘‘ Caranti loke parivārachannā anto asuddhā bahi sobhamānā ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .1.122) abbhantare .
‘‘ Kāyabandhanassa anto jīrati ( cūḷava .278).
‘‘ Sā haritantaṃ vā panthantaṃ vā selantaṃ vā udakantaṃ vā ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.304) mariyādāyaṃ .
‘‘ Antamidaṃ , bhikkhave , jīvikānaṃ yadidaṃ piṇḍolyan ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .3.80) lāmake .
‘‘ Esevanto dukkhassā ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .2.51) parabhāge .
Sabbapaccayasaṅkhayo hi dukkhassa parabhāgo koṭīti vuccati .
‘‘ Sakkāyo kho , āvuso , eko anto ’’ tiādīsu ( a . ni .6.61) koṭṭhāse .
Svāyaṃ idhāpi koṭṭhāse vattati .
Kappasaddopi –
V1.90 ‘‘ tiṭṭhatu , bhante bhagavā kappaṃ ’’( dī . ni .2.167),‘‘ atthi kappo nipajjituṃ ’’( a . ni .8.80),‘‘ kappakatena akappakataṃ saṃsibbitaṃ hotī ’’ ti ,( pāci .371) evaṃ āyukappalesakappavinayakappādīsu sambahulesu atthesu vattati .Idha taṇhādiṭṭhīsu vattatīti veditabbo .
Vuttampi cetaṃ –
‘‘ kappāti dve kappā , taṇhākappo ca diṭṭhikappo cā ’’ ti ( mahāni .28).
Tasmā taṇhādiṭṭhivasena atītaṃ khandhakoṭṭhāsaṃ kappetvā pakappetvā ṭhitāti pubbantakappikāti evamettha attho veditabbo .
Tesaṃ evaṃ pubbantaṃ kappetvā ṭhitānaṃ punappunaṃ uppajjanavasena pubbantameva anugatā diṭṭhīti pubbantānudiṭṭhino .
Te evaṃdiṭṭhino taṃ pubbantaṃ ārabbha āgamma paṭicca aññampi janaṃ diṭṭhigatikaṃ karontā anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti aṭṭhārasahi vatthūhi .
Tattha anekavihitānīti anekavidhāni .
Adhimuttipadānīti adhivacanapadāni .
Atha vā bhūtaṃ atthaṃ
P1.104 abhibhavitvā yathāsabhāvato aggahetvā pavattanato adhimuttiyoti diṭṭhiyo vuccanti .Adhimuttīnaṃ padāni adhimuttipadāni , diṭṭhidīpakāni vacanānīti attho .
Aṭṭhārasahi vatthūhīti aṭṭhārasahi kāraṇehi .
30. Idāni
M1.97 yehi aṭṭhārasahi vatthūhi abhivadanti , tesaṃ kathetukamyatāya pucchāya ‘‘ te ca kho bhonto ’’ tiādinā nayena pucchitvā tāni vatthūni vibhajitvā dassetuṃ ‘‘ santi , bhikkhave ’’ tiādimāha .Tattha vadanti etenāti vādo , diṭṭhigatassetaṃ adhivacanaṃ .
Sassato vādo etesanti sassatavādā , sassatadiṭṭhinoti attho .
Eteneva nayena ito paresampi evarūpānaṃ padānaṃ attho veditabbo .
Sassataṃ attānañca lokañcāti rūpādīsu aññataraṃ attāti ca lokoti ca gahetvā taṃ sassataṃ amaraṃ niccaṃ dhuvaṃ paññapenti .
Yathāha –
‘‘ rūpaṃ attā ceva loko ca sassato cāti attānañca lokañca paññapenti tathā vedanaṃ , saññaṃ , saṅkhāre , viññāṇaṃ attā ceva loko ca sassato cāti attānañca lokañca paññapentī ’’ ti .
31. Ātappamanvāyātiādīsu vīriyaṃ kilesānaṃ ātāpanabhāvena ātappanti vuttaṃ .
Tadeva padahanavasena padhānaṃ .
Punappunaṃ yuttavasena anuyogoti .
Evaṃ tippabhedaṃ vīriyaṃ anvāya āgamma paṭiccāti attho .
Appamādo vuccati satiyā avippavāso .
Sammā manasikāroti upāyamanasikāro , pathamanasikāro , atthato ñāṇanti vuttaṃ hoti .
Yasmiñhi manasikāre ṭhitassa pubbenivāsānussati ñāṇaṃ ijjhati , ayaṃ imasmiṃ ṭhāne manasikāroti adhippeto .
Tasmā vīriyañca satiñca ñāṇañca āgammāti ayamettha saṅkhepattho .
Tathārūpan ti tathājātikaṃ .
Cetosamādhin ti
V1.91 cittasamādhiṃ .Phusatīti vindati paṭilabhati .
Yathā samāhite citteti yena samādhinā sammā āhite suṭṭhu ṭhapite cittamhi anekavihitaṃ
P1.105 pubbenivāsan tiādīnaṃ attho visuddhimagge vutto .So evamāhāti so evaṃ jhānānubhāvasampanno hutvā diṭṭhigatiko evaṃ vadati .
Vañjhoti vañjhapasuvañjhatālādayo viya aphalo kassaci ajanakoti .
Etena ‘‘ attā ’’ ti ca ‘‘ loko ’’ ti ca gahitānaṃ jhānādīnaṃ rūpādijanakabhāvaṃ paṭikkhipati .
Pabbatakūṭaṃ viya ṭhitoti kūṭaṭṭho .
Esikaṭṭhāyiṭṭhitoti esikaṭṭhāyī viya hutvā ṭhitoti esikaṭṭhāyiṭṭhito .
Yathā sunikhāto esikatthambho niccalo tiṭṭhati , evaṃ ṭhitoti attho .
Ubhayenapi lokassa vināsābhāvaṃ dīpeti .
Keci pana īsikaṭṭhāyiṭṭhitoti pāḷiṃ vatvā muñje īsikā viya ṭhitoti vadanti
M1.98 .Tatrāyamadhippāyo – yadidaṃ jāyatīti vuccati , taṃ muñjato īsikā viya vijjamānameva nikkhamati .
Yasmā ca īsikaṭṭhāyiṭṭhito , tasmā teva sattā sandhāvanti , ito aññattha gacchantīti attho .
Saṃsarantīti aparāparaṃ sañcaranti .
Cavantīti evaṃ saṅkhyaṃ gacchanti .
Tathā upapajjantīti .
Aṭṭhakathāyaṃ pana pubbe ‘‘ sassato attā ca loko cā ’’ ti vatvā idāni te ca sattā sandhāvantītiādinā vacanena ayaṃ diṭṭhigatiko attanāyeva attano vādaṃ bhindati , diṭṭhigatikassa dassanaṃ nāma na nibaddhaṃ , thusarāsimhi nikhātakhāṇu viya cañcalaṃ , ummattakapacchiyaṃ pūvakhaṇḍagūthagomayādīni viya cettha sundarampi asundarampi hoti yevāti vuttaṃ .
Atthitveva sassatisaman ti ettha sassatīti niccaṃ vijjamānatāya mahāpathaviṃva maññati , tathā sinerupabbatacandimasūriye .
Tato tehi samaṃ attānaṃ maññamānā atthi tveva sassatisamanti vadanti .
Idāni sassato attā ca loko cātiādikāya paṭiññāya sādhanatthaṃ hetuṃ dassento ‘‘ taṃ kissa hetu ?
Ahañhi ātappamanvāyā ’’ tiādimāha .
Tattha
P1.106 imināmahaṃ etaṃ jānāmīti iminā visesādhigamena ahaṃ etaṃ paccakkhato jānāmi , na kevalaṃ saddhāmattakeneva vadāmīti dasseti , makāro panettha padasandhikaraṇatthaṃ vutto .Idaṃ , bhikkhave , paṭhamaṃ ṭhānan ti catūhi vatthūhīti vatthusaddena vuttesu catūsu ṭhānesu idaṃ paṭhamaṃ ṭhānaṃ , idaṃ jātisatasahassamattānussaraṇaṃ paṭhamaṃ kāraṇanti attho .
32-33.
Upari
V1.92 vāradvayepi eseva nayo .Kevalañhi ayaṃ vāro anekajātisatasahassānussaraṇavasena vutto .
Itare dasacattālīsasaṃvaṭṭavivaṭṭakappānussaraṇavasena .
Mandapañño hi titthiyo anekajātisatasahassamattaṃ anussarati , majjhimapañño dasasaṃvaṭṭavivaṭṭakappāni , tikkhapañño cattālīsaṃ , na tato uddhaṃ .
34. Catutthavāre takkayatīti takkī , takko vā assa atthīti takkī .
Takketvā vitakketvā diṭṭhigāhino etaṃ adhivacanaṃ .
Vīmaṃsāya samannāgatoti vīmaṃsī .
Vīmaṃsā nāma tulanā ruccanā khamanā .
Yathā hi puriso yaṭṭhiyā udakaṃ vīmaṃsitvā otarati , evameva yo tulayitvā ruccitvā
M1.99 khamāpetvā diṭṭhiṃ gaṇhāti , so ‘‘ vīmaṃsī ’’ ti veditabbo .Takkapariyāhatan ti takkena pariyāhataṃ , tena tena pariyāyena takketvāti attho .
Vīmaṃsānucaritan ti tāya vuttappakārāya vīmaṃsāya anucaritaṃ .
Sayaṃpaṭibhānan ti attano paṭibhānamattasañjātaṃ .
Evamāhāti sassatadiṭṭhiṃ gahetvā evaṃ vadati .
Tattha catubbidho takkī – anussutiko , jātissaro , lābhī , suddhatakkikoti .
Tattha yo ‘‘ vessantaro nāma rājā ahosī ’’ tiādīni sutvā ‘‘ tena hi yadi vessantarova bhagavā , sassato
P1.107 attā ’’ ti takkayanto diṭṭhiṃ gaṇhāti , ayaṃ anussutiko nāma .Dve tisso jātiyo saritvā –
‘‘ ahameva pubbe asukasmiṃ nāma ahosiṃ , tasmā sassato attā ’’ ti takkayanto jātissaratakkiko nāma .
Yo pana lābhitāya ‘‘ yathā me idāni attā sukhī hoti , atītepi evaṃ ahosi , anāgatepi bhavissatī ’’ ti takkayitvā diṭṭhiṃ gaṇhāti , ayaṃ lābhītakkiko nāma .
‘‘ Evaṃ sati idaṃ hotī ’’ ti takkamatteneva gaṇhanto pana suddhatakkiko nāma .
35. Etesaṃ vā aññatarenāti etesaṃyeva catunnaṃ vatthūnaṃ aññatarena ekena vā dvīhi vā tīhi vā .
Natthi ito bahiddhāti imehi pana vatthūhi bahi aññaṃ ekaṃ kāraṇampi sassatapaññattiyā natthīti appaṭivattiyaṃ sīhanādaṃ nadati .
36. Tayidaṃ , bhikkhave , tathāgato pajānātīti bhikkhave , taṃ idaṃ catubbidhampi diṭṭhigataṃ tathāgato nānappakārato jānāti .
Tato taṃ pajānanākāraṃ dassento ime diṭṭhiṭṭhānātiādimāha .
Tattha diṭṭhiyova diṭṭhiṭṭhānā nāma .
Api ca diṭṭhīnaṃ kāraṇampi diṭṭhiṭṭhānameva .
Yathāha ‘‘ katamāni aṭṭha diṭṭhiṭṭhānāni ?
Khandhāpi diṭṭhiṭṭhānaṃ , avijjāpi , phassopi
V1.93 , saññāpi , vitakkopi , ayonisomanasikāropi , pāpamittopi , paratoghosopi diṭṭhiṭṭhānan ’’ ti .‘‘ Khandhā hetu , khandhā paccayo diṭṭhiṭṭhānaṃ upādāya samuṭṭhānaṭṭhena , evaṃ khandhāpi diṭṭhiṭṭhānaṃ .
Avijjā hetu … pe … pāpamitto hetu .
Paratoghoso hetu , paratoghoso paccayo diṭṭhiṭṭhānaṃ upādāya samuṭṭhānaṭṭhena , evaṃ paratoghosopi diṭṭhiṭṭhānan ’’ ti ( paṭi . ma .1.124).
Evaṃgahitāti diṭṭhisaṅkhātā tāva
M1.100 diṭṭhiṭṭhānā –‘‘ sassato attā ca loko cā ’’ ti evaṃgahitā ādinnā , pavattitāti attho .
Evaṃparāmaṭṭhāti nirāsaṅkacittatāya punappunaṃ āmaṭṭhā parāmaṭṭhā ,‘ idameva saccaṃ , moghamaññan ’ ti pariniṭṭhāpitā
P1.108 .Kāraṇasaṅkhātā pana diṭṭhiṭṭhānā yathā gayhamānā diṭṭhiyo samuṭṭhāpenti , evaṃ ārammaṇavasena ca pavattanavasena ca āsevanavasena ca gahitā .
Anādīnavadassitāya punappunaṃ gahaṇavasena parāmaṭṭhā .
Evaṃgatikāti evaṃ nirayatiracchānapettivisayagatikānaṃ aññataragatikā .
Evaṃ abhisamparāyāti idaṃ purimapadasseva vevacanaṃ , evaṃvidhaparalokāti vuttaṃ hoti .
Tañca tathāgato pajānātīti na kevalañca tathāgato sakāraṇaṃ sagatikaṃ diṭṭhigatameva pajānāti , atha kho tañca sabbaṃ pajānāti , tato ca uttaritaraṃ sīlañceva samādhiñca sabbaññutaññāṇañca pajānāti .
Tañca pajānanaṃ na parāmasatīti tañca evaṃvidhaṃ anuttaraṃ visesaṃ pajānantopi ahaṃ pajānāmīti taṇhādiṭṭhimānaparāmāsavasena tañca na parāmasati .
Aparāmasato cassa paccattaññeva nibbuti viditāti evaṃ aparāmasato cassa aparāmāsapaccayā sayameva attanāyeva tesaṃ parāmāsakilesānaṃ nibbuti viditā .
Pākaṭaṃ , bhikkhave , tathāgatassa nibbānanti dasseti .
Idāni yathāpaṭipannena tathāgatena sā nibbuti adhigatā , taṃ paṭipattiṃ dassetuṃ yāsu vedanāsu rattā titthiyā ‘‘ idha sukhino bhavissāma , ettha sukhino bhavissāmā ’’ ti diṭṭhigahanaṃ pavisanti , tāsaṃyeva vedanānaṃ vasena kammaṭṭhānaṃ ācikkhanto vedanānaṃ samudayañcātiādimāha .
Tattha yathābhūtaṃ viditvāti ‘‘ avijjāsamudayā vedanāsamudayoti paccayasamudayaṭṭhena vedanākkhandhassa udayaṃ passati , taṇhāsamudayā vedanāsamudayoti paccayasamudayaṭṭhena vedanākkhandhassa udayaṃ passati , kammasamudayā vedanāsamudayoti paccayasamudayaṭṭhena vedanākkhandhassa udayaṃ passati , phassasamudayā vedanāsamudayoti paccayasamudayaṭṭhena vedanākkhandhassa udayaṃ passati ( paṭi . ma .1.50).
Nibbattilakkhaṇaṃ passantopi vedanākkhandhassa udayaṃ passatī ’’ ti imesaṃ pañcannaṃ lakkhaṇānaṃ vasena vedanānaṃ samudayaṃ yathābhūtaṃ viditvā ;
‘‘ avijjānirodhā vedanānirodhoti paccayanirodhaṭṭhena vedanākkhandhassa
P1.109 vayaṃ passati , taṇhānirodhāV1.94 vedanānirodhoti paccayanirodhaṭṭhena vedanākkhandhassa vayaṃ passatiM1.101 , kammanirodhā vedanānirodhoti paccayanirodhaṭṭhena vedanākkhandhassa vayaṃ passati , phassanirodhā vedanānirodhoti paccayanirodhaṭṭhena vedanākkhandhassa vayaṃ passati .Vipariṇāmalakkhaṇaṃ passantopi vedanākkhandhassa vayaṃ passatī ’’ ti ( paṭi . ma .1.50) imesaṃ pañcannaṃ lakkhaṇānaṃ vasena vedanānaṃ atthaṅgamaṃ yathābhūtaṃ viditvā ,‘‘ yaṃ vedanaṃ paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ , ayaṃ vedanāya assādo ’’ ti ( saṃ . ni .3.26) evaṃ assādañca yathābhūtaṃ viditvā ,‘‘ yaṃ vedanā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā , ayaṃ vedanāya ādīnavo ’’ ti evaṃ ādīnavañca yathābhūtaṃ viditvā ,‘‘ yo vedanāya chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ , idaṃ vedanāya nissaraṇan ’’ ti evaṃ nissaraṇañca yathābhūtaṃ viditvā vigatachandarāgatāya anupādāno anupādāvimutto , bhikkhave , tathāgato ;
yasmiṃ upādāne sati kiñci upādiyeyya , upādinnattā ca khandho bhaveyya , tassa abhāvā kiñci dhammaṃ anupādiyitvāva vimutto bhikkhave tathāgatoti .
37. Ime kho te , bhikkhaveti ye te ahaṃ –
‘‘ katame , ca te , bhikkhave , dhammā gambhīrā ’’ ti apucchiṃ ,‘‘ ime kho te , bhikkhave , tañca tathāgato pajānāti tato ca uttaritaraṃ pajānātī ’’ ti evaṃ niddiṭṭhā sabbaññutaññāṇadhammā gambhīrā duddasā … pe … paṇḍitavedanīyāti veditabbā .
Yehi tathāgatassa neva puthujjano , na sotāpannādīsu aññataro vaṇṇaṃ yathābhūtaṃ vattuṃ sakkoti , atha kho tathāgatova yathābhūtaṃ vaṇṇaṃ sammā vadamāno vadeyyāti evaṃ pucchamānenāpi sabbaññutaññāṇameva puṭṭhaṃ , niyyātentenāpi tadeva niyyātitaṃ , antarā pana diṭṭhiyo vibhattāti .
Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā .