Tayoattapaṭilābhavaṇṇanā
428. Evaṃ bhagavā paresaṃ niṭṭhāya aniyyānikattaṃ dassetvā attano niṭṭhāya niyyānikabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ tayo kho me poṭṭhapādā ’’ tiādimāha .
Tattha attapaṭilābhoti attabhāvapaṭilābho , ettha ca bhagavā tīhi attabhāvapaṭilābhehi tayo bhave dassesi .
Oḷārikattabhāvapaṭilābhena
V1.283 avīcito paṭṭhāya paranimmitavasavattipariyosānaṃ kāmabhavaṃ dassesi .Manomayaattabhāvapaṭilābhena paṭhamajjhānabhūmito paṭṭhāya akaniṭṭhabrahmalokapariyosānaṃ rūpabhavaṃ dassesi .
Arūpaattabhāvapaṭilābhena ākāsānañcāyatanabrahmalokato paṭṭhāya nevasaññānāsaññāyatanabrahmalokapariyosānaṃ arūpabhavaṃ dassesi .
Saṃkilesikā dhammā nāma dvādasa akusalacittuppādā .
Vodāniyā dhammā nāma samathavipassanā .
429. Paññāpāripūriṃ
M1.314 vepullattan ti maggapaññāphalapaññānaṃ pāripūriñceva vipulabhāvañca .Pāmujjan ti taruṇapīti .
Pītīti balavatuṭṭhi .
Kiṃ vuttaṃ hoti ?
Yaṃ avocumha ‘‘ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihiratī ’’ ti , tattha tassa evaṃ viharato taṃ pāmojjañceva bhavissati , pīti ca nāmakāyapassaddhi ca sati ca sūpaṭṭhitā uttamañāṇañca sukho ca vihāro .
Sabbavihāresu ca ayameva vihāro ‘‘ sukho ’’ ti vattuṃ yutto ‘‘ upasanto paramamadhuro ’’ ti .
Tattha
P2.381 paṭhamajjhāne pāmojjādayo chapi dhammā labbhanti , dutiyajjhāne dubbalapītisaṅkhātaṃ pāmojjaṃ nivattati , sesā pañca labbhanti .Tatiye pīti nivattati , sesā cattāro labbhanti .
Tathā catutthe .
Imesu catūsu jhānesu sampasādanasutte suddhavipassanā pādakajjhānameva kathitaṃ .
Pāsādikasutte catūhi maggehi saddhiṃ vipassanā kathitā .
Dasuttarasutte catutthajjhānikaphalasamāpatti kathitā .
Imasmiṃ poṭṭhapādasutte pāmojjaṃ pītivevacanameva katvā dutiyajjhānikaphalasamāpattināma kathitāti veditabbā .
432-437.
Ayaṃ vā soti ettha vā saddo vibhāvanattho hoti .
Ayaṃ soti evaṃ vibhāvetvā pakāsetvā byākareyyāma .
Yathāpare ‘‘ ekantasukhaṃ attānaṃ sañjānāthā ’’ ti puṭṭhā ‘‘ no ’’ ti vadanti , na evaṃ vadāmāti attho .
Sappāṭihīrakatan ti sappāṭiharaṇaṃ , niyyānikanti attho .
Mogho hotīti tuccho hoti , natthi so tasmiṃ samayeti adhippāyo .
Sacco hotīti bhūto hoti , sveva tasmiṃ samaye sacco hotīti attho .
Ettha panāyaṃ citto attano asabbaññutāya tayo attapaṭilābhe kathetvā attapaṭilābho nāma paññattimattaṃ etanti uddharituṃ nāsakkhi , attapaṭilābho tveva niyyātesi .
Athassa bhagavā rūpādayo cettha dhammā , attapaṭilābhoti pana nāmamattametaṃ , tesu tesu rūpādīsu sati evarūpā vohārā hontīti dassetukāmo tasseva kathaṃ gahetvā nāmapaññattivasena niyyātanatthaṃ ‘‘ yasmiṃ citta samaye ’’ tiādimāha .
438. Evañca pana vatvā paṭipucchitvā vinayanatthaṃ puna ‘‘ sace taṃ , citta , evaṃ puccheyyun ’’ tiādimāha
V1.284 .Tattha yo me ahosi atīto attapaṭilābho
M1.315 , sveva me attapaṭilābho , tasmiṃ samaye sacco ahosi , mogho anāgato mogho paccuppannotiP2.382 ettha tāva imamatthaṃ dasseti – yasmā ye te atītā dhammā , te etarahi natthi , ahesunti pana saṅkhyaṃ gatā , tasmā sopi me attapaṭilābho tasmiṃyeva samaye sacco ahosi .Anāgatapaccuppannānaṃ pana dhammānaṃ tadā abhāvā tasmiṃ samaye ‘‘ mogho anāgato , mogho paccuppanno ’’ ti , evaṃ atthato nāmamattameva attapaṭilābhaṃ paṭijānāti .
Anāgatapaccuppannesupi eseva nayo .
439-443.
Atha bhagavā tassa byākaraṇena saddhiṃ attano byākaraṇaṃ saṃsandituṃ ‘‘ evameva kho cittā ’’ tiādīni vatvā puna opammato tamatthaṃ sādhento ‘‘ seyyathāpi citta gavā khīran ’’ tiādimāha .
Tatrāyaṃ saṅkhepattho , yathā gavā khīraṃ , khīrādīhi ca dadhiādīni bhavanti , tattha yasmiṃ samaye khīraṃ hoti , na tasmiṃ samaye dadhīti vā navanītādīsu vā aññataranti saṅkhyaṃ niruttiṃ nāmaṃ vohāraṃ gacchati .
Kasmā ?
Ye dhamme upādāya dadhītiādi vohārā honti , tesaṃ abhāvā .
Atha kho khīraṃ tveva tasmiṃ samaye saṅkhyaṃ gacchati .
Kasmā ?
Ye dhamme upādāya khīranti saṅkhyā nirutti nāmaṃ vohāro hoti , tesaṃ bhāvāti .
Esa nayo sabbattha .
Imā kho cittāti oḷāriko attapaṭilābho iti ca manomayo attapaṭilābho iti ca arūpo attapaṭilābho iti ca imā kho citta lokasamaññā loke samaññāmattakāni samanujānanamattakāni etāni .
Tathā lokaniruttimattakāni vacanapathamattakāni vohāramattakāni nāmapaṇṇattimattakāni etānīti .
Evaṃ bhagavā heṭṭhā tayo attapaṭilābhe kathetvā idāni sabbametaṃ vohāramattakanti vadati .
Kasmā ?
Yasmā paramatthato satto nāma natthi , suñño tuccho esa loko .
Buddhānaṃ pana dve kathā sammutikathā ca paramatthakathā ca .
Tattha ‘‘ satto poso devo brahmā ’’ tiādikā ‘‘ sammutikathā ’’ nāma .
‘‘ Aniccaṃ dukkhamanattā khandhā dhātuyo āyatanāni satipaṭṭhānā sammappadhānā ’’ tiādikā paramatthakathā nāma .
Tattha yo sammutidesanāya ‘‘ satto ’’ ti
P2.383 vā ‘‘ poso ’’ ti vā ‘‘ devo ’’ ti vā ‘‘ brahmā ’’ ti vā vutte vijānituṃ paṭivijjhituṃ niyyātuṃM1.316 arahattajayaggāhaṃ gahetuṃ sakkoti , tassa bhagavā āditova ‘‘ satto ’’ ti vā ‘‘ poso ’’ ti vā ‘‘ devo ’’ ti vā ‘‘ brahmā ’’ ti vā katheti , yo paramatthadesanāya ‘‘ aniccan ’’ ti vā ‘‘ dukkhan ’’ ti vātiādīsu aññataraṃ sutvā vijānituṃ paṭivijjhituṃ niyyātuṃ arahattajayaggāhaṃ gahetuṃ sakkoti , tassa ‘‘ aniccan ’’ ti vā ‘‘ dukkhan ’’ ti vātiādīsu aññatarameva katheti .Tathā sammutikathāya
V1.285 bujjhanakasattassāpi na paṭhamaṃ paramatthakathaṃ katheti .Sammutikathāya pana bodhetvā pacchā paramatthakathaṃ katheti .
Paramatthakathāya bujjhanakasattassāpi na paṭhamaṃ sammutikathaṃ katheti .
Paramatthakathāya pana bodhetvā pacchā sammutikathaṃ katheti .
Pakatiyā pana paṭhamameva paramatthakathaṃ kathentassa desanā lūkhākārā hoti , tasmā buddhā paṭhamaṃ sammutikathaṃ kathetvā pacchā paramatthakathaṃ kathenti .
Sammutikathaṃ kathentāpi saccameva sabhāvameva amusāva kathenti .
Paramatthakathaṃ kathentāpi saccameva sabhāvameva amusāva kathenti .
Duve saccāni akkhāsi , sambuddho vadataṃ varo ;
Sammutiṃ paramatthañca , tatiyaṃ nūpalabbhati .
Saṅketavacanaṃ saccaṃ , lokasammutikāraṇaṃ ;
Paramatthavacanaṃ saccaṃ , dhammānaṃ bhūtalakkhaṇanti .
Yāhi tathāgato voharati aparāmasan ti yāhi lokasamaññāhi lokaniruttīhi tathāgato taṇhāmānadiṭṭhiparāmāsānaṃ abhāvā aparāmasanto voharatīti desanaṃ vinivaṭṭetvā arahattanikūṭena niṭṭhāpesi .
Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti .
Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ
Poṭṭhapādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .