Saraṇagamanakathā
Idāni tesu saraṇagamanesu kosallatthaṃ saraṇaṃ , saraṇagamanaṃ , yo ca saraṇaṃ gacchati , saraṇagamanappabhedo , saraṇagamanaphalaṃ , saṅkileso , bhedoti , ayaṃ vidhi veditabbo .
Seyyathidaṃ – saraṇatthato tāva hiṃsatīti saraṇaṃ .
Saraṇagatānaṃ teneva saraṇagamanena bhayaṃ santāsaṃ dukkhaṃ duggatiparikilesaṃ hanati vināsetīti attho , ratanattayassevetaṃ adhivacanaṃ .
Atha
M1.206 vā hite pavattanena ahitā ca nivattanena sattānaṃ bhayaṃ hiṃsati buddho .Bhavakantārā uttāraṇena assāsadānena ca dhammo ;
appakānampi kārānaṃ vipulaphalapaṭilābhakaraṇena saṅgho
P1.231 .Tasmā imināpi pariyāyena ratanattayaṃ saraṇaṃ .
Tappasādataggarutāhi vihatakileso tapparāyaṇatākārappavatto cittuppādo saraṇagamanaṃ .
Taṃ samaṅgīsatto saraṇaṃ gacchati .
Vuttappakārena cittuppādena etāni me tīṇi ratanāni saraṇaṃ , etāni parāyaṇanti evaṃ upetīti attho .
Evaṃ tāva saraṇaṃ , saraṇagamanaṃ , yo ca saraṇaṃ gacchati , idaṃ tayaṃ veditabbaṃ .
Saraṇagamanappabhede pana duvidhaṃ saraṇagamanaṃ – lokuttaraṃ lokiyañca .
Tattha lokuttaraṃ diṭṭhasaccānaṃ maggakkhaṇe saraṇagamanupakkilesasamucchedena ārammaṇato nibbānārammaṇaṃ hutvā kiccato sakalepi ratanattaye ijjhati .
Lokiyaṃ puthujjanānaṃ saraṇagamanupakkilesavikkhambhanena ārammaṇato buddhādiguṇārammaṇaṃ hutvā ijjhati .
Taṃ atthato buddhādīsu vatthūsu saddhāpaṭilābho saddhāmūlikā
V1.187 ca sammādiṭṭhi dasasu puññakiriyavatthūsu diṭṭhijukammanti vuccati .Tayidaṃ catudhā vattati – attasanniyyātanena , tapparāyaṇatāya , sissabhāvūpagamanena , paṇipātenāti .
Tattha attasanniyyātanaṃ nāma –
‘‘ ajjādiṃ katvā ahaṃ attānaṃ buddhassa niyyātemi , dhammassa , saṅghassā ’’ ti evaṃ buddhādīnaṃ attapariccajanaṃ .
Tapparāyaṇatā nāma ‘‘ ajjādiṃ katvā ‘ ahaṃ buddhaparāyaṇo , dhammaparāyaṇo , saṅghaparāyaṇo ’ ti .
Maṃ dhārethā ’’ ti evaṃ tapparāyaṇabhāvo .
Sissabhāvūpagamanaṃ nāma –
‘‘ ajjādiṃ katvā –
‘ ahaṃ buddhassa antevāsiko , dhammassa , saṅghassa antevāsiko ’ ti maṃ dhārethā ’’ ti evaṃ sissabhāvūpagamo .
Paṇipāto nāma –
‘‘ ajjādiṃ katvā ahaṃ abhivādanapaccuṭṭhānaañjalikammasāmīcikammaṃ buddhādīnaṃyeva tiṇṇaṃ vatthūnaṃ karomī ’ ti maṃ dhārethā ’’ ti evaṃ buddhādīsu paramanipaccākāro .
Imesañhi catunnaṃ ākārānaṃ aññatarampi karontena gahitaṃyeva hoti saraṇaṃ .
Api ca bhagavato attānaṃ pariccajāmi , dhammassa , saṅghassa , attānaṃ pariccajāmi , jīvitaṃ pariccajāmi , pariccattoyeva
P1.232 me attā , pariccattaṃyeva jīvitaṃ , jīvitapariyantikaṃ buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmi , buddho me saraṇaṃ leṇaṃ tāṇantiM1.207 ;evampi attasanniyyātanaṃ veditabbaṃ .
‘‘ Satthārañca vatāhaṃ passeyyaṃ , bhagavantameva passeyyaṃ , sugatañca vatāhaṃ passeyyaṃ , bhagavantameva passeyyaṃ , sammāsambuddhañca vatāhaṃ passeyyaṃ , bhagavantameva passeyyan ’’ ti ( saṃ . ni .2.154).
Evampi mahākassapassa saraṇagamanaṃ viya sissabhāvūpagamanaṃ veditabbaṃ .
‘‘ So ahaṃ vicarissāmi , gāmā gāmaṃ purā puraṃ ;
Namassamāno sambuddhaṃ , dhammassa ca sudhammatan ’’ ti .( su . ni .194);
Evampi āḷavakādīnaṃ saraṇagamanaṃ viya tapparāyaṇatā veditabbā .
Atha kho brahmāyu brāhmaṇo uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā bhagavato pādesu sirasā nipatitvā bhagavato pādāni mukhena ca paricumbati , pāṇīhi ca parisambāhati , nāmañca sāveti –
‘‘ brahmāyu ahaṃ , bho gotama brāhmaṇo , brahmāyu ahaṃ , bho gotama brāhmaṇo ’’ ti ( ma . ni .2.394) evampi paṇipāto daṭṭhabbo .
So panesa ñātibhayācariyadakkhiṇeyyavasena catubbidho hoti .
Tattha dakkhiṇeyyapaṇipātena saraṇagamanaṃ hoti , na itarehi .
Seṭṭhavaseneva hi saraṇaṃ gaṇhāti , seṭṭhavasena
V1.188 ca bhijjati .Tasmā yo sākiyo vā koliyo vā –
‘‘ buddho amhākaṃ ñātako ’’ ti vandati , aggahitameva hoti saraṇaṃ .
Yo vā –
‘‘ samaṇo gotamo rājapūjito mahānubhāvo avandīyamāno anatthampi kareyyā ’’ ti bhayena vandati , aggahitameva hoti saraṇaṃ .
Yo vā bodhisattakāle bhagavato santike kiñci uggahitaṃ saramāno buddhakāle vā –
‘‘ Catudhā vibhaje bhoge , paṇḍito gharamāvasaṃ ;
Ekena bhogaṃ bhuñjeyya , dvīhi kammaṃ payojaye ;
Catutthañca nidhāpeyya , āpadāsu bhavissatī ’’ ti .( dī . ni .3.265);
Evarūpaṃ anusāsaniṃ uggahetvā –
‘‘ ācariyo me ’’ ti vandati , aggahitameva
P1.233 hoti saraṇaṃ .Yo pana –
‘‘ ayaṃ loke aggadakkhiṇeyyo ’’ ti vandati , teneva gahitaṃ hoti saraṇaṃ .
Evaṃ gahitasaraṇassa ca upāsakassa vā upāsikāya vā aññatitthiyesu pabbajitampi ñātiṃ –
‘‘ ñātako me ayan ’’ ti vandato saraṇagamanaṃ na
M1.208 bhijjati , pageva apabbajitaṃ .Tathā rājānaṃ bhayavasena vandato .
So hi raṭṭhapūjitattā avandīyamāno anatthampi kareyyāti .
Tathā yaṃ kiñci sippaṃ sikkhāpakaṃ titthiyampi –
‘‘ ācariyo me ayan ’’ ti vandatopi na bhijjati , evaṃ saraṇagamanappabhedo veditabbo .
Ettha ca lokuttarassa saraṇagamanassa cattāri sāmaññaphalāni vipākaphalaṃ , sabbadukkhakkhayo ānisaṃsaphalaṃ .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ Yo ca buddhañca dhammañca , saṅghañca saraṇaṃ gato ;
Cattāri ariyasaccāni , sammappaññāya passati .
Dukkhaṃ dukkhasamuppādaṃ , dukkhassa ca atikkamaṃ ;
Ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ , dukkhūpasamagāminaṃ .
Etaṃ kho saraṇaṃ khemaṃ , etaṃ saraṇamuttamaṃ ;
Etaṃ saraṇamāgamma , sabbadukkhā pamuccatī ’’ ti .( dha . pa .192);
Api
V1.189 ca niccādito anupagamanādivasena petassa ānisaṃsaphalaṃ veditabbaṃ .Vuttañhetaṃ –
‘‘ aṭṭhānametaṃ anavakāso , yaṃ diṭṭhisampanno puggalo kañci saṅkhāraṃ niccato upagaccheyya … pe … kañci saṅkhāraṃ sukhato … pe … kañci dhammaṃ attato upagaccheyya … pe … mātaraṃ jīvitā voropeyya … pe … pitaraṃ … pe … arahantaṃ … pe … paduṭṭhacitto tathāgatassa lohitaṃ uppādeyya … pe ….
saṅghaṃ bhindeyya … pe … aññaṃ satthāraṃ uddiseyya , netaṃ ṭhānaṃ vijjatī ’’ ti ( a . ni .1.290).
Lokiyassa pana saraṇagamanassa bhavasampadāpi bhogasampadāpi phalameva .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ Ye keci buddhaṃ saraṇaṃ gatāse , na te gamissanti apāyabhūmiṃ ;
Pahāya mānusaṃ dehaṃ , devakāyaṃ paripūressantī ’’ ti .( saṃ . ni .1.37);
Aparampi
P1.234 vuttaṃ –‘‘ atha kho sakko devānamindo asītiyā devatāsahassehi saddhiṃ yenāyasmā mahāmoggallāno tenupasaṅkami … pe … ekamantaṃ ṭhitaṃ kho sakkaṃ devānamindaṃ āyasmā mahāmoggallāno etadavoca –
‘‘ sādhu kho , devānaminda , buddhaṃ saraṇagamanaṃ hoti .
Buddhaṃ saraṇagamanahetu kho , devānaminda , evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ
M1.209 maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti … pe … te aññe deve dasahi ṭhānehi adhigaṇhanti – dibbena āyunā , dibbena vaṇṇena , dibbena sukhena , dibbena yasena , dibbena ādhipateyyena , dibbehi rūpehi saddehi gandhehi rasehi phoṭṭhabbehī ’’ ti ( saṃ . ni .4.341).Esa nayo dhamme ca saṅghe ca .
Api ca velāmasuttādīnaṃ vasenāpi saraṇagamanassa phalaviseso veditabbo .
Evaṃ saraṇagamanassa phalaṃ veditabbaṃ .
Tattha ca lokiyasaraṇagamanaṃ tīsu vatthūsu aññāṇasaṃsayamicchāñāṇādīhi saṃkilissati , na mahājutikaṃ hoti , na mahāvipphāraṃ .
Lokuttarassa natthi saṃkileso .
Lokiyassa ca saraṇagamanassa duvidho bhedo – sāvajjo ca anavajjo ca .
Tattha sāvajjo aññasatthārādīsu attasanniyyātanādīhi hoti , so ca aniṭṭhaphalo hoti .
Anavajjo kālakiriyāya hoti , so avipākattā aphalo .
Lokuttarassa pana nevatthi bhedo .
Bhavantarepi hi ariyasāvako aññaṃ satthāraṃ na uddisatīti .
Evaṃ saraṇagamanassa saṃkileso ca bhedo ca veditabboti .
Upāsakaṃ maṃ bhante bhagavā dhāretūti maṃ bhagavā ‘‘ upāsako ayan ’’ ti evaṃ dhāretu , jānātūti attho .
Upāsakavidhikosallatthaṃ panettha – ko upāsako ?
Kasmā upāsakoti vuccati
V1.190 ?Kimassa sīlaṃ ?
Ko ājīvo ?
Kā vipatti ?
Kā sampattīti ?
Idaṃ pakiṇṇakaṃ veditabbaṃ .
Tattha ko upāsakoti yo koci saraṇagato gahaṭṭho .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ yato kho , mahānāma , buddhaṃ saraṇaṃ gato hoti , dhammaṃ saraṇaṃ gato hoti , saṅghaṃ saraṇaṃ gato hoti .
Ettāvatā kho , mahānāma , upāsako hotī ’’ ti ( saṃ . ni .5.1033).
Kasmā upāsakoti ratanattayaṃ upāsanato .
So hi buddhaṃ upāsatīti upāsako , tathā dhammaṃ saṃghaṃ .
Kimassa
P1.235 sīlan ti pañca veramaṇiyo .Yathāha –
‘‘ yato kho , mahānāma , upāsako pāṇātipātā paṭivirato hoti , adinnādānā … kāmesumicchācārā … musāvādā … surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato hoti , ettāvatā kho , mahānāma , upāsako sīlavā hotī ’’ ti ( saṃ . ni .5.1033).
Ko
M1.210 ājīvoti pañca micchāvaṇijjā pahāya dhammena samena jīvitakappanaṃ .Vuttañhetaṃ –
‘‘ pañcimā , bhikkhave , vaṇijjā upāsakena akaraṇīyā .
Katamā pañca ?
Satthavaṇijjā , sattavaṇijjā , maṃsavaṇijjā , majjavaṇijjā , visavaṇijjā .
Imā kho , bhikkhave , pañca vaṇijjā upāsakena akaraṇīyā ’’ ti ( a . ni .5.177).
Kā vipattīti yā tasseva sīlassa ca ājīvassa ca vipatti , ayamassa vipatti .
Api ca yāya esa caṇḍālo ceva hoti , malañca patikuṭṭho ca , sāpissa vipattīti veditabbā .
Te ca atthato assaddhiyādayo pañca dhammā honti .
Yathāha –
‘‘ pañcahi , bhikkhave , dhammehi samannāgato upāsako upāsakacaṇḍālo ca hoti , upāsakamalañca , upāsakapatikuṭṭho ca .
Katamehi pañcahi ?
Assaddho hoti , dussīlo hoti , kotūhalamaṅgaliko hoti , maṅgalaṃ pacceti , no kammaṃ , ito ca bahiddhā dakkhiṇeyyaṃ pariyesati , tattha ca pubbakāraṃ karotī ’’ ti ( a . ni .5.175).
Kā sampattīti yā cassa sīlasampadā ceva ājīvasampadā ca , sā sampatti ;
ye cassa ratanabhāvādikarā saddhādayo pañca dhammā .
Yathāha –
‘‘ pañcahi , bhikkhave , dhammehi samannāgato upāsako
V1.191 upāsakaratanañca hoti , upāsakapadumañca , upāsakapuṇḍarīkañca .Katamehi pañcahi ?
Saddho hoti , sīlavā hoti , na kotūhalamaṅgaliko hoti , kammaṃ pacceti , no maṅgalaṃ , na ito bahiddhā dakkhiṇeyyaṃ gavesati , idha ca pubbakāraṃ karotī ’’ ti ( a . ni .5.175).
Ajjataggeti etthāyaṃ agga saddo ādikoṭikoṭṭhāsaseṭṭhesu dissati .
‘‘ Ajjatagge , samma dovārika , āvarāmi dvāraṃ nigaṇṭhānaṃ nigaṇṭhīnan ’’ tiādīsu ( ma . ni .2.70) hi ādimhi dissati .
‘‘ Teneva aṅgulaggena taṃ aṅgulaggaṃ parāmaseyya
P1.236 .Ucchaggaṃ veḷaggan ’’ tiādīsu ( kathā .281) koṭiyaṃ .
‘‘ Ambilaggaṃ vā madhuraggaṃ vā tittakaggaṃ vā vihāraggena vā pariveṇaggena vā bhājetun ’’ tiādīsu ( cūḷava .317) koṭṭhāse .
‘‘ Yāvatā , bhikkhave , sattā apadā vā … pe … tathāgato tesaṃ aggamakkhāyatī ’’ tiādīsu ( a . ni .4.34) seṭṭhe .
Idha panāyaṃ ādimhi daṭṭhabbo .
Tasmā ajjataggeti ajjataṃ ādiṃ katvāti evametthattho veditabbo .
Ajjatan ti
M1.211 ajjabhāvaṃ .Ajjadaggeti vā pāṭho , dakāro padasandhikaro .
Ajja agganti attho .
Pāṇupetan ti pāṇehi upetaṃ .
Yāva me jīvitaṃ pavattati , tāva upetaṃ anaññasatthukaṃ tīhi saraṇagamanehi saraṇaṃ gataṃ upāsakaṃ kappiyakārakaṃ maṃ bhagavā dhāretu jānātu .
Ahañhi sacepi me tikhiṇena asinā sīsaṃ chindeyya , neva buddhaṃ ‘‘ na buddho ’’ ti vā , dhammaṃ ‘‘ na dhammo ’’ ti vā , saṅghaṃ ‘‘ na saṅgho ’’ ti vā vadeyyanti .
Evaṃ attasanniyyātanena saraṇaṃ gantvā attanā kataṃ aparādhaṃ pakāsento accayo maṃ , bhantetiādimāha .
Tattha accayoti aparādho .
Maṃ accagamāti maṃ atikkamma abhibhavitvā pavatto .
Dhammikaṃ dhammarājānan ti ettha dhammaṃ caratīti dhammiko .
Dhammeneva rājā jāto , na pitughātanādinā adhammenāti dhammarājā .
Jīvitā voropesin ti jīvitā viyojesiṃ .
Paṭiggaṇhātūti khamatu .
Āyatiṃ saṃvarāyāti anāgate saṃvaratthāya .
Puna evarūpassa aparādhassa dosassa khalitassa akaraṇatthāya .
251. Tagghāti ekaṃse nipāto .
Yathā dhammaṃ paṭikarosīti yathā dhammo ṭhito tatheva karosi , khamāpesīti vuttaṃ hoti .
Taṃ te mayaṃ paṭiggaṇhāmāti taṃ tava aparādhaṃ mayaṃ khamāma .
Vuḍḍhihesā , mahārāja ariyassa vinayeti esā , mahārāja , ariyassa vinaye buddhassa bhagavato
V1.192 sāsane vuḍḍhi nāma .Katamā ?
Yāyaṃ accayaṃ accayato disvā yathādhammaṃ paṭikaritvā
P1.237 āyatiṃ saṃvarāpajjanā , desanaṃ pana puggalādhiṭṭhānaṃ karonto –‘‘ yo accayaṃ accayato disvā yathādhammaṃ paṭikaroti , āyatiṃ saṃvaraṃ āpajjatī ’’ ti āha .
252. Evaṃ vutteti evaṃ bhagavatā vutte .
Handa ca dāni mayaṃ bhanteti ettha handāti vacasāyatthe nipāto .
So hi gamanavacasāyaṃ katvā evamāha .
Bahukiccāti balavakiccā .
Bahukaraṇīyāti tasseva vevacanaṃ .
Yassadāni tvan ti yassa idāni tvaṃ mahārāja gamanassa kālaṃ maññasi jānāsi , tassa kālaṃ tvameva jānāsīti vuttaṃ hoti .
Padakkhiṇaṃ katvā pakkāmīti tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā dasanakhasamodhānasamujjalaṃ añjaliṃ
M1.212 sirasi patiṭṭhapetvā yāva dassanavisayaṃ bhagavato abhimukhova paṭikkamitvā dassanavijahanaṭṭhānabhūmiyaṃ pañcapatiṭṭhitena vanditvā pakkāmi . 253. Khatāyaṃ , bhikkhave , rājāti khato ayaṃ , bhikkhave , rājā .
Upahatāyan ti upahato ayaṃ .
Idaṃ vuttaṃ hoti – ayaṃ , bhikkhave , rājā khato upahato bhinnapatiṭṭho jāto , tathānena attanāva attā khato , yathā attano patiṭṭhā na jātāti .
Virajan ti rāgarajādivirahitaṃ .
Rāgamalādīnaṃyeva vigatattā vītamalaṃ .
Dhammacakkhun ti dhammesu vā cakkhuṃ , dhammamayaṃ vā cakkhuṃ , aññesu ṭhānesu tiṇṇaṃ maggānametaṃ adhivacanaṃ .
Idha pana sotāpattimaggasseva .
Idaṃ vuttaṃ hoti – sace iminā pitā ghātito nābhavissa , idāni idhevāsane nisinno sotāpattimaggaṃ patto abhavissa , pāpamittasaṃsaggena panassa antarāyo jāto .
Evaṃ santepi yasmā ayaṃ tathāgataṃ upasaṅkamitvā ratanattayaṃ saraṇaṃ gato , tasmā mama sāsanamahantatāya yathā nāma koci purisassa vadhaṃ katvā pupphamuṭṭhimattena daṇḍena mucceyya , evameva lohakumbhiyaṃ nibbattitvā
P1.238 tiṃsavassasahassāni adho patanto heṭṭhimatalaṃ patvā tiṃsavassasahassāni uddhaṃ gacchanto punapi uparimatalaṃ pāpuṇitvā muccissatīti idampi kira bhagavatā vuttameva , pāḷiyaṃ pana na ārūḷhaṃ .Idaṃ pana suttaṃ sutvā raññā koci ānisaṃso laddhoti ?
Mahāānisaṃso laddho .
Ayañhi pitu māritakālato paṭṭhāya neva rattiṃ na divā niddaṃ labhati , satthāraṃ pana upasaṅkamitvā imāya madhurāya ojavantiyā dhammadesanāya sutakālato paṭṭhāya niddaṃ labhi .
Tiṇṇaṃ ratanānaṃ mahāsakkāraṃ akāsi .
Pothujjanikāya saddhāya samannāgato nāma iminā raññā sadiso nāhosi .
Anāgate pana vijitāvī nāma paccekabuddho hutvā parinibbāyissatīti
V1.193 .Idamavoca bhagavā .
Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti .
Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ
Sāmaññaphalasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .