Mahāsīlavaṇṇanā
21. Ito paraṃ mahāsīlaṃ hoti .
Aṅgan ti hatthapādādīsu yena kenaci evarūpena aṅgena samannāgato dīghāyu yasavā hotītiādinayappavattaṃ aṅgasatthaṃ .
Nimittan ti nimittasatthaṃ .
Paṇḍurājā kira tisso muttāyo muṭṭhiyaṃ katvā nemittikaṃ pucchi –
‘‘ kiṃ me hatthe ’’ ti ?
So ito cito ca vilokesi , tasmiñca samaye gharagolikāya makkhikā gayhantī muttā , so ‘‘ muttā ’’ ti āha .
Puna ‘‘ katī ’’ ti puṭṭho kukkuṭassa tikkhattuṃ ravantassa saddaṃ sutvā ‘‘ tisso ’’ ti āha .
Evaṃ taṃ taṃ ādisitvā nimittamanuyuttā viharanti .
Uppātan ti
M1.88 asanipātādīnaṃ mahantānaṃ uppatitaṃ , tañhi disvā ‘‘ idaṃ bhavissati , evaṃ bhavissatī ’’ ti ādisanti .Supinan ti yo pubbaṇhasamaye supinaṃ passati , evaṃ vipāko hoti ;
yo idaṃ nāma passati , tassa idaṃ nāma hotītiādinā nayena supinakaṃ anuyuttā viharanti .
Lakkhaṇan ti iminā lakkhaṇena samannāgato rājā hoti , iminā uparājātiādikaṃ .
Mūsikacchinnan ti undūrakhāyitaṃ .
Tenāpi hi ahate vā vatthe anahate vā vatthe ito paṭṭhāya evaṃ chinne idaṃ nāma hotīti ādisanti .
Aggihoman ti
P1.93 evarūpena dārunā evaṃV1.83 hute idaṃ nāma hotīti aggijuhanaṃ .Dabbihomādīnipi aggihomāneva , evarūpāya dabbiyā īdisehi kaṇādīhi hute idaṃ nāma hotīti evaṃ pavattivasena pana visuṃ vuttāni .
Tattha kaṇoti kuṇḍako .
Taṇḍulāti sāliādīnañceva tiṇajātīnañca taṇḍulā .
Sappīti gosappiādikaṃ .
Telan ti tilatelādikaṃ .
Sāsapādīni pana mukhena gahetvā aggimhi pakkhipanaṃ , vijjaṃ parijappitvā juhanaṃ vā mukhahomaṃ .
Dakkhiṇakkhakajaṇṇulohitādīhi juhanaṃ lohitahomaṃ .
Aṅgavijjāti pubbe aṅgameva disvā byākaraṇavasena aṅgaṃ vuttaṃ , idha aṅgulaṭṭhiṃ disvā vijjaṃ parijappitvā ayaṃ kulaputto vā no vā , sirīsampanno vā no vātiādibyākaraṇavasena aṅgavijjā vuttā .
Vatthuvijjāti gharavatthuārāmavatthādīnaṃ guṇadosasallakkhaṇavijjā .
Mattikādivisesaṃ disvāpi hi vijjaṃ parijappitvā heṭṭhā pathaviyaṃ tiṃsaratanamatte , ākāse ca asītiratanamatte padese guṇadosaṃ passanti .
Khattavijjāti abbheyyamāsurakkharājasatthādisatthaṃ .
Sivavijjāti susāne pavisitvā santikaraṇavijjā , siṅgālarutavijjātipi vadanti .
Bhūtavijjāti bhūtavejjamanto .
Bhūrivijjāti bhūrighare vasantena uggahetabbamanto .
Ahivijjāti sappadaṭṭhatikicchanavijjā ceva sappāvhāyanavijjā ca .
Visavijjāti yāya , purāṇavisaṃ vā rakkhanti , navavisaṃ vā karonti visavantameva vā .
Vicchikavijjāti vicchikadaṭṭhatikicchanavijjā .
Mūsikavijjāya pi
M1.89 eseva nayo .Sakuṇavijjāti sapakkhakaapakkhakadvipadacatuppadānaṃ rutagatādivasena sakuṇañāṇaṃ .
Vāyasavijjāti kākarutañāṇaṃ , taṃ visuññeva satthaṃ , tasmā
P1.94 visuṃ vuttaṃ .Pakkajjhānan ti paripākagatacintā .
Idāni ‘‘ ayaṃ ettakaṃ jīvissati , ayaṃ ettakan ’’ ti evaṃ pavattaṃ ādiṭṭhañāṇanti attho .
Saraparittāṇan ti sararakkhaṇaṃ , yathā attano upari na āgacchati , evaṃ karaṇavijjā .
Migacakkan ti idaṃ sabbasaṅgāhikaṃ sabbasakuṇacatuppadānaṃ rutañāṇavasena vuttaṃ .
22. Maṇilakkhaṇādīsu evarūpo maṇi pasattho , evarūpo apasattho , sāmino ārogyaissariyādīnaṃ hetu hoti , na hotīti , evaṃ vaṇṇasaṇṭhānādivasena maṇiādīnaṃ lakkhaṇaṃ anuyuttā viharantīti attho .
Tattha āvudhan ti ṭhapetvā asiādīni avasesaṃ āvudhaṃ .
Itthilakkhaṇādīnipi yamhi kule te itthipurisādayo vasanti , tassa vuḍḍhihānivaseneva veditabbāni .
Ajalakkhaṇādīsu pana evarūpānaṃ ajādīnaṃ maṃsaṃ khāditabbaṃ , evarūpānaṃ na khāditabbanti ayaṃ viseso veditabbo .
Api
V1.84 cettha godhāya lakkhaṇe cittakammapiḷandhanādīsupi evarūpāya godhāya sati idaṃ nāma hotīti ayaṃ viseso veditabbo .Idañcettha vatthu – ekasmiṃ kira vihāre cittakamme godhaṃ aggiṃ dhamamānaṃ akaṃsu .
Tato paṭṭhāya bhikkhūnaṃ mahāvivādo jāto .
Eko āgantukabhikkhu taṃ disvā makkhesi .
Tato paṭṭhāya vivādo mandībhūto hoti .
Kaṇṇikalakkhaṇaṃ piḷandhanakaṇṇikāyapi gehakaṇṇikāyapi vasena veditabbaṃ .
Kacchapalakkhaṇaṃ godhālakkhaṇasadisameva .
Migalakkhaṇaṃ sabbasaṅgāhikaṃ sabbacatuppadānaṃ lakkhaṇavasena vuttaṃ .
23. Raññaṃ niyyānaṃ bhavissatīti asukadivase asukanakkhattena asukassa nāma rañño niggamanaṃ bhavissatīti evaṃ rājūnaṃ pavāsagamanaṃ byākaroti .
Esa nayo sabbattha .
Kevalaṃ panettha aniyyānan ti vippavutthānaṃ puna āgamanaṃ .
Abbhantarānaṃ raññaṃ upayānaṃ bhavissati
P1.95 , bāhirānaṃ raññaṃ apayānan ti antonagare amhākaṃ rājā paṭiviruddhaṃ bahirājānaṃ upasaṅkamissati , tato tassa paṭikkamanaṃ bhavissatīti evaṃ raññaṃ upayānāpayānaṃM1.90 byākaroti .Dutiyapadepi eseva nayo .
Jayaparājayā pākaṭāyeva .
24. Candaggāhādayo asukadivase rāhu candaṃ gahessatīti byākaraṇavaseneva veditabbā .
Api ca nakkhattassa aṅgārakādigāhasamāyogopi nakkhattagāhoyeva .
Ukkāpātoti ākāsato ukkānaṃ patanaṃ .
Disāḍāhoti disākālusiyaṃ aggisikhadhūmasikhādīhi ākulabhāvo viya .
Devadudrabhīti sukkhavalāhakagajjanaṃ .
Uggamanan ti udayanaṃ .
Okkamanan ti atthaṅgamanaṃ .
Saṃkilesan ti avisuddhatā .
Vodānan ti visuddhatā .
Evaṃ vipākoti lokassa evaṃ vividhasukhadukkhāvaho .
25. Suvuṭṭhikāti devassa sammādhārānuppavecchanaṃ .
Dubbuṭṭhikāti avaggāho , vassavibandhoti vuttaṃ hoti .
Muddāti hatthamuddā .
Gaṇanā vuccati acchiddakagaṇanā .
Saṅkhānan ti saṅkalanasaṭuppādanādivasena piṇḍagaṇanā .
Yassa sā paguṇā hoti , so rukkhampi disvā ettakāni ettha paṇṇānīti jānāti .
Kāveyyan ti ‘‘ cattārome , bhikkhave , kavī .
Katame cattāro ?
Cintākavi , sutakavi , atthakavi , paṭibhānakavī ’’ ti ( a . ni .4.231).
Imesaṃ catunnaṃ kavīnaṃ attano cintāvasena vā ;
‘‘ vessantaro nāma rājā ahosī ’’ tiādīni sutvā sutavasena vā ;
imassa ayaṃ attho , evaṃ taṃ yojessāmīti evaṃ atthavasena vā ;
kiñcideva disvā tappaṭibhāgaṃ kattabbaṃ karissāmīti evaṃ ṭhānuppattikapaṭibhānavasena vā ;
jīvikatthāya kabyakaraṇaṃ .
Lokāyataṃ
P1.96 vuttameva . 26. Āvāhanaṃ
V1.85 nāma imassa dārakassa asukakulato asukanakkhattena dārikaṃ ānethāti āvāhakaraṇaṃ .Vivāhanan ti imaṃ dārikaṃ asukassa nāma dārakassa asukanakkhattena detha , evamassā vuḍḍhi bhavissatīti vivāhakaraṇaṃ .
Saṃvaraṇan ti saṃvaraṇaṃ nāma ‘ ajja nakkhattaṃ sundaraṃ , ajjeva samaggā hotha , iti vo viyogo na bhavissatī ’ ti evaṃ samaggakaraṇaṃ .
Vivaraṇaṃ nāma ‘ sace viyujjitukāmattha , ajjeva viyujjatha
M1.91 , iti vo puna saṃyogo na bhavissatī ’ ti evaṃ visaṃyogakaraṇaṃ .Saṅkiraṇan ti ‘ uṭṭhānaṃ vā iṇaṃ vā dinnaṃ dhanaṃ ajja saṅkaḍḍhatha , ajja saṅkaḍḍhitañhi taṃ thāvaraṃ hotī ’ ti evaṃ dhanapiṇḍāpanaṃ .
Vikiraṇan ti ‘ sace payogauddhārādivasena dhanaṃ payojitukāmattha , ajja payojitaṃ diguṇacatugguṇaṃ hotī ’ ti evaṃ dhanapayojāpanaṃ .
Subhagakaraṇan ti piyamanāpakaraṇaṃ vā sassirīkakaraṇaṃ vā .
Dubbhagakaraṇan ti tabbiparītaṃ .
Viruddhagabbhakaraṇan ti viruddhassa vilīnassa aṭṭhitassa matassa gabbhassa karaṇaṃ .
Puna avināsāya bhesajjadānanti attho .
Gabbho hi vātena , pāṇakehi , kammunā cāti tīhi kāraṇehi vinassati .
Tattha vātena vinassante nibbāpanīyaṃ sītalaṃ bhesajjaṃ deti , pāṇakehi vinassante pāṇakānaṃ paṭikammaṃ karoti , kammunā vinassante pana buddhāpi paṭibāhituṃ na sakkonti .
Jivhānibandhanan ti mantena jivhāya bandhakaraṇaṃ .
Hanusaṃhananan ti
P1.97 mukhabandhamantena yathā hanukaṃ cāletuṃ na sakkonti , evaṃ bandhakaraṇaṃ .Hatthābhijappanan ti hatthānaṃ parivattanatthaṃ mantajappanaṃ .
Tasmiṃ kira mante sattapadantare ṭhatvā jappite itaro hatthe parivattetvā khipati .
Kaṇṇajappanan ti kaṇṇehi saddaṃ assavanatthāya vijjāya jappanaṃ .
Taṃ kira jappitvā vinicchayaṭṭhāne yaṃ icchati , taṃ bhaṇati , paccatthiko taṃ na suṇāti , tato paṭivacanaṃ sampādetuṃ na sakkoti .
Ādāsapañhan ti ādāse devataṃ otāretvā pañhapucchanaṃ .
Kumārikapañhan ti kumārikāya sarīre devataṃ otāretvā pañhapucchanaṃ .
Devapañhan ti dāsiyā sarīre devataṃ otāretvā pañhapucchanaṃ .
Ādiccupaṭṭhānan ti jīvikatthāya ādiccapāricariyā .
Mahatupaṭṭhānan ti tatheva mahābrahmapāricariyā .
Abbhujjalanan ti mantena mukhato aggijālānīharaṇaṃ .
Sirivhāyanan ti ‘‘ ehi siri , mayhaṃ sire patiṭṭhāhī ’’ ti evaṃ sirena siriyā avhāyanaṃ .
27. Santikamman ti devaṭṭhānaṃ gantvā sace me idaṃ nāma samijjhissati , tumhākaṃ iminā ca iminā ca upahāraṃ karissāmīti samiddhikāle kattabbaṃ santipaṭissavakammaṃ .
Tasmiṃ pana samiddhe tassa karaṇaṃ paṇidhikammaṃ nāma .
Bhūrikamman ti bhūrighare vasitvā gahitamantassa payogakaraṇaṃ .
Vassakammaṃ vossakamman ti ettha vassoti puriso , vossoti paṇḍako
V1.86 .Iti vossassa
M1.92 vassakaraṇaṃ vassakammaṃ , vassassa vossakaraṇaṃ vossakammaṃ .Taṃ pana karonto acchandikabhāvamattaṃ pāpeti , na liṅgaṃ antaradhāpetuṃ sakkoti .
Vatthukamman ti
P1.98 akatavatthusmiṃ gehapatiṭṭhāpanaṃ .Vatthuparikamman ti ‘‘ idañcidañcāharathā ’’ ti vatvā vatthubalikammakaraṇaṃ .
Ācamanan ti udakena mukhasuddhikaraṇaṃ .
Nhāpanan ti aññesaṃ nhāpanaṃ .
Juhanan ti tesaṃ atthāya aggijuhanaṃ .
Vamanan ti yogaṃ datvā vamanakaraṇaṃ .
Virecanepi eseva nayo .
Uddhaṃvirecanan ti uddhaṃ dosānaṃ nīharaṇaṃ .
Adhovirecanan ti adho dosānaṃ nīharaṇaṃ .
Sīsavirecanan ti sirovirecanaṃ .
Kaṇṇatelan ti kaṇṇānaṃ bandhanatthaṃ vā vaṇaharaṇatthaṃ vā bhesajjatelapacanaṃ .
Nettatappanan ti akkhitappanatelaṃ .
Natthukamman ti telena yojetvā natthukaraṇaṃ .
Añjanan ti dve vā tīṇi vā paṭalāni nīharaṇasamatthaṃ khārañjanaṃ .
Paccañjanan ti nibbāpanīyaṃ sītalabhesajjañjanaṃ .
Sālākiyan ti salākavejjakammaṃ .
Sallakattiyan ti sallakattavejjakammaṃ .
Dārakatikicchā vuccati komārabhaccavejjakammaṃ .
Mūlabhesajjānaṃ anuppādanan ti iminā kāyatikicchanaṃ dasseti .
Osadhīnaṃ paṭimokkhoti khārādīni datvā tadanurūpe vaṇe gate tesaṃ apanayanaṃ .
Ettāvatā mahāsīlaṃ niṭṭhitaṃ hoti .