Issues
Editor
Settings
Catukkanipāta-ṭīkā
Catukkanipāta-ṭīkā

2. Caravaggo

Author： _System_Pali_VRI_ @ Administrator

2. Caravaggo

1. Carasuttavaṇṇanā

11. Dutiyassa paṭhame caratoti gacchantassa , caṅkamantassa vā .
Uppajjati kāmavitakko vāti vatthukāmesu avītarāgatāya tādise paccaye kāmapaṭisaṃyutto vā vitakko uppajjati ceV2.211 , yadi uppajjati .
Byāpādavitakko vā vihiṃsāvitakko vāti āghātavinaye visesena cittassa adamitattā āghātanimitte byāpādapaṭisaṃyutto vā vitakko , leḍḍudaṇḍādīti parahiṃsanavasena vihiṃsāpaṭisaṃyutto vā vitakko uppajjati ceti sambandho .
Taṃ ce bhikkhu adhivāsetīti taṃ yathāvuttaṃ kāmavitakkādiṃ yathāpaccayaṃ attano citte uppannaṃ ‘‘ itipāyaṃ vitakko pāpako , itipi akusalo , itipi sāvajjo , so ca kho attabyābādhāya saṃvattatī ’’ tiādinā nayena paccavekkhaṇāya abhāvato adhivāseti attano cittaṃ āropetvā vāseti .
Adhivāsentoyeva ca nappajahati tadaṅgādippahānavasena na paṭinissajjati .
Tato eva caM2.232 na vinodeti attano cittasantānato na nudati na nīharati .
Tathā avinodanato na byantīkaroti na vigatantaṃ karoti .
Ātāpī pahitatto yathā tesaṃ antopi nāvasissati antamaso bhaṅgamattampi , evaṃ karoti , ayaṃ pana tathā na karotīti attho .
Tathābhūto pana na anabhāvaṃ gameti anu anu abhāvaṃ na gameti .
Na pajahati ce , na vinodeti ceti itiādinā ce-saddaṃ yojetvā attho veditabbo .
Evaṃbhūtoti evaṃ kāmavitakkādīhi pāpavitakkehi samaṅgibhūto .
Anātāpīti kilesānaṃ ātāpayikassa vīriyassa abhāvena anātāpī .
Pāputrāsalakkhaṇassa ottappassa abhāvena anottāpī .
Satataṃ samitaṃ sabbakālaṃ nirantaraṃ .
Kusīto hīnavīriyoti kusalehi dhammehi parihāpayitvā akusalapakkhe kucchitaṃ sīdanato kosajjasamannāgamena ca kusīto , sammappadhānavīriyābhāvena hīnavīriyo vīriyavirahitoti vuccati kathīyati .
Ṭhitassāti gamanaṃ upacchinditvā tiṭṭhato .
Sayanairiyāpathassa visesato kosajjapakkhikattā yathā taṃsamaṅgino bhāvitattā sambhavanti , taṃ dassetuṃ ‘‘ jāgarassā ’’ ti vuttaṃ .
Sukkapakkhe tañce bhikkhu nādhivāsetīti āraddhavīriyassapi viharato anādimati saṃsāre cirakālabhāvitattā tathārūpapaccayasamāyoge satisammosena vā kāmavitakkādi uppajjati ce , taṃ bhikkhu attano cittaṃ āropetvā na vāseti , abbhantare na vāsetīti attho .
Anadhivāsento kiṃ karoti ?
Pajahati chaḍḍeti .
Kiṃ kacavaraṃ viya piṭakenāti ?
Na , apica kho taṃ vinodeti nudati nīharati .
Kiṃ balibaddaṃ viya patodenāti ?
Na , atha kho byantīkaroti vigatantaṃ karoti , yathā tesaṃ antopi nāvasissati antamaso bhaṅgamattampi , tathā te karoti .
Kathaṃ pana te tathā karoti ?
Anabhāvaṃ gameti anu anu abhāvaṃ gameti , vikkhambhanappahānena yathā suvikkhambhitā honti , tathā ne karotīti vuttaṃ hoti .
EvaṃbhūtotiādīsuV2.212 evaṃ kāmavitakkādīnaṃ anadhivāsena suvisuddhāsayo samāno tāya ca āsayasampattiyā tannimittāya ca payogasampattiyāM2.233 parisuddhasīlo indriyesu guttadvāro bhojane mattaññū satisampajaññena samannāgato jāgariyaṃ anuyutto tadaṅgādivasena kilesānaṃ ātāpanalakkhaṇena vīriyena samannāgatattā ātāpī .
Sabbaso pāputrāsena samannāgatattā ottāpī satataṃ rattindivaṃ .
Samitaṃ nirantaraṃ samathavipassanānuyogavasena catubbidhasammappadhānasiddhiyā āraddhavīriyo pahitatto .
Nibbānaṃ pati pesitacittoti vuccati kathīyatīti attho .
Gāthāsu gehanissitan ti ettha gehavāsīhi apariccattattā gehavāsisabhāvattā gehadhammattā vā gehaṃ vuccati vatthukāmo .
Atha vā gehappaṭibaddhabhāvato , kilesakāmānaṃ nivāsaṭṭhānabhāvato vā gehāti vuccanti , taṃvatthukattā kāmavitakkādi gehanissitaṃ nāma .
Kummaggapaṭipannoti yasmā ariyamaggassa uppathabhāvato abhijjhādayo tadekaṭṭhadhammā ca kummaggo , tasmā kāmavitakkādibahulo kummaggapaṭipanno .
Mohaneyyesu mucchitoti mohasaṃvattaniyesu rūpādīsu mucchito sammatto ajjhopanno .
Sambodhin ti ariyamaggañāṇaṃ .
Phuṭṭhan ti phusituṃ pattuṃ pāpo so tādiso micchāsaṅkappagocaro puggalo abhabbo , na kadāci taṃ pāpuṇātīti attho .
Vitakkaṃ samayitvānāti yathāvuttaṃ micchāvitakkaṃ paṭisaṅkhānabhāvanābalena vūpasametvā .
Vitakkūpasame ratoti navannampi mahāvitakkānaṃ accantūpasamabhūte arahatte , nibbāne eva vā ajjhāsayena rato abhirato .
Bhabbo soti so yathāvutto sammāpaṭipajjamāno puggalo pubbabhāge samathavipassanābalena sabbavitakke yathārahaṃ tadaṅgādivasena vūpasametvā ṭhito vipassanaṃ ussukkāpetvā maggapaṭipāṭiyā arahattamaggañāṇasaṅkhātaṃ nibbānasaṅkhātañca anuttaraṃ sambodhiṃ phuṭṭhuṃ adhigantuṃ bhabbo arahā .
Evamettha pāḷivaṇṇanā veditabbā .
Carasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

2. Sīlasuttavaṇṇanā

12. Dutiye sampannasīlāti ettha tividhaṃ sampannaṃ paripuṇṇasamaṅgimadhuravasena .
Tattha –
‘‘ SampannaṃM2.234 sālikedāraṃ , suvā bhuñjanti kosiya ;
Paṭivedemi te brahme , na ne vāretumussahe ’’ ti .( jā .1.14.1)–
IdaṃV2.213 paripuṇṇasampannaṃ nāma .
‘‘ Iminā pātimokkhasaṃvarena upeto hoti samupeto upāgato samupāgato upapanno sampanno samannāgato ’’ ti ( vibha .511) idaṃ samaṅgisampannaṃ nāma .
‘‘ Imissā , bhante , mahāpathaviyā heṭṭhimatalaṃ sampannaṃ , seyyathāpi khuddamadhuṃ anīlakaṃ , evamassādan ’’ ti ( pārā .17) idaṃ madhurasampannaṃ nāma .
Idha paripuṇṇasampannavasena atthaṃ dassento ‘‘ sampannasīlāti paripuṇṇasīlā ’’ ti āha .
Samaṅgisampannavasenapi attho yujjatiyeva , tasmā sampannasīlāti paripuṇṇasīlā hutvātipi sīlasamaṅgino hutvātipi evamettha attho daṭṭhabbo .
Tattha sīlassa anavasesasamādānena akhaṇḍādibhāvappattiyā paripuṇṇasīlā , samādānato paṭṭhāya avicchindanato sīlasamaṅgino .
Samādānavato hi accantavirodhidhammānuppattiyā sīlasamaṅgitā veditabbā , cetanādīnaṃ pana sīlanalakkhaṇānaṃ dhammānaṃ pavattilakkhaṇena vattabbameva natthi .
Tattha ‘‘ paripuṇṇasīlā ’’ ti iminā atthena khettadosavigamena khettapāripūrī viya sīladosavigamena sīlapāripūrī vuttā hoti .
Yathā hi khettaṃ bījakhaṇḍaṃ , vappakhaṇḍaṃ , udakakhaṇḍaṃ , ūsakhaṇḍanti catudosasamannāgataṃ aparipūraṃ hoti .
Tattha bījakhaṇḍaṃ nāma yattha antarantarā bījāni khaṇḍāni vā pūtīni vā honti , tāni yattha patanti , tattha sassaṃ na uṭṭheti , khettaṃ khaṇḍaṃ hoti , aparipūraṃ hotīti attho .
Vappakhaṇḍaṃ nāma yattha akusalo bījāni vapanto antarantarā nipāteti .
Evañhi sabbattha sassaṃ na uṭṭheti , khettaṃ khaṇḍaṃ hoti .
Udakakhaṇḍaṃ nāma yattha katthaci udakaṃ atibahuṃ vā hoti , na vā hoti .
Tatrāpi hi sassāni na uṭṭhenti , khettaṃ khaṇḍaṃ hoti .
Ūsakhaṇḍaṃ nāma yattha kassako kismiñci padese naṅgalena bhūmiṃ cattāro pañca vāre kasanto atigambhīraṃ karoti , tato ūsaṃ uppajjati .
Tatrāpi hi sassaṃ na uṭṭheti , khettaṃ khaṇḍaṃ hoti , tādisañca khettaṃ na mahapphalaṃ hoti na mahānisaṃsaṃ .
Tatrāpi bahumpi vapitvā appaṃ labhati .
Imesaṃ pana catunnaṃ dosānaṃ vigamā khettaṃ paripuṇṇaṃ hoti , tādisañca khettaṃ mahapphalaṃ hoti mahānisaṃsaṃ .
Evameva khaṇḍaṃ , chiddaṃ , sabalaṃ , kammāsanti catudosasamannāgataṃ sīlaṃ aparipūraṃ hoti , tādisañcaM2.235 sīlaṃ na mahapphalaṃ hoti na mahānisaṃsaṃ .
Imesaṃ pana catunnaṃ dosānaṃ vigamā sīlaṃ paripuṇṇaṃ hoti , tādisañca sīlaṃ mahapphalaṃ hoti mahānisaṃsaṃ .
‘‘ Sīlasamaṅgino ’’ ti iminā panatthena sīlena samaṅgibhūtā samodhānagatā samannāgatā hutvā viharathāti idameva vuttaṃ hoti .
Tattha dvīhi kāraṇehi sampannasīlatā hoti sīlavipattiyā ādīnavadassanena , sīlasampattiyā ca ānisaṃsadassanena .
Tadubhayampi visuddhimagge ( visuddhi .1.14) vitthāritaṃV2.214 .
Tattha ‘‘ sampannasīlāti ettāvatā ca kira bhagavā catupārisuddhisīlaṃ uddisitvā ‘ pātimokkhasaṃvarasaṃvutā ’ ti iminā tattha jeṭṭhakasīlaṃ vitthāretvā dassetī ’’ ti divāvihāravāsī sumatthero āha .
Antevāsiko panassa tepiṭakacūḷanāgatthero āha –
‘‘ ubhayatthāpi pātimokkhasaṃvaro bhagavatā vutto , pātimokkhasaṃvaroyeva hi sīlaṃ , itarāni pana tīṇi sīlanti vuttaṭṭhānaṃ nāma atthī ’’ ti vatvā taṃ ananujānanto āha –
‘‘ indriyasaṃvaro nāma chadvārarakkhāmattakameva , ājīvapārisuddhi dhammena samena paccayuppattimattakaṃ , paccayanissitaṃ paṭiladdhapaccaye idamatthanti paccavekkhitvā paribhuñjanamattakaṃ .
Nippariyāyena pātimokkhasaṃvarova sīlaṃ .
Yassa so bhinno , ayaṃ chinnasīso viya puriso hatthapāde , sesāni rakkhissatīti na vattabbo .
Yassa pana so arogo , ayaṃ acchinnasīso viya puriso jīvitaṃ , sesāni puna pākatikāni katvā rakkhituṃ sakkoti .
Tasmā ‘ sampannasīlā ’ ti iminā pātimokkhasaṃvaraṃ uddisitvā ‘ sampannapātimokkhā ’ ti tasseva vevacanaṃ vatvā taṃ vitthāretvā dassento ‘ pātimokkhasaṃvarasaṃvutā ’ tiādimāhā ’’ ti .
Pātimokkhasaṃvarasīlena saṃvutāti yo naṃ pāti rakkhati , taṃ mokkheti moceti āpāyikādīhi dukkhehīti pātimokkhanti laddhanāmena sikkhāpadasīlena pihitakāyavacīdvārā .
Evaṃbhūtā ca tena upetā samannāgatā nāma hontīti āha ‘‘ upetā hutvā ’’ ti .
Ācārena ca gocarena ca sampannāti kāyikavācasikaavītikkamasaṅkhātena ācārena , na-vesiyagocaratādisaṅkhātena gocarena ca sampannā , sampannaācāragocarāti attho .
Aṇuppamāṇesūti atiparittakesu anāpattigamanīyesu .
Dukkaṭadubbhāsitamattesūti apare .
DosesūtiM2.236 gārayhesu akusaladhammesu .
Bhayato dassanasīlāti paramāṇumattampi vajjaṃ sineruppamāṇaṃ viya katvā bhāyanasīlā .
Sabbasikkhākoṭṭhāsesūti mūlapaññattianupaññattisabbatthapaññattipadesapaññattiādibhedesu .
Taṃ taṃ samādātabbaṃ samādāyāti yaṃ kiñci sikkhākoṭṭhāsesu mūlapaññattiādibhedesu sikkhitabbaṃ paṭipajjitabbaṃ pūritabbaṃ kāyikaṃ vācasikaṃ vā sīlaṃ , taṃ sabbaṃ sammā ādāya , sammadeva sakkaccaṃ sabbaso ca ādiyitvāti attho .
Udayaṃ passanto pañcavīsati lakkhaṇāni passatīti ‘‘ avijjāsamudayā rūpasamudayoti paccayasamudayaṭṭhena rūpakkhandhassa udayaṃ passati .
Taṇhāsamudayā … pe … kammasamudayā … pe … āhārasamudayā rūpasamudayoti paccayasamudayaṭṭhena rūpakkhandhassa udayaṃ passati .
Nibbattilakkhaṇaṃ passantopi rūpakkhandhassa udayaṃ passati .
Rūpakkhandhassa udayaṃ passanto imāniV2.215 pañca lakkhaṇāni passati .
Tathā avijjāsamudayā vedanāsamudayoti paccayasamudayaṭṭhena vedanākkhandhassa udayaṃ passati .
Taṇhāsamudayā … pe … kammasamudayā … pe … phassasamudayā vedanāsamudayoti paccayasamudayaṭṭhena vedanākkhandhassa udayaṃ passati .
Nibbattilakkhaṇaṃ passantopi vedanākkhandhassa udayaṃ passati .
Vedanākkhandhassa udayaṃ passanto imāni pañca lakkhaṇāni passatī ’’ tiādinā nayena ekekasmiṃ khandhe pañca pañca katvā vuttāni pañcavīsati udayalakkhaṇāni passati .
Vayaṃ passanto pañcavīsati lakkhaṇāni passatīti ‘‘ avijjānirodhā rūpanirodhoti paccayanirodhaṭṭhena rūpakkhandhassa vayaṃ passati .
Taṇhānirodhā … pe … kammanirodhā … pe … āhāranirodhā rūpanirodhoti paccayanirodhaṭṭhena rūpakkhandhassa vayaṃ passati .
Vipariṇāmalakkhaṇaṃ passantopi rūpakkhandhassa vayaṃ passati .
Rūpakkhandhassa vayaṃ passanto imāni pañca lakkhaṇāni passati .
Avijjānirodhā … pe … taṇhānirodhā … pe … phassanirodhā vedanānirodhoti paccayanirodhaṭṭhena vedanākkhandhassa vayaṃ passati .
Vipariṇāmalakkhaṇaṃ passantopi vedanākkhandhassa vayaṃ passatī .
Vedanākkhandhassa vayaṃ passanto imāni pañca lakkhaṇāni passati ’’ tiādinā nayena ekekasmiṃ khandhe pañca pañca katvā vuttāni pañcavīsati vayalakkhaṇāni passati .
Pesitattoti nibbānaṃ pati pesitacitto .
Kathayantīti tathāvidhaṃ bhikkhuṃ buddhādayo ariyā ācikkhanti .
YataṃM2.237 careti vāyamamāno careyya , caṅkamanādivasena gamanaṃ kappentopi ‘‘ anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya chandaṃ janeti vāyamatī ’’ tiādinā ( vibha .432) nayena vuttappadhānavīriyaṃ karonto ghaṭento vāyamanto yathā akusaladhammā pahīyanti , kusaladhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti , evaṃ gamanaṃ kappeyyāti attho .
Esa nayo sesesupi .
Yatamenaṃ pasārayeti etaṃ pasāretabbaṃ hatthapādādiṃ yataṃ yatamāno yathāvuttavīriyasamaṅgī hutvā pasāreyya , sabbattha padhānaṃ na jaheyyāti adhippāyo .
Idāni yathā paṭipajjanto yataṃ yatanto nāma hoti , taṃ paṭipadaṃ dassetuṃ ‘‘ uddhan ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha uddhan ti upari .
Tiriyan ti parito , puratthimadisādivasena samantato disābhāgesūti attho .
Apācīnan ti heṭṭhā .
Yāvatā jagato gatīti yattakā sattasaṅkhārabhedassa lokassa pavatti , tattha sabbatthāti attho .
Ettāvatā anavasesatā sammasanañāṇassa visayaṃ saṅgahetvā dasseti .
Samavekkhitāti samā hetunā ñāyena avekkhitā , aniccādivasenaV2.216 vipassitāti vuttaṃ hoti .
Dhammānan ti sattasuññānaṃ .
Khandhānan ti rūpādīnaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ .
Udayabbayan ti udayañca vayañca .
Idaṃ vuttaṃ hoti – upari tiriyaṃ adhoti tidhā saṅgahite sabbasmiṃ loke atītādibhedabhinnānaṃ pañcupādānakkhandhasaṅkhātānaṃ sabbesaṃ rūpārūpadhammānaṃ aniccādisammasanādhigatena udayabbayañāṇena pañcavīsatiyā ākārehi udayaṃ , pañcavīsatiyā ākārehi vayaṃ samavekkhitā samanupassitā bhaveyyāti .
Cetosamathasāmīcin ti cittasaṃkilesānaṃ accantavūpasamanato cetosamathasaṅkhātassa ariyamaggassa anucchavikaṃ paṭipadāñāṇadassanavisuddhiṃ .
Sikkhamānan ti paṭipajjamānaṃ bhāventaṃ ñāṇaparamparā nibbattentaṃ .
Sadāti sabbakālaṃ rattiñceva divā ca .
Satan ti catusampajaññasamannāgatāya satiyā satokārī .
Evampettha gāthāvaṇṇanā daṭṭhabbā .
Sesamettha suviññeyyameva .
Sīlasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

3. Padhānasuttavaṇṇanā

13. TatiyeM2.238 uttamavīriyānīti seṭṭhavīriyāni visiṭṭhassa atthassa sādhanato .
Māro dhiyyati etthāti māradheyyaṃ , kilesamārassa pavattiṭṭhānabhūtaṃ , taṃ tebhūmakavaṭṭanti āha ‘‘ tebhūmakavaṭṭasaṅkhātaṃ māradheyyan ’’ ti .
Jātimaraṇato jātaṃ bhayaṃ jātimaraṇabhayaṃ , jātimaraṇameva vā bhayahetuto bhayanti jātimaraṇabhayaṃ .
Tenāha ‘‘ jātiñca maraṇañca … pe … bhayassā ’’ ti sesaṃ uttānameva .
Padhānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

4. Saṃvarasuttavaṇṇanā

14. Catutthe saṃvarādīnaṃ sādhanavasena padahati etehīti padhānāni .
Saṃvarantassa uppannavīriyan ti yathā abhijjhādayo na uppajjanti , evaṃ satiyā upaṭṭhāne cakkhādīnaṃ pidahane analasassa uppannavīriyaṃ .
Pajahantassāti vinodentassa .
Uppannavīriyan ti tasseva pahānassa sādhanavasena pavattavīriyaṃ .
Bhāventassa uppannavīriyan ti etthāpi eseva nayo .
Samādhinimittan ti samādhi eva .
Purimuppannasamādhi hi parato uppajjanakasamādhissa kāraṇaṃ hotīti ‘‘ samādhinimittan ’’ ti vuttaṃ .
UpadhivivekattātiV2.217 khandhūpadhiādiupadhīhi vivittattā vinissaṭattā .
Taṃ āgammāti taṃ nibbānaṃ maggena adhigamahetu .
Rāgādayo virajjanti ettha , etenāti virāgo .
Evaṃ nirodho pi daṭṭhabbo .
Yasmā idha bojjhaṅgamissakavasena icchitā , tasmā ‘‘ ārammaṇavasena vā adhigantabbavasena vā ’’ ti vuttaṃ .
Tattha adhigantabbavasenāti tanninnatāvasena .
Vossaggapariṇāmin ti vossaggavasena pariṇāmitaṃ pariccajanavasena ceva pakkhandanavasena ca pariṇāmanasīlaṃ .
Tenāha ‘‘ dve vossaggā ’’ tiādi .
Khandhānaṃ pariccajanaṃ nāma tappaṭibaddhakilesappahānavasenāti yenākārena vipassanā kilese pajahati , tenevākārena tannimittakkhandhe ca pajahatīti vattabbataṃ arahatīti āha ‘‘ vipassanā … pe … pariccajatī ’’ ti .
Yasmā vipassanā vuṭṭhānagāminibhāvaṃ pāpuṇantī ninnapoṇapabbhārabhāvena ekaṃsato nibbānaṃ pakkhandatīti vattabbataṃ labhati , maggo ca samucchedavasena kileseM2.239 khandhe ca rāgaṃ pariccajati , tasmā yathākkamaṃ vipassanāmaggānaṃ vasena pakkhandanapariccāgavossaggā veditabbā .
Vosaggatthāyāti pariccāgavossaggatthāya ceva pakkhandanavossaggatthāya ca .
Pariṇamatīti pariccajati .
Taṃ pana pariṇāmanaṃ vuṭṭhānagāminibhāvappattiyā ceva ariyamaggabhāvappattiyā ca icchitanti āha ‘‘ vipassanābhāvañca maggabhāvañca pāpuṇātī ’’ ti .
Sesapadesūti ‘‘ dhammavicayasambojjhaṅgaṃ bhāvetī ’’ tiādīsu sesasambojjhaṅgakoṭṭhāsesu .
Bhaddakan ti abhaddakānaṃ nīvaraṇādipāpadhammānaṃ vikkhambhanena rāgavigamanena ekantahitattā dullabhattā ca bhaddakaṃ sundaraṃ .
Na hi aññaṃ samādhinimittaṃ evaṃ dullabhaṃ rāgassa ujuvipaccanīkabhūtaṃ atthi .
Anurakkhatīti ettha anurakkhanā nāma adhigatasamādhito yathā parihāni na hoti , evaṃ paṭipattisāsana-tappaṭipakkhavigamanenāti āha ‘‘ samādhī ’’ tiādi .
Aṭṭhikasaññādikāti aṭṭhikajjhānādikā .
Saññāsīsena hi jhānaṃ vadati .
Sesamettha uttānameva .
Saṃvarasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

5. Paññattisuttavaṇṇanā

15. Pañcame attabhāvo etesaṃ atthīti attabhāvino , tesaṃ attabhāvīnaṃ .
Tenāha ‘‘ attabhāvavantānan ’’ ti .
Yāva chattiṃsāya indānaṃ āyuppamāṇaṃ , tāva paṇīte kāme paribhuñjīti mandhāturājā kira ekadivasaṃ attano pariṇāyakaratanaṃ pucchi –
‘‘ atthi nu kho manussalokato ramaṇīyataraṃ ṭhānan ’’ ti .
Kasmā deva evaṃ bhaṇasi , kiṃ na passasi candimasūriyānaṃ ānubhāvaṃ , nanu etesaṃ ṭhānaṃ ito ramaṇīyataranti ?
Rājā cakkaratanaṃ purakkhatvā tattha agamāsi .
CattāroV2.218 mahārājāno ‘‘ mandhātumahārājā āgato ’’ ti sutvā ‘‘ tāvamahiddhiko mahārājā na sakkā yuddhena paṭibāhitun ’’ ti sakarajjaṃ niyyātesuṃ .
So taṃ gahetvā puna pucchi –
‘‘ atthi nu kho ito ramaṇīyataraṃ ṭhānan ’’ ti .
Athassa tāvatiṃsabhavanaṃ kathayiṃsu .
‘‘ Tāvatiṃsabhavanaṃ , deva , ramaṇīyaṃ , tattha sakkassa devarañño ime cattāro mahārājānoM2.240 pāricārikā dovārikabhūmiyaṃ tiṭṭhanti .
Sakko devarājā mahiddhiko mahānubhāvo .
Tassimāni upabhogaṭṭhānāni – yojanasahassubbedho vejayantapāsādo , pañcayojanasatubbedhā sudhammadevasabhā , diyaḍḍhayojanasatiko vejayantaratho , tathā erāvaṇo hatthī , dibbarukkhasahassappaṭimaṇḍitaṃ nandanavanaṃ , cittalatāvanaṃ , phārusakavanaṃ , yojanasatubbedho pāricchattako koviḷāro , tassa heṭṭhā saṭṭhiyojanāyāmā paññāsayojanavitthārā pañcadasayojanubbedhā jayasumanapupphavaṇṇā paṇḍukambalasilā , yassā mudutāya sakkassa nisīdato upaḍḍhakāyo anuppavisatī ’’ ti .
Taṃ sutvā rājā tattha gantukāmo cakkaratanaṃ abbhukkiri .
Taṃ ākāse uṭṭhahi saddhiṃ caturaṅginiyā senāya .
Atha dvinnaṃ devalokānaṃ vemajjhato cakkaratanaṃ otaritvā pathaviyā āsanne ṭhāne aṭṭhāsi saddhiṃ pariṇāyakaratanappamukhāya caturaṅginiyā senāya .
Rājā ekakova attano ānubhāvena tāvatiṃsabhavanaṃ agamāsi .
Sakko ‘‘ mandhātā āgato ’’ ti sutvā tassa paccuggamanaṃ katvā ‘‘ svāgataṃ , mahārāja , sakaṃ , te mahārāja , anusāsa mahārājā ’’ ti vatvā saddhiṃ nāṭakehi rajjaṃ dve bhāge katvā ekaṃ bhāgamadāsi .
Rañño tāvatiṃsabhavane patiṭṭhitamattasseva manussagandhasarīranissandādimanussabhāvo vigacchi , devaloke pavattivipākadāyino aparapariyāyavedanīyassa kammassa katokāsattā sabbadā soḷasavassuddesikatāmālāmilāyanādidevabhāvo pāturahosi .
Tassa sakkena saddhiṃ paṇḍukambalasilāya nisinnassa akkhinimisanamattena nānattaṃ paññāyati .
Taṃ asallakkhentā devā sakkassa ca tassa ca nānatte muyhanti .
So tattha dibbasampattiṃ anubhavamāno tadā manussānaṃ asaṅkhyeyyāyukatāya yāva chattiṃsa sakkā upapajjitvā cutā , tāva sakkarajjaṃ kāretvā ‘‘ kiṃ me iminā upaḍḍharajjenā ’’ ti atitto kāmehi tato cavitvā attano uyyāne patito manussaloke utukakkhaḷatāya vātātapena phusitagatto kālamakāsi .
Tena vuttaṃ ‘‘ devaloke pana yāva chattiṃsāya indānaṃ āyuppamāṇaṃ , tāva paṇīte kāme paribhuñjī ’’ ti .
Paññattisuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

6. Sokhummasuttavaṇṇanā

16. ChaṭṭheM2.241V2.219 sukhumalakkhaṇappaṭivijjhanakānīti aniccādisukhumalakkhaṇānaṃ paṭivijjhanakāni .
Sukhumalakkhaṇapariggāhakañāṇenāti sukhumalakkhaṇapariggāhakena ñāṇena .
Parato jānitvāti avasavattanena aññato jānitvā .
Saṅkhārā hi ‘‘ mā bhijjiṃsū ’’ ti icchitāpi bhijjanteva , tasmā te avasavattitāya pare nāma .
Sā ca nesaṃ paratā aniccadassane pākaṭā hotīti vuttaṃ ‘‘ iminā hi padena aniccānupassanā kathitā ’’ ti .
Sesaṃ uttānameva .
Sokhummasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

7-10.
Paṭhamaagatisuttādivaṇṇanā

17-20.
Sattame chandāgatin ti ettha sandhivasena saralopoti dassento āha ‘‘ chandena agatin ’’ ti .
Chandāti hetumhi nissakkavacananti āha ‘‘ chandenā ’’ ti , pemenāti attho .
Chandasaddo hettha taṇhāpariyāyo , akusalacchandapariyāyo vā .
Sesesūti ‘‘ dosāgatiṃ gacchatī ’’ tiādīsu .
Ettha ca yo ‘‘ ayaṃ me mittoti vā , sandiṭṭhoti vā , ñātakoti vā , lañcaṃ vā pana me detī ’’ ti chandavasena assāmikaṃ sāmikaṃ karoti , ayaṃ chandena akattabbaṃ karoti nāma .
Yo ‘‘ ayaṃ me verī ’’ ti cirakālānubaddhaveravasena vā , taṅkhaṇuppannakodhavasena vā sāmikaṃ assāmikaṃ karoti , ayaṃ dosena akattabbaṃ karoti nāma .
Yo pana mandattā momūhattā yaṃ vā taṃ vā ayuttaṃ akāraṇaṃ vatvā assāmikaṃ sāmikaṃ karoti , ayaṃ mohena akattabbaṃ karoti nāma .
Yo pana ‘‘ ayaṃ rājavallabhoti vā visame corādike visamāni vā kāyaduccaritādīni samādāya vattanena visamanissito vā , anatthampi me kareyyā ’’ ti bhīto assāmikaṃ sāmikaṃ karoti , ayaṃ bhayena akattabbaṃ karoti nāma .
Yo pana kiñci bhājento ‘‘ ayaṃ me sandiṭṭho vā sambhatto vā ’’ ti pemavasena atirekaṃ deti ,‘‘ ayaṃ me verī ’’ ti dosavasena ūnakaṃ detiM2.242 , yo muyhanto dinnādinnaṃ ajānamāno kassaci ūnaṃ , kassaci adhikaṃ deti ,‘‘ ayaṃ imasmiṃ adīyamāne mayhaṃ anatthampiV2.220 kareyyā ’’ ti sīto kassaci atirekaṃ deti , so catubbidhopi yathānukkamena chandāgatiādīni gacchanto akattabbaṃ karoti nāma .
Nihīyati tassa yasoti tassa agatigāmino kittiyasopi parivārayasopi nihīyati parihāyati .
Yassati tena kittīyatīti hi yaso , kitti thutighoso .
Yassati tena purecarānucarabhāvena parivārayatīti yaso , parivāro .
Aṭṭhamanavamadasamāni uttānatthāneva .
Caravaggo dutiyo .