3. Lokasuttavaṇṇanā
23. Tatiye lokoti lujjanapalujjanaṭṭhena loko .
Atthato purimasmiṃ ariyasaccadvayaṃ , idha pana dukkhaṃ ariyasaccaṃ veditabbaṃ .
Tenāha ‘‘ lokoti dukkhasaccan ’’ ti .
Visaṃyuttoti visaṃsaṭṭho na paṭibaddho , sabbesaṃ saṃyojanānaṃ sammadeva samucchinnattā tato vippamuttoti attho .
Lokasamudayoti suttantanayena taṇhā , abhidhammanayena pana abhisaṅkhārehi saddhiṃ diyaḍḍhakilesasahassaṃ .
Lokanirodhoti nibbānaṃ .
Sacchikatoti attapaccakkho kato .
Lokanirodhagāminī paṭipadāti sīlādikkhandhattayasaṅgaho ariyo aṭṭhaṅgiko maggo .
So hi lokanirodhaṃ nibbānaṃ gacchati adhigacchati , tadatthaṃ ariyehi paṭipajjīyati cāti lokanirodhagāminī paṭipadāti vuccati .
Ettāvatā tathāni abhisambuddho yāthāvato gatoti tathāgatoti ayamattho dassito hoti .
Cattāri hi ariyasaccāni tathāni nāma .
Yathāha –
‘‘ Cattārimāni , bhikkhave , tathāni avitathāni anaññathāni .
Katamāni cattāri ?
Idaṃ dukkhanti , bhikkhave , tathametaṃ avitathametaṃ anaññathametan ’’ ti ( saṃ . ni .5.1090; paṭi . ma .2.8) vitthāro .
Apica
V2.227 tathāya gatoti tathāgato , gatoti ca avagato atīto patto paṭipannoti attho .Idaṃ vuttaṃ hoti – yasmā bhagavā
M2.250 sakalalokaṃ tīraṇapariññāya tathāya aviparītāya gato avagato , tasmā loko tathāgatena abhisambuddhoti tathāgato .Lokasamudayaṃ pahānapariññāya tathāya gato atītoti tathāgato .
Lokanirodhaṃ sacchikiriyāya tathāya gato pattoti tathāgato .
Lokanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ tathaṃ aviparītaṃ gato paṭipannoti tathāgatoti .
Evaṃ imissā pāḷiyā tathāgatabhāvadīpanavasena attho veditabbo .
Iti bhagavā catusaccābhisambodhavasena attano tathāgatabhāvaṃ pakāsetvā idāni tattha diṭṭhādiabhisambodhavasenapi taṃ dassetuṃ ‘‘ yaṃ , bhikkhave ’’ tiādimāha .
Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ catūhi saccehi attano buddhabhāvaṃ kathetvā ’’ ti vuttaṃ , taṃ tathāgatasaddabuddhasaddānaṃ atthato ninnānākaraṇataṃ dassetuṃ vuttaṃ .
Tathā ceva hi pāḷi pavattāti .
Diṭṭhanti rūpāyatanaṃ daṭṭhabbato .
Tena yaṃ diṭṭhaṃ yaṃ dissati , yaṃ dakkhati , yaṃ samavāye passeyya , taṃ sabbaṃ diṭṭhanteva gahitaṃ kālavisesassa anāmaṭṭhabhāvato yathā ‘‘ duddhan ’’ ti dasseti .
Sutan tiādīsupi eseva nayo .
Sutanti saddāyatanaṃ sotabbato .
Mutan ti sanissaye indriye nissayaṃ muñcitvā pāpuṇitvā gahetabbaṃ .
Tenāha ‘‘ patvā gahetabbato ’’ ti .
Viññātan ti vijānitabbaṃ .
Taṃ pana diṭṭhādivinimuttaṃ viññeyyanti āha ‘‘ sukhadukkhādi dhammārammaṇan ’’ ti .
Pattan ti yathā tathā patvā hatthagataṃ , adhigatanti attho .
Tenāha ‘‘ pariyesitvā vā apariyesitvā vā ’’ ti .
Pariyesitan ti pattiyā atthaṃ pariyiṭṭhaṃ .
Taṃ pana pattaṃ vā siyā appattaṃ vā , ubhayathāpi pariyesitamevāti āha ‘‘ pattaṃ vā appattaṃ vā ’’ ti .
Dvayenapi dvippakārampi pattaṃ dvippakārampi pariyesitaṃ tena tena pakārena tathāgatena abhisambuddhanti dasseti .
Cittena anusañcaritan ti te pana apāpetvā citteneva anu anu sañcaritaṃ , viparitakkitanti attho .
Pītakantiādīti ādi saddena lohitaodātādisabbaṃ rūpārammaṇabhāgaṃ saṅgaṇhāti .
Sumanoti rāgavasena lobhavasena saddhādivasena vā sumano .
Dummanoti byāpādavitakkavasena vā vihiṃsāvitakkavasena vā dummano .
Majjhattoti aññāṇavasena , ñāṇavasena vā majjhatto .
Esa nayo sabbattha .
Tattha ādi saddena saṅkhasaddo , paṇavasaddo , pattagandho , pupphagandho , puppharaso , phalaraso , upādinnaṃ , anupādinnaṃ , majjhattavedanā
M2.251 kusalakammaṃ akusalakammanti evamādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .Appattan ti ñāṇena asampattaṃ , aviditanti attho .
Tenāha ‘‘ ñāṇena asacchikatan ’’ ti .
Lokena gatan ti lokena ñātaṃ .
Tatheva gatattāti tatheva ñātattā abhisambuddhattā
V2.228 , gatasaddena ekattaṃ buddhiatthanti attho .Gatiattho hi dhātavo buddhiatthā bhavantīti akkharacintakā .
Yañca , bhikkhave , ratiṃ tathāgato anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhatīti yassañca visākhapuṇṇamāya rattiyaṃ tathāāgatattādiatthena tathāgato bhagavā bodhimaṇḍe aparājitapallaṅke nisinno tiṇṇaṃ mārānaṃ matthakaṃ madditvā uttaritarābhāvato anuttaraṃ sammāsambodhiṃ āsavakkhayañāṇena saddhiṃ sabbaññutaññāṇaṃ adhigacchati .
Yañca rattiṃ anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyatīti yassañca visākhapuṇṇamāya rattiyaṃyeva kusinārāyaṃ upavattane mallānaṃ sālavane yamakasālānamantare anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati .
Yaṃ etasmiṃ antareti imāsaṃ dvinnaṃ saupādisesaanupādisesanibbānadhātūnaṃ majjhe pañcacattālīsavassaparimāṇakāle paṭhamabodhiyampi majjhimabodhiyampi pacchimabodhiyampi yaṃ suttageyyādippabhedaṃ dhammaṃ bhāsati nidassanavasena , lapati uddisanavasena , niddisati pariniddisanavasena .
Sabbaṃ taṃ tatheva hotīti taṃ etthantare desitaṃ sabbaṃ suttageyyādinavaṅgaṃ buddhavacanaṃ atthato byañjanato ca anūnaṃ anadhikaṃ sabbākāraparipuṇṇaṃ rāgamadanimmadanaṃ dosamadanimmadanaṃ mohamadanimmadanaṃ , natthi tattha vālaggamattampi avakkhalitaṃ , ekamuddikāya lañchitaṃ viya ekāya nāḷiyā mitaṃ viya ekatulāya tulitaṃ viya ca taṃ tatheva hoti yassatthāya bhāsitaṃ , ekanteneva tassa sādhanato , no aññathā , tasmā tathaṃ avitathaṃ anaññathaṃ .
Etena tathāvāditāya tathāgatoti dasseti .
Gadaattho ayaṃ gatasaddo da-kārassa ta-kāraṃ katvā , tasmā tathaṃ gadatīti tathāgatoti attho .
Atha vā āgadanaṃ āgado , vacananti attho .
Tato aviparīto āgado assāti da-kārassa ta-kāraṃ katvā tathāgatoti evamettha padasiddhi veditabbā .
Yathāvādīti ye dhamme bhagavā ‘‘ ime dhammā akusalā sāvajjā viññugarahitā samattā samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattantī ’’ ti paresaṃ dhammaṃ desento vadati , te dhamme ekanteneva sayaṃ pahāsi .
Ye pana
M2.252 dhamme bhagavā –‘‘ ime dhammā kusalā anavajjā viññuppasatthā samattā samādinnā hitāya sukhāya saṃvattantī ’’ ti vadati , te dhamme ekanteneva sayaṃ upasampajja viharati , tasmā yathāvādī bhagavā tathākārīti veditabbo .
Tathā sammadeva sīlādiparipūraṇavasena sammāpaṭipadāyaṃ yathākārī bhagavā , tatheva dhammadesanāya paresaṃ tattha patiṭṭhāpanavasena tathāvādī .
Bhagavato hi vācāya kāyo anulometi , kāyassapi vācā , tasmā
V2.229 yathāvādī tathākārī , yathākārī tathāvādī ca hoti .Evaṃbhūtassa ca yathā vācā , kāyopi tathā gato pavatto .
Yathā ca kāyo , vācāpi tathā gatā pavattāti attho .
Abhibhū anabhibhūtoti upari bhavaggaṃ , heṭṭhā avīcinirayaṃ pariyantaṃ katvā tiriyaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu bhagavā sabbasatte abhibhavati sīlenapi samādhināpi paññāyapi vimuttiyāpi , na tassa tulā vā pamāṇaṃ vā atthi .
Asamo asamasamo appaṭimo appaṭibhāgo appaṭipuggalo atulo appameyyo anuttaro dhammarājā devadevo sakkānaṃ atisakko brahmānaṃ atibrahmā , tato eva ayaṃ na kenaci abhibhūto .
Dakkhatīti sabbaṃ passati .
Visesavacanicchāyapi abhāvato anavasesavisayo dasasaddo .
Tena yaṃ kiñci neyyaṃ nāma , sabbaṃ taṃ hatthatale āmalakaṃ viya passatīti dīpeti .
Aviparītaṃ āsayādiavabodhena hitūpasaṃhārādinā ca satte , bhāvaññatthattūpanayavasena saṅkhāre , sabbākārena suciṇṇavasitāya samāpattiyo , cittañca vase vattetīti vasavattīti evamettha attho daṭṭhabbo .
Visaṃyuttoti catūhi yogehi visaṃyutto .
Tenāha ‘‘ catunnaṃ yogānaṃ pahānena visaṃyutto ’’ ti .
Taṇhādiṭṭhiupayehi virahitoti sabbasmimpi loke taṇhādiṭṭhisaṅkhātehi upayehi virahito .
Abhibhavitvā ṭhitoti tabbisayakilesappahānena abhibhuyya atikkamitvā ṭhito .
Cattāropi ganthe mocetvā ṭhitoti sabbe abhijjhākāyaganthādike sakasantānato mocetvā ṭhito .
Veneyyasantāne vā attano desanāvilāsena tesaṃ pamocanoti sabbaganthappamocano .
Phuṭṭhassa paramā santīti assa anena khīṇāsavena buddhena
M2.253 paramā santi ñāṇaphusanena phuṭṭhāti evamettha sambandho veditabbo .Tenāha ‘‘ phuṭṭhassā ’’ tiādi .
Nibbāne kutoci bhayaṃ natthīti kutoci bhayakāraṇato nibbāne bhayaṃ natthi asaṅkhatabhāvena sabbaso khemattā .
Tenāha bhagavā –
‘‘ khemañca vo , bhikkhave , dhammaṃ desessāmi khemagāminiñca paṭipadan ’’ tiādi ( saṃ . ni .4.379-408).
Nibbānappattassa vā kutoci bhayaṃ natthīti nibbānaṃ akutobhayan ti evamettha attho daṭṭhabbo , na kutoci bhayaṃ ettha etasmiṃ adhigateti akutobhayaṃ , nibbānanti evamettha nibbacanañca daṭṭhabbaṃ .
Anīgho niddukkho .
Sabbakammakkhayaṃ pattoti sabbesaṃ kammānaṃ khayaṃ pariyosānaṃ accantabhāvaṃ patto .
Upadhī sammadeva khīyanti etthāti upadhisaṅkhayo , nibbānanti āha ‘‘ upadhisaṅkhayasaṅkhāte nibbāne ’’ ti .
Cakkan ti dhammacakkaṃ .
Pavattayīti teparivaṭṭaṃ dvādasākāraṃ pavattesi
V2.230 .Mahantehi sīlādiguṇehi samannāgatattā mahantaṃ .
Vītasāradan ti catuvesārajjayogena vītasāradaṃ .
Sesaṃ uttānameva .
Lokasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .