2. Dutiyauruvelasuttavaṇṇanā
22. Dutiye huhuṅkajātikenāti so kira diṭṭhamaṅgaliko mānavasena kodhavasena ca ‘‘ huhun ’’ ti karonto vicarati , tasmā huhuṅkajātikoti vuccati .
‘‘ Huhukkajātiko ’’ tipi paṭhanti , tena saddhiṃ āgatāti attho .
Jarājiṇṇāti jarāya khaṇḍadantapalitakesādibhāvaṃ āpāditā .
Vayovuddhāti aṅgapaccaṅgānaṃ vuddhimariyādappattā .
Jātimahallakāti upapattiyā mahallakabhāvena samannāgatā .
Mahattaṃ lanti gaṇhantīti
M2.246 mahallakā , jātiyā mahallakā , na vibhavādināti jātimahallakā .Vayoanuppattāti pacchimavayaṃ sampattā , pacchimavayo nāma vassasatassa pacchimo tatiyo bhāgo .
Jiṇṇāti vā porāṇā , cirakālappavattakulanvayāti vuttaṃ hoti .
Vuddhāti sīlācārādiguṇavuddhiyuttā .
Mahallakāti vibhavamahantatāya samannāgatā .
Mahaddhanāti mahābhogā .
Addhagatāti maggappaṭipannā brāhmaṇānaṃ vatacariyādimariyādaṃ avītikkamma caramānā .
Vayoanuppattāti jātivuddhabhāvaṃ antimavayaṃ anuppattā .
Sutaṃ netan ti ettha sutaṃ no etanti padacchedo .
Noti ca karaṇatthe sāmivacanaṃ .
Tenāha ‘‘ amhehi sutan ’’ ti .
Akāleti ayuttakāle .
Asabhāvaṃ vadatīti yaṃ natthi , taṃ vadati .
Anatthaṃ vadatīti akāraṇanissitaṃ vadati .
Akāraṇanissitan ti ca nipphalanti attho .
Phalañhi kāraṇanissitaṃ .
Akāraṇanissitatā ca tadavinābhāvato akāraṇe nissitaṃ , nipphalaṃ samphanti vuttaṃ hoti .
Avinayaṃ vadatīti na saṃvaravinayappaṭisaṃyuttaṃ vadati , attano suṇantassa ca na saṃvaravinayāvahaṃ vadatīti vuttaṃ hoti .
Na hadaye nidhetabbayuttakan ti ahitasaṃhitattā cittaṃ anuppavesetvā nidhetuṃ ayuttaṃ .
Kathetuṃ ayuttakālenāti dhammaṃ kathentena yo attho yasmiṃ kāle
V2.224 vattabbo , tato pubbe pacchā ca tassa akālo , tasmiṃ ayuttakāle vattā .Apadesarahitan ti suttāpadesarahitaṃ .
Sāpadesaṃ sakāraṇaṃ katvā na kathetīti ‘‘ bhagavatā asuke sutte evaṃ vuttan ’’ ti evaṃ sāpadesaṃ kāraṇasahitaṃ katvā na katheti .
Pariyantarahitan ti paricchedarahitaṃ , suttaṃ vā jātakaṃ vā nikkhipitvā tassa anuyogaṃ upamaṃ vā vatthuṃ vā āharitvā yaṃ suttaṃ jātakaṃ vā nikkhipitaṃ , tassa sarīrabhūtaṃ kathaṃ anāmasitvā bāhirakathaṃyeva katheti , nikkhittaṃ nikkhittamattameva hoti ,‘‘ suttaṃ nu kho katheti jātakaṃ nu kho , nāssa antaṃ vā koṭiṃ vā passāmā ’’ ti vattabbataṃ āpajjati .
Yathā vaṭarukkhasākhānaṃ gatagataṭṭhāne pārohā otaranti , otiṇṇo-tiṇṇaṭṭhāne viruḷhiṃ āpajjitvā puna vaḍḍhantiyeva , evaṃ aḍḍhayojanampi yojanampi gacchatiyeva .
Gacchante gacchante pana mūlarukkho vinassati , anujātapārohamūlāniyeva tiṭṭhanti , evaṃ ayampi nigrodhadhammakathiko nāma hoti .
Nikkhittaṃ nikkhittameva katvā passeneva pariharanto gacchati .
Yo pana bahumpi
M2.247 bhaṇanto ‘‘ etadatthamidaṃ vuttan ’’ ti nikkhittasuttato aññampi anuyogūpamāvatthuvasena tadupayogīnaṃ āharitvā āharitvā jānāpetuṃ sakkoti , tathārūpassa dhammakathikassa bahumpi kathetuṃ vaṭṭati .Na lokiyalokuttaraatthanissitan ti attano paresañca na lokiyalokuttarahitāvahaṃ .
Pakaṭṭhānaṃ ukkaṭṭhānaṃ sīlādiatthānaṃ bodhanato sabhāvaniruttivasena ca buddhādīhi bhāsitattā pakaṭṭhānaṃ vacanappabandhānaṃ āḷīti pāḷi , pariyattidhammo .
Purimassa atthassa pacchimena atthena anusandhānaṃ anusandhi , atthamukhena pana pāḷippadesānampi anusandhi hotiyeva .
Svāyaṃ anusandhi pucchānusandhiajjhāsayānusandhiyathānusandhiādivasena catubbidho , taṃtaṃdesanānaṃ pana pubbāparapāḷivasena anusandhivasena pubbāparavasenāti paccekaṃ yojetabbaṃ .
Uggahitan ti byañjanaso atthaso ca uddhaṃ uddhaṃ gahitaṃ , pariyāpuṇanavasena ceva paripucchāvasena ca hadayena gahitanti attho .
Vaṭṭadukkhanissaraṇatthikehi sotabbato sutaṃ , pariyattidhammo .
Taṃ dhāretīti sutadharo .
Yo hi sutadharo , sutaṃ tasmiṃ patiṭṭhitaṃ hoti suppatiṭṭhitaṃ arogikaṃ , tasmā vuttaṃ ‘‘ sutassa ādhārabhūto ’’ ti .
Tenāha ‘‘ yassa hī ’’ tiādi .
Ekaṃ padaṃ ekakkharampi avinaṭṭhaṃ hutvā sannicīyatīti sannicayo , sutaṃ sannicayo etasminti sutasannicayo .
Ajjhosāyāti anuppavisitvā .
Tiṭṭhatīti na sammussati .
Paguṇāti vācuggatā .
Niccalikan ti aviparivattaṃ .
Saṃsanditvāti aññehi saṃsanditvā .
Samanuggāhitvāti
V2.225 paripucchāvasena atthaṃ ogāhitvā .Pabandhassa vicchedābhāvato gaṅgāsotasadisaṃ .
‘‘ Bhavaṅgasotasadisan ’’ ti vā pāṭho , akittimaṃ sukhappavattīti attho .
Suttekadesassa suttamattassa ca vacasā paricayo idha nādhippeto , vaggādivasena pana adhippetoti āha ‘‘ suttadasaka … pe … sajjhāyitā ’’ ti ,‘‘ dasasuttāni gatāni , dasavaggāni gatānī ’’ tiādinā sallakkhetvā vācāya sajjhāyitāti attho .
Manasā anu anu pekkhitā bhāgaso nijjhāyitā cintitā manasānupekkhitā .
Rūpagataṃ viya paññāyatīti rūpagataṃ viya cakkhussa vibhūtaṃ hutvā paññāyati .
Suppaṭividdhāti nijjaṭaṃ niggumbaṃ katvā suṭṭhu yāthāvato paṭividdhā .
Adhikaṃ
M2.248 cetoti abhiceto , upacārajjhānacittaṃ .Tassa pana adhikatā pākatikakāmāvacaracittehi sundaratāya , sā paṭipakkhato suddhiyāti āha ‘‘ abhikkantaṃ visuddhaṃ cittan ’’ ti .
Adhicittan ti samādhimāha .
Sopi upacārasamādhi daṭṭhabbo .
Vivekajaṃ pītisukhaṃ , samādhijaṃ pītisukhaṃ , apītijaṃ kāyasukhaṃ , satipārisuddhijaṃ ñāṇasukhanti catubbidhampi jhānasukhaṃ paṭipakkhato nikkhantataṃ upādāya nekkhammasukhanti vuccatīti āha ‘‘ nekkhammasukhaṃ vindatī ’’ ti .
Icchiticchitakkhaṇe samāpajjituṃ samatthoti iminā tesu jhānesu samāpajjanavasībhāvamāha .
Nikāmalābhīti pana vacanato āvajjanādhiṭṭhānapaccavekkhaṇavasiyopi vuttā evāti veditabbā .
Sukheneva paccanīkadhamme vikkhambhetvāti etena tesaṃ jhānānaṃ sukhappaṭipadataṃ khippābhiññatañca dasseti .
Vipulānan ti vepullaṃ pāpitānaṃ jhānānaṃ .
Vipulatā nāma subhāvitabhāvena ciratarappavattiyā , sā ca paricchedānurūpāva icchitabbāti ‘‘ vipulānan ’’ ti vatvā ‘‘ yathāparicchedena vuṭṭhātuṃ samatthoti vuttaṃ hotī ’’ ti āha .
Paricchedakālañhi appatvāva vuṭṭhahanto akasiralābhī na hoti yāvadicchitaṃ pavattetuṃ asamatthattā .
Idāni yathāvutte samāpajjanādivasībhāve byatirekavasena vibhāvetuṃ ‘‘ ekacco hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha lābhīyeva hotīti idaṃ paṭiladdhamattassa jhānassa vasena vuttaṃ .
Tathāti icchiticchitakkhaṇe .
Pāripanthiketi vasībhāvassa paccanīkadhamme .
Jhānādhigamassa pana paccanīkadhammā pageva vikkhambhitā , aññathā jhānādhigamo eva na siyā .
Kicchena vikkhambhetīti kicchena visodheti .
Kāmādīnavapaccavekkhaṇādīhi kāmacchandādīnaṃ viya aññesampi samādhipāripanthikānaṃ dūrasamussāraṇaṃ idha vikkhambhanaṃ visodhanañcāti veditabbaṃ .
Nāḷikayantan ti kālamānanāḷikayantamāha .
Aṭṭhapitasaṅkappoti
V2.226 na sammāpaṇihitasaṅkappo .Abhiññāpāragūti sabbesaṃ lokiyalokuttaradhammānaṃ abhiññāya pāraṃ gato , sabbadhamme abhivisiṭṭhāya aggamaggapaññāya jānitvā ṭhitoti attho .
Pariññāpāragūti pañcannaṃ khandhānaṃ pariññāya pāraṃ gato , pañcakkhandhe parijānitvā ṭhitoti attho .
Bhāvanāpāragūti catunnaṃ maggānaṃ bhāvanāya pāraṃ gato , cattāro magge bhāvetvā ṭhitoti attho .
Pahānapāragūti sabbakilesānaṃ pahānena pāraṃ gato , sabbakilese pajahitvā ṭhitoti attho
M2.249 .Sacchikiriyāpāragūti nirodhasacchikiriyāya pāraṃ gato , nirodhaṃ sacchikatvā ṭhitoti attho .
Samāpattipāragūti sabbasamāpattīnaṃ samāpajjanena pāraṃ gato , sabbā samāpattiyo samāpajjitvā ṭhitoti attho .
Brahmacariyassa kevalīti yaṃ brahmacariyassa kevalaṃ sakalabhāvo , tena samannāgato , sakalacatumaggabrahmacariyavāsoti attho .
Tenāha ‘‘ sakalabrahmacariyo ’’ ti , paripuṇṇamaggabrahmacariyoti attho .
Sesaṃ suviññeyyameva .
Dutiyauruvelasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .