9. Nibbānasuttavaṇṇanā
179. Navame abhidhamme vuttanayenāti –
‘‘ Katamā hānabhāginī paññā ?
Paṭhamassa jhānassa lābhiṃ kāmasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti hānabhāginī paññā , tadanudhammatā sati santiṭṭhati ṭhitibhāginī paññā .
Avitakkasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti visesabhāginī paññā .
Nibbidāsahagatā saññāmanasikārā samudācaranti virāgūpasañhitā nibbedhabhāginī paññā ’’ ti ( vibha .799)–
Ādinā vibhaṅge vuttanayena evamattho veditabbo .
Tattha paṭhamassa jhānassa lābhin ti yvāyaṃ appaguṇassa paṭhamassa jhānassa lābhī , taṃ .
Kāmasahagatā
V2.323 saññāmanasikārā samudācarantīti tato vuṭṭhitaṃ ārammaṇavasena kāmasahagatā hutvā saññāmanasikārā samudācaranti tudanti codenti .Tassa kāmānupakkhandānaṃ saññāmanasikārānaṃ vasena sā paṭhamajjhānapaññā hāyati parihāyati , tasmā ‘‘ hānabhāginī paññā ’’ ti vuttā .
Tadanudhammatāti tadanurūpasabhāvā .
Sati santiṭṭhatīti idaṃ micchāsatiṃ sandhāya vuttaṃ , na sammāsatiṃ .
Yassa hi paṭhamajjhānānurūpasabhāvā paṭhamajjhānaṃ santato paṇītato disvā assādayamānā abhinandamānā nikanti uppajjati , tassa nikantivasena paṭhamajjhānapaññā neva hāyati na vaḍḍhati , ṭhitikoṭṭhāsikā hoti .
Tena vuttaṃ ‘‘ ṭhitibhāginī paññā ’’ ti .
Avitakkasahagatāti avitakkaṃ dutiyajjhānaṃ
M2.354 santato paṇītato manasikaroto ārammaṇavasena avitakkasahagatā saññāmanasikārā .Samudācarantīti paguṇato paṭhamajjhānato vuṭṭhitaṃ dutiyajjhānādhigamatthāya tudanti codenti , tassa upari dutiyajjhānānupakkhandānaṃ saññāmanasikārānaṃ vasena sā paṭhamajjhānapaññā visesabhūtassa dutiyajjhānassa uppattipadaṭṭhānatāya ‘‘ visesabhāginī ’’ ti vuttā .
Nibbidāsahagatāti taṃyeva paṭhamajjhānalābhiṃ jhānato vuṭṭhitaṃ nibbidāsaṅkhātena vipassanāñāṇena sahagatā .
Vipassanāñāṇañhi jhānaṅgabhede vattante nibbindati ukkaṇṭhati , tasmā ‘‘ nibbidā ’’ ti vuccati .
Samudācarantīti nibbānasacchikiriyatthāya tudanti codenti .
Virāgūpasañhitāti virāgasaṅkhātena nibbānena upasaṃhitā .
Vipassanāñāṇañhi sakkā iminā maggena virāgaṃ nibbānaṃ sacchikātunti pavattito ‘‘ virāgūpasaṃhitan ’’ ti vuccati .
Taṃsampayuttasaññāmanasikārāpi virāgūpasaṃhitā eva nāma .
Tassa tesaṃ saññāmanasikārānaṃ vasena sā paṭhamajjhānapaññā ariyamaggappaṭivedhassa padaṭṭhānatāya ‘‘ nibbedhabhāginī ’’ ti vuttāti .
Nibbānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .