5. Rohitassavaggo
1. Samādhibhāvanāsuttavaṇṇanā
41. Pañcamassa paṭhame diṭṭhadhammasukhavihārāyāti imasmiṃyeva attabhāve sukhavihāratthāya , nikkilesatāya nirāmisena sukhena viharaṇatthāyāti attho .
Iminā cattāri phalasamāpattijjhānāni khīṇāsavassa āsavakkhayādhigamato aparabhāge adhigatarūpārūpajjhānāni ca kathitāni .
Dibbacakkhuñāṇadassanappaṭilābhāyāti dibbacakkhuñāṇappaṭilābhatthāya .
Dibbacakkhuñāṇañhi rūpagatassa dibbassa itarassa ca dassanaṭṭhena idha ‘‘ ñāṇadassanan ’’ ti adhippetaṃ .
Ālokasaññaṃ manasi karotīti divā vā rattiṃ vā sūriyadīpacandamaṇiukkāvijjulatādīnaṃ āloko divā rattiñca upaladdho , yathāladdhavaseneva ālokaṃ manasi karoti citte ṭhapeti , tathā ca naṃ manasi karoti , yathāssa subhāvitālokakasiṇassa viya kasiṇāloko yathicchakaṃ yāvadicchakañca so āloko rattiyaṃ upatiṭṭhati
M2.300 , yena tattha divāsaññaṃ ṭhapeti , divā viya vigatathinamiddho hoti .Tenāha ‘‘ yathā divā tathā rattin ’’ ti .
Yathā divā ālokasaññā manasi katā , tatheva naṃ rattimpi manasi karotīti yathā divā diṭṭho āloko , tatheva taṃ rattiṃ manasi karoti .
Dutiyapadeti ‘‘ yathā rattiṃ tathā divā ’’ ti imasmiṃ
V2.273 vākye .Esa nayoti iminā yathā rattiyaṃ candālokādi āloko diṭṭho , evameva rattiṃ diṭṭhākāreneva divā taṃ ālokaṃ manasi karoti citte ṭhapetīti imamatthaṃ atidisati .
Iti vivaṭena cetasāti evaṃ apihitena cittena , thinamiddhāpidhānena apihitacittenāti vuttaṃ hoti .
Apariyonaddhenāti samantato anaddhena asañchāditena .
Kiñcāpītiādinā attanā vuttamevatthaṃ samattheti .
Ālokasadisaṃ kataṃ ‘‘ yathā divā tathā rattin ’’ tiādinā .
Sattaṭṭhānikassāti ‘‘ abhikkante paṭikkante sampajānakārī hotī ’’ tiādinā ( dī . ni .1.214;2.376; ma . ni .1.109) vuttassa sattaṭṭhānikassa satisampajaññassa atthāya .
Pariggahitavatthārammaṇatāyāti vatthuno ārammaṇassa ca yāthāvato viditabhāvena .
Yathā hi sappaṃ pariyesantena tassa āsaye vidite sopi vidito gahito eva ca hoti mantāgadabalena tassa gahaṇassa sukarattā , evaṃ vedanāya āsayabhūte vatthumhi ārammaṇe ca vidite ādikammikassapi vedanā viditā gahitā eva hoti salakkhaṇato sāmaññalakkhaṇato ca tassā gahaṇassa sukarattā .
Pageva pariññātavatthukassa khīṇāsavassa .
Tassa hi uppādakkhaṇepi ṭhitikkhaṇepi bhaṅgakkhaṇepi vedanā viditā pākaṭā honti ‘‘ tā vedanā evaṃ uppajjitvā ’’ tiādinā .
Na kevalañca vedanā eva , idha vuttā saññādayopi avuttā cetanādayopi viditāva uppajjanti ceva tiṭṭhanti ca nirujjhanti ca .
Nidassanamattañhetaṃ , yadidaṃ pāḷiyaṃ vedanāsaññāvitakkaggahaṇaṃ .
Tena anavasesato sabbadhammānampi uppādādito viditabhāvaṃ dasseti .
Apica vedanāya uppādo vidito hoti , upaṭṭhānaṃ viditaṃ hoti , atthaṅgamo vidito hoti .
Kathaṃ vedanāya uppādo vidito hoti
M2.301 ?Avijjāsamudayā vedanāsamudayo , taṇhāsamudayā kammasamudayo , phassasamudayā vedanāsamudayoti nibbattilakkhaṇaṃ passantopi vedanākkhandhassa samudayaṃ passati .
Evaṃ vedanāya uppādo vidito hoti .
Kathaṃ vedanāya upaṭṭhānaṃ viditaṃ hoti ?
Aniccato manasikaroto khayatupaṭṭhānaṃ viditaṃ hoti , dukkhato manasikaroto bhayatupaṭṭhānaṃ viditaṃ hoti , anattato manasikaroto suññatupaṭṭhānaṃ viditaṃ hoti .
Evaṃ vedanāya upaṭṭhānaṃ viditaṃ hoti .
Iti khayato bhayato suññato jānāti .
Kathaṃ vedanāya atthaṅgamo vidito hoti ?
Avijjānirodhā vedanānirodho … pe … evaṃ vedanāya atthaṅgamo vidito hoti .
Imināpi nayenettha attho veditabbo .
Iti rūpan ti ettha iti saddo anavasesato rūpassa sarūpanidassanatthoti tassa idaṃ rūpan ti
V2.274 etena sādhāraṇato sarūpanidassanamāha , ettakaṃ rūpan ti etena anavasesato , na ito paraṃ rūpaṃ atthīti tabbinimuttassa aññassa abhāvaṃ .Iti vedanātiādīsupi ayaṃ vedanā , ettakā vedanā , ito paraṃ vedanā natthi .
Ayaṃ saññā … pe … ime saṅkhārā … pe … idaṃ viññāṇaṃ , ettakaṃ viññāṇaṃ , ito paraṃ viññāṇaṃ natthīti evamattho daṭṭhabboti āha ‘‘ vedanādīsupi eseva nayo ’’ ti .
Ñāṇena jānitvā paroparāni .
Paroparānīti parāni ca oparāni ca .
Uttamādhamānīti parattabhāvasakattabhāvādīni uttamādhamāni .
Calitan ti taṇhādiṭṭhivipphanditaṃ .
Anīghoti rāgādiīgharahito .
Atāri soti so evarūpo arahā jātijaraṃ atari .
Samādhibhāvanāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
2-4.Pañhabyākaraṇasuttādivaṇṇanā
42-44.
Dutiye etesaṃ pañhānan ti ekaṃsabyākaraṇādīnaṃ catunnaṃ pañhānaṃ .
Tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne byākaraṇaṃ jānātīti ‘‘ cakkhuṃ aniccan ’’ ti puṭṭhe ‘‘ aniccan ’’ ti ekaṃseneva byākātabbaṃ .
‘‘ Aniccā nāma cakkhun ’’ ti puṭṭhe pana ‘‘ na kevalaṃ cakkhumeva , sotampi aniccan ’’ ti evaṃ vibhajitvā byākātabbaṃ .
‘‘ Yathā
M2.302 cakkhuṃ tathā sotaṃ , yathā sotaṃ tathā cakkhun ’’ ti puṭṭhe ‘‘ kenaṭṭhena pucchasī ’’ ti paṭipucchitvā ‘‘ dassanaṭṭhena pucchāmī ’’ ti vutte ‘‘ na hī ’’ ti byākātabbaṃ .‘‘ Aniccaṭṭhena pucchāmī ’’ ti vutte ‘‘ āmā ’’ ti byākātabbaṃ .
‘‘ Taṃ jīvaṃ taṃ sarīran ’’ tiādīni puṭṭhena pana ‘‘ abyākatametaṃ bhagavatā ’’ ti ṭhapetabbo , esa pañho na byākātabboti evaṃ jānātīti attho .
Atthasamāgamenāti atthassa paṭilābhena laddhabbena .
Samiti saṅgati samodhānanti samayo , paṭilābho .
Samayo eva abhisamayo , abhimukhabhāvena vā samayo abhisamayoti evamettha padattho veditabbo .
Sesaṃ suviññeyyameva .
Tatiyacatutthāni uttānatthāneva .
Pañhabyākaraṇasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .
5-6.Rohitassasuttādivaṇṇanā
45-46.
Pañcame
V2.275 ( saṃ . ni . ṭī .1.1.107) ekokāseti cakkavāḷassa pariyantasaññite ekasmiṃ okāse .Bhumman ti ‘‘ yatthā ’’ ti idaṃ bhummavacanaṃ .
Sāmaññato vuttampi ‘‘ so lokassa anto ’’ ti vacanato visiṭṭhavisayameva hoti .
‘‘ Na jāyati , na mīyatī ’’ ti vatvā puna ‘‘ na cavati , na upapajjatī ’’ ti kasmā vuttanti āha ‘‘ idaṃ aparāparaṃ … pe … gahitan ’’ ti .
Padagamanenāti padasā gamanena .
Satthā saṅkhāralokassa antaṃ sandhāya vadati upari sabbāni pakāsetukāmo .
Saṅkhāralokassa hi anto nibbānaṃ .
Daḷhaṃ thiraṃ dhanu etassāti daḷhadhanvā , so eva ‘‘ daḷhadhammā ’’ ti vutto .
Tenāha ‘‘ daḷhadhanū ’’ ti .
Uttamappamāṇaṃ nāma sahassathāmadhanu .
Dhanuggaṇhanasippacittakatāya dhanuggaho , na dhanuggahaṇamattenāti āha ‘‘ dhanuggahoti dhanuācariyo ’’ ti .
‘‘ Dhanuggaho ’’ ti vatvā ‘‘ sikkhito ’’ ti vutte dhanusikkhāya sikkhitoti viññāyati .
Sikkhā ca ettakena kālena sikkhantassa ukkaṃsagatā hotīti āha ‘‘ dvādasa vassāni dhanusippaṃ sikkhito ’’ ti .
Usabhappamāṇeti vīsati yaṭṭhiyo usabhaṃ , tasmiṃ usabhappamāṇe padese .
Vālaggan ti vālakoṭiṃ .
Katahatthoti paricitahattho .
Katasarakkhepoti thiralakkhe ca calalakkhe ca paresaṃ dassanavasena
M2.303 sarakkhepassa katāpī .Tenāha ‘‘ dassitasippo ’’ ti ,‘‘ katayoggo ’’ ti keci .
Asanti etenāti asanaṃ , kaṇḍo .
Tālacchādin ti tālacchāyaṃ .
Sā pana ratanamattā vidatthicaturaṅgulā .
Puratthimā samuddāti ekasmiṃ cakkavāḷe puratthimā samuddā .
Samuddasīsena puratthimacakkavāḷamukhavaṭṭiṃ vadati .
Pacchimasamuddoti etthāpi eseva nayo .
Nippapañcatan ti adantakāritaṃ .
Sampatteti tādisena javena gacchantena sampatte .
Anotatteti etthāpi ‘‘ sampatte ’’ ti padaṃ ānetvā sambandho , tathā ‘‘ nāgalatādantakaṭṭhan ’’ ti etthāpi .
Tadāti yadā so lokantagavesako ahosi , tadā .
Dīghāyukakāloti anekavassasahassāyukakālo .
Cakkavāḷalokassāti sāmaññavasena ekavacanaṃ , cakkavāḷalokānanti attho .
Imasmiṃyeva cakkavāḷe nibbattipubbaparicayasiddhāya nikantiyā .
Sasaññimhi samanaketi na rūpadhammamattake , atha kho pañcakkhandhasamudāyeti dasseti .
Samitapāpoti samucchinnasaṃkilesadhammo .
Chaṭṭhaṃ uttānameva .
Rohitassasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .
7. Suvidūrasuttavaṇṇanā
47. Sattame
V2.276 suvidūravidūra -saddānaṃ samānatthānaṃyeva ekattha gahaṇaṃ idha niddeso dūrāsannabhāvassa apekkhāsiddhattā idhādhippetassa dūrabhāvassa kenaci pariyāyena anāsannabhāvadassanatthaṃ katanti āha ‘‘ kenaci pariyāyena anāsannāni hutvā ’’ tiādi .Sesamettha uttānameva .
Suvidūrasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
8. Visākhasuttavaṇṇanā
48. Aṭṭhame vākkaraṇacāturiyato vacanaguṇahetūnaṃ pūriyā porī , poriyaṃ bhavāti porī , tāya poriyā .
Tenāha ‘‘ paripuṇṇavācāyā ’’ ti , akkharapadaparipuṇṇāya vācāyāti attho .
Apalibuddhāyāti pittādīhi
M2.304 na vibaddhāya ananubundhitāya .Anelagalāyāti anelāya agalāya niddosāya agaḷitapadabyañjanāya ca .
Therassa hi kathayato padaṃ vā byañjanaṃ vā na parihāyati .
Tenāha ‘‘ anelagalāyāti niddosāya ceva agaḷitāya cā ’’ tiādi .
Tattha niddosāyāti atthato ca byañjanato ca vigatadosāya .
Apatitapadabyañjanāyāti avirahitapadabyañjanāya .
Atha vā anelagalāyāti na elaṃ dosaṃ galatīti anelagalā .
Avicchinnavācāya anelagalāya yathā dandhamanussā mukhena kheḷaṃ gaḷantena vācaṃ bhāsanti , na evarūpāya .
Atha kho niddosāya visadavācāyāti attho .
Vivaṭṭappakāsinī vācā na kadāci vivaṭṭamuttāti katvā āha ‘‘ vivaṭṭapariyāpannāyā ’’ ti , vivaṭṭaṃ amuñcitvā pavattāyāti attho .
Vivaṭṭappakāsinī hi vācā vivaṭṭaṃ paricchijja āpādentī pavattati .
Navalokuttaradhammo sabbadhammehi samussitaṭṭhena abbhuggataṭṭhena ca dhajo nāmāti āha ‘‘ abbhuggataṭṭhenā ’’ tiādi .
Sesamettha suviññeyyameva .
Visākhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
9. Vipallāsasuttavaṇṇanā
49. Navame aniccādīni vatthūni niccantiādinā viparītato asantīti vipallāsā
V2.277 , saññāya vipallāso saññāvipallāso .Itaresupi tīsu eseva nayo .
Evamete catunnaṃ vatthūnaṃ vasena cattāro , tesu vatthūsu saññādīnaṃ vasena dvādasa honti .
Tesu aṭṭha sotāpattimaggena pahīyanti .
Asubhe subhan ti saññācittavipallāsā sakadāgāmimaggena tanukā honti , anāgāmimaggena pahīyanti .
Dukkhe sukhan ti saññācittavipallāsā arahattamaggena pahīyantīti veditabbā .
Sesamettha uttānameva .
Vipallāsasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
10. Upakkilesasuttavaṇṇanā
50. Dasame
M2.305 upakkiliṭṭhabhāvakaraṇenāti malīnabhāvakaraṇena .Pañcavidhāya surāya catubbidhassa ca merayassāti ettha pūvasurā , piṭṭhasurā , odanasurā , kiṇṇapakkhittā , sambhārasaṃyuttāti pañca surā .
Pupphāsavo , phalāsavo , madhvāsavo , guḷāsavoti cattāro āsavā , catubbidhaṃ merayaṃ nāma .
Tattha pūve bhājane pakkhipitvā tajjaṃ udakaṃ datvā madditvā katā pūvasurā .
Evaṃ sesasurāpi .
Kiṇṇāti pana tassā surāya bījaṃ vuccati .
Ye surā ‘‘ modakā ’’ tipi vuccanti , te pakkhipitvā katā kiṇṇapakkhittā .
Dhātakiāsavādinānāsambhārehi saṃyojitā sambhārasaṃyuttā .
Madhukatālanāḷikerādipuppharaso ciraparivāsito pupphāsavo .
Panasādiphalaraso phalāsavo .
Muddikāraso madhvāsavo .
Ucchuraso guḷāsavo .
Upakkilesasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
Rohitassavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .
Paṭhamapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ .
2. Dutiyapaṇṇāsakaṃ