8. Attantapasuttavaṇṇanā

198. Aṭṭhame āhito ahaṃmāno etthāti attā , attabhāvo .

Idha pana yo paro na hoti , so attā , taṃ attānaṃ .

Paran ti attato aññaṃ .

Diṭṭheti paccakkhabhūte .

Dhammeti upādānakkhandhadhamme .

Tattha hi attā bhavati , attasaññādiṭṭhi bhavatīti attabhāvasamaññā .

Tenāha ‘‘ diṭṭheva dhammeti imasmiṃyeva attabhāve ’’ ti .

Chātaṃ vuccati taṇhā jighacchāhetutāya .

Anto tāpanakilesānan ti attano santāne darathapariḷāhajananena santāpanakilesānaṃ .

ParesaṃM2.370 hananaghātanādinā rodāpanato luddo .

Tathā vighātakabhāvena kāyacittānaṃ vidālanato dāruṇo .

Thaddhahadayo kakkhaḷo .

Bandhanāgāre niyutto bandhanāgāriko .

KhattiyābhisekenātiV2.338 khattiyānaṃ kātabbaabhisekena .

Santhāgāran ti santhāravasena kataṃ agāraṃ yaññāgāraṃ .

Sappitelenāti sappimissena telena .

Yamakasnehena hi esā tadā kāyaṃ abbhañjati .

Vacchabhāvaṃ taritvā ṭhito vacchataro .

Parikkhepakaraṇatthāyāti navamālāhi saddhiṃ dabbhehi vediyā parikkhipanatthāya .

Yaññabhūmiyan ti avasesayaññaṭṭhāne .

Dūrasamussāritamānasseva sāsane sammāpaṭipatti sambhavati , na mānajātikassāti āha ‘‘ nihatamānattā ’’ ti .

Ussannattāti bahubhāvato .

Bhogārogyādivatthukā madā suppahiyā honti nimittassa avaṭṭhānato , na tathā kulavijjāmadāti khattiyabrāhmaṇakulānaṃ pabbajitānampi jātivijjā nissāya mānajappanaṃ duppajahanti āha ‘‘ yebhuyyena hi … pe … mānaṃ karontī ’’ ti .

Vijātitāyāti nihīnajātitāya .

Patiṭṭhātuṃ na sakkontīti suvisuddhaṃ katvā sīlaṃ rakkhituṃ na sakkonti .

Sīlavasena hi sāsane patiṭṭhahanti .

Patiṭṭhātun ti vā saccappaṭivedhena lokuttarāya patiṭṭhāya patiṭṭhātuṃ .

Yebhuyyena hi upanissayasampannā sujātāyeva honti , na dujjātā .

Parisuddhan ti rāgādīnaṃ accantameva pahānadīpanato nirupakkilesatāya sabbaso visuddhaṃ .

Saddhaṃ paṭilabhatīti pothujjanikasaddhāvasena saddahati .

Viññujātikānañhi dhammasampattiggahaṇapubbikā saddhāsiddhi dhammappamāṇadhammappasannabhāvato .

Jāyampatikāti gharaṇipatikā .

Kāmaṃ ‘‘ jāyampatikā ’’ ti vutte gharasāmikagharasāminivasena dvinnaṃyeva gahaṇaṃ viññāyati , yassa pana purisassa anekā pajāpatiyo honti , tattha kiṃ vattabbanti ekāyapi saṃvāso sambādhoti dassanatthaṃ ‘‘ dve ’’ ti vuttaṃ .

Rāgādinā sakiñcanaṭṭhena , khettavatthuādinā sapalibodhaṭṭhena rāgarajādīnaṃ āgamanapathatāpi uppajjanaṭṭhānatā evāti dvepi vaṇṇanā ekatthā , byañjanameva nānaṃ .

Alagganaṭṭhenāti asajjanaṭṭhena appaṭibaddhabhāvena .

Evaṃ akusalakusalappavattīnaṃ ṭhānabhāvena gharāvāsapabbajjānaṃ sambādhabbhokāsataṃ dassetvā idāniM2.371 kusalappavattiyāyeva aṭṭhānaṭṭhānabhāvena tesaṃ taṃ dassetuṃ ‘‘ apicā ’’ tiādi vuttaṃ .

Saṅkhepakathāti visuṃ visuṃ paduddhāraṃ akatvā saṅkhepato atthavaṇṇanā .

Ekampi divasan ti ekadivasamattampi .

Akhaṇḍaṃ katvāti dukkaṭamattassapi anāpajjanena akhaṇḍitaṃ katvā .

Kilesamalena amalinan ti taṇhāsaṃkilesādivasena asaṃkiliṭṭhaṃ katvā .

Paridahitvāti nivāsetvā ceva pārupitvā ca .

Agāravāso agāraṃ uttarapadalopena , tassa vaḍḍhiāvahaṃ agārassa hitaṃ .

BhogakkhandhotiV2.339 bhogarāsi bhogasamudāyo .

Ābandhanaṭṭhenāti putto nattātiādinā pemavasena saparicchedavasena bandhanaṭṭhena .

Amhākameteti ñāyantīti ñātī , pitāmahapituputtādivasena parivattanaṭṭhena parivaṭṭo .

Sāmaññavācīpi sikkhā-saddo ājīvasaddasannidhānato uparivuccamānavisesāpekkhāya ca visesaniviṭṭhova hotīti vuttaṃ ‘‘ yā bhikkhūnaṃ adhisīlasaṅkhātā sikkhā ’’ ti .

Sikkhitabbaṭṭhena sikkhā , saha ājīvanti etthāti sājīvo .

Sikkhanabhāvenāti sikkhāya sājīve ca sikkhanabhāvena .

Sikkhaṃ paripūrentoti sīlasaṃvaraṃ paripūrento .

Sājīvañca avītikkamantoti ‘‘ nāmakāyo , padakāyo , niruttikāyo , byañjanakāyo ’’ ti ( pārā . aṭṭha .1.39) vuttaṃ sikkhāpadaṃ bhagavato ca vacanaṃ avītikkamanto hutvāti attho .

Idameva ca ‘‘ sikkhanan ’’ ti vuttaṃ , tattha sājīvānaṃ avītikkamo sikkhāpāripūriyā paccayo .

Tato hi yāva maggā sikkhāpāripūrī hotīti .

Anuppadātāti anubalappadātā , anuvattanavasena vā padātā .

Kassa pana anuvattanaṃ padānañcāti ?

‘‘ Sahitānan ’’ ti vuttattā sandhānassāti viññāyati .

Tenāha ‘‘ sandhānānuppadātā ’’ ti .

Yasmā pana anuvattanavasena sandhānassa padānaṃ ādhānaṃ ārakkhanaṃ vā daḷhakaraṇaṃ hoti , tena vuttaṃ ‘‘ dve jane samagge disvā ’’ tiādi .

Āramanti etthāti ārāmo , ramitabbaṭṭhānaṃ .

Yasmā pana ā-kārena vināpi ayamattho labbhati , tasmā vuttaṃ ‘‘ samaggarāmotipi pāḷi , ayamevattho ’’ ti .

EtthātiM2.372 –

‘‘ Nelaṅgo setapacchādo , ekāro vattatī ratho ;

Anīghaṃ passa āyantaṃ , chinnasotaṃ abandhanan ’’ ti .( saṃ . ni .4.347; udā .65; peṭako .25)–

Imissā gāthāya .

Sīlañhettha nelaṅganti vuttaṃ .

Tenevāha –

‘‘ citto gahapati , nelaṅganti kho , bhante , sīlānametaṃ adhivacanan ’’ ti ( saṃ . ni .4.347).

Sukumārāti appharusatāya mudukā .

Purassa esāti ettha pura -saddo tannivāsivācako daṭṭhabbo –

‘‘ gāmo āgato ’’ tiādīsu viya .

Tenevāha ‘‘ nagaravāsīnan ’’ ti .

Manaṃ appāyati vaḍḍhetīti manāpo .

Tena vuttaṃ ‘‘ cittavuḍḍhikarā ’’ ti .

KālavādītiādiV2.340 samphappalāpā paṭiviratassa paṭipattidassanaṃ .

Atthasaṃhitāpi hi vācā ayuttakālappayogena atthāvahā na siyāti anatthaviññāpanavācaṃ anulometi , tasmā samphappalāpaṃ pajahantena akālavāditā pariharitabbāti vuttaṃ ‘‘ kālavādī ’’ ti .

Kālena vadantenapi ubhayānatthasādhanato abhūtaṃ parivajjetabbanti āha ‘‘ bhūtavādī ’’ ti .

Bhūtañca vadantena yaṃ idhalokaparalokahitasampādakaṃ , tadeva vattabbanti dassetuṃ ‘‘ atthavādī ’’ ti vuttaṃ .

Atthaṃ vadantenapi lokiyadhammasannissitameva avatvā lokuttaradhammasannissitaṃ katvā vattabbanti dassanatthaṃ ‘‘ dhammavādī ’’ ti vuttaṃ .

Yathā ca attho lokuttaradhammasannissito hoti , taṃ dassetuṃ ‘‘ vinayavādī ’’ ti vuttaṃ .

Pañcannañhi saṃvaravinayānaṃ pañcannañca pahānavinayānaṃ vasena vuccamāno attho nibbānādhigamanahetubhāvato lokuttaradhammasannissito hotīti .

Evaṃ guṇavisesayuttova attho vuccamāno desanākosalle sati sobhati , kiccakaro ca hoti , na aññathāti dassetuṃ ‘‘ nidhānavatiṃ vācaṃ bhāsitā ’’ ti vuttaṃ .

Idāni taṃ desanākosallaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ kālenā ’’ tiādimāha .

Pucchādivasena hi otiṇṇavācāvatthusmiṃ ekaṃsādibyākaraṇavibhāgaṃ sallakkhetvā ṭhapanāhetūdāharaṇasandassanādiṃ taṃtaṃkālānurūpaṃ vibhāventiyā parimitaparicchinnarūpāya vipulataragambhīrodāraparamatthavitthārasaṅgāhikāya kathāya ñāṇabalānurūpaṃ pare yāthāvato dhamme patiṭṭhāpento ‘‘ desanākusalo ’’ ti vuccatīti evamettha atthayojanā veditabbā .

EvaṃM2.373 paṭipāṭiyā satta mūlasikkhāpadāni vibhajitvā abhijjhādippahānaṃ indriyasaṃvarajāgariyānuyogehi vibhāvetuṃ tampi nīharitvā ācārasīlasseva vibhajanavasena pāḷi pavattāti tadatthaṃ vivarituṃ ‘‘ bījagāmabhūtagāmasamārambhā ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha bījānaṃ gāmo samūho bījagāmo .

Bhūtānaṃ jātānaṃ nibbattānaṃ rukkhagacchalatādīnaṃ samūho bhūtagāmo .

Nanu ca rukkhādayo cittarahitatāya na jīvā , cittarahitatā ca paripphandābhāvato chinne viruhanato visadisajātibhāvato catuyoniapariyāpannato ca veditabbā , vuddhi pana pavāḷasilālavaṇānampi vijjatīti na tesaṃ jīvabhāve kāraṇaṃ , visayaggahaṇañca nesaṃ parikappanāmattaṃ supanaṃ viya ciñcādīnaṃ , tathā dohaḷādayo , atha kasmā bījagāmabhūtagāmasamārambhā paṭivirati icchitāti ?

Samaṇasāruppato tannivāsisattānurakkhaṇato ca .

Tenevāha –

‘‘ jīvasaññino hi moghapurisa manussā rukkhasmin ’’ tiādi ( pāci .89).

Mūlameva bījaṃ mūlabījaṃ , mūlaṃ bījaṃ etassātipi mūlabījaṃ .

Sesesupi eseva nayo .

Phaḷubījan ti pabbabījaṃ .

Paccayantarasamavāye sadisaphaluppattiyā visesakāraṇabhāvato viruhanasamattheV2.341 sāraphale niruḷho bīja-saddo tadatthasaṃsiddhiyā mūlādīsupi kesuci pavattatīti mūlādito nivattanatthaṃ ekena bīja-saddena visesetvā vuttaṃ ‘‘ bījabījan ’’ ti ‘‘ rūparūpaṃ , dukkhadukkhan ’’ ti ( saṃ . ni .4.327) ca yathā .

Kasmā panettha bījagāmabhūtagāmaṃ uddharitvā bījagāmo eva niddiṭṭhoti ?

Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ , nanu avocumhā ‘‘ mūlameva bījaṃ mūlabījaṃ , mūlaṃ bījaṃ etassātipi mūlabījan ’’ ti .

Tattha purimena bījagāmo niddiṭṭho , dutiyena bhūtagāmo .

Duvidhopesa mūlabījañca mūlabījañca mūlabījanti sāmaññaniddesena , ekasesanayena vā uddiṭṭhoti veditabbo .

Tenevāha ‘‘ pañcavidhassā ’’ tiādi .

Nīlatiṇarukkhādikassāti allatiṇassa ceva allarukkhādikassa ca .

Ādi -saddena osadhigacchalatādīnaṃ saṅgaho .

Ekaṃ bhattaṃ ekabhattaṃ , taṃ assa atthīti ekabhattiko .

So pana rattibhojanenapi siyāti tannivattanatthaṃ āha ‘‘ rattūparato ’’ ti .

Evampi aparaṇhabhojīpi siyā ekabhattikoti tannivattanatthaṃ ‘‘ virato vikālabhojanā ’’ tiM2.374 vuttaṃ .

Aruṇuggamanato paṭṭhāya yāva majjhanhikā ayaṃ buddhādīnaṃ ariyānaṃ āciṇṇasamāciṇṇo bhojanassa kālo nāma , tadañño vikālo .

Aṭṭhakathāyaṃ pana dutiyapadena rattibhojanassa paṭikkhittattā ‘‘ atikkante majjhanhike yāva sūriyatthaṅgamanā bhojanaṃ vikālabhojanaṃ nāmā ’’ ti vuttaṃ .

Dārumāsakoti ye vohāraṃ gacchantīti iti -saddena evaṃpakāre dasseti .

Aññehi gāhāpane upanikkhittasādiyane ca paṭiggahaṇattho labbhatīti ‘‘ neva taṃ uggaṇhāti , na uggahāpeti , na upanikkhittaṃ sādiyatī ’’ ti vuttaṃ .

Atha vā tividhaṃ paṭiggahaṇaṃ kāyena , vācāya , manasāti .

Tattha kāyena paṭiggahaṇaṃ uggaṇhanaṃ , vācāya paṭiggahaṇaṃ uggahāpanaṃ , manasā paṭiggahaṇaṃ sādiyanan ti tividhampi paṭiggahaṇaṃ ekajjhaṃ gahetvā paṭiggahaṇāti vuttanti āha ‘‘ neva taṃ uggaṇhātī ’’ tiādi .

Esa nayo āmakadhaññapaṭiggahaṇātiādīsupi .

Nīvārādiupadhaññassa sāliādimūladhaññantogadhattā vuttaṃ ‘‘ sattavidhassā ’’ ti .

‘‘ Anujānāmi , bhikkhave , pañca vasāni bhesajjāni acchavasaṃ , macchavasaṃ , susukāvasaṃ , sūkaravasaṃ , gadrabhavasan ’’ ti ( mahāva .262) vuttattā idaṃ odissa anuññātaṃ nāma .

Tassa pana ‘‘ kāle paṭiggahitan ’’ ti ( mahāva .262) vuttattā paṭiggahaṇaṃ vaṭṭati sati paccayeti āha ‘‘ aññatra odissa anuññātā ’’ ti .

Sāruppena vañcanaṃ rūpakūṭaṃ , patirūpena vañcanāti attho .

Aṅgena attano sarīrāvayavena vañcanaṃV2.342 aṅgakūṭaṃ .

Gaṇhanavasena vañcanaṃ gahaṇakūṭaṃ .

Paṭicchannaṃ katvā vañcanaṃ paṭicchannakūṭaṃ .

Akkamatīti nippīḷeti , pubbabhāge akkamatīti sambandho .

Hadayan ti nāḷiādimānabhājanānaṃ abbhantaraṃ .

Telādīnaṃ nāḷiādīhi minanakāle ussāpitā sikhāyeva sikhābhedo , tassā hāpanaṃ .

Kecīti sārasamāsācariyā uttaravihāravāsino ca .

Vadhoti muṭṭhippahārakasātāḷanādīhi hiṃsanaṃ , viheṭhananti attho .

Viheṭhanatthopi hi vadha -saddo dissati ‘‘ attānaṃ vadhitvā vadhitvā rodatī ’’ tiādīsu .

Yathā hi apaṭiggahabhāvasāmaññe satipi pabbajitehi appaṭiggahitabbavatthuvisesabhāvasandassanatthaṃ itthikumāridāsidāsādayo vibhāgena vuttā , evaṃ parassaharaṇabhāvato adinnādānabhāvasāmaññe satipiM2.375 tulākūṭādayo adinnādānavisesabhāvadassanatthaṃ vibhāgena vuttā .

Na evaṃ pāṇātipātapariyāyassa vadhassa puna gahaṇe payojanaṃ atthi , tattha sayaṃkāro , idha paraṃkāroti ca na sakkā vattuṃ ‘‘ kāyavacippayogasamuṭṭhāpikā cetanā chappayogā ’’ ti ( dī . ni . ṭī .1.10) vacanato , tasmā yathāvutto evamettha attho yutto .

Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ vadhoti māraṇan ’’ ti vuttaṃ .

Tampi pothanameva sandhāyāti ca sakkā viññātuṃ māraṇasaddassa vihiṃsanepi dissanato .

Cīvarapiṇḍapātānaṃ yathākkamaṃ kāyakucchipariharaṇamattajotanāyaṃ avisesato aṭṭhannaṃ parikkhārānaṃ tappayojanatā sambhavatīti dassento ‘‘ te sabbepī ’’ tiādimāha .

Etepīti navaparikkhārikādayopi appicchā ca santuṭṭhā ca .

Na hi tattakena mahicchatā asantuṭṭhitā hotīti .

Catūsu disāsu sukhaṃ viharati , tato eva sukhavihāraṭṭhānabhūtā catasso disā assa santīti cātuddiso .

Tattha cāyaṃ satte vā saṅkhāre vā bhayena nappaṭihaññatīti appaṭigho .

Dvādasavidhassa santosassa vasena santussanato santussamāno .

Itarītarenāti uccāvacena parissayānaṃ bāhirānaṃ sīhabyagghādīnaṃ , abbhantarānañca kāmacchandādīnaṃ kāyacittūpaddavānaṃ abhibhavanato parissayānaṃ sahitā .

Bandhanabhāvakarabhayābhāvena acchambhi .

Eko asahāyo .

Tato eva khaggamigasiṅgasadisatāya khaggavisāṇakappo careyyāti attho .

Chinnapakkho , asañjātapakkho vā sakuṇo gantuṃ na sakkotīti pakkhi-saddena visesetvā sakuṇo pāḷiyaṃ vuttoti āha ‘‘ pakkhayutto sakuṇo ’’ ti .

Yassa sannidhikāraparibhogo kiñci ṭhapetabbaṃ sāpekkhāṭhapanañca natthi , tādiso ayaṃ bhikkhūti dassento ‘‘ ayametthaV2.343 saṅkhepattho ’’ tiādimāha .

Ariyanti apenti tato dosā , tehi vā ārakāti ariyoti āha ‘‘ ariyenāti niddosenā ’’ ti .

Ajjhattan ti attani .

Niddosasukhan ti nirāmisasukhaṃ kilesavajjarahitattā .

Yathāvutte sīlasaṃvare patiṭṭhitasseva indriyasaṃvaro icchitabbo tadadhiṭṭhānato tassa ca paripālakabhāvatoti vuttaṃ ‘‘ so iminā ariyenaM2.376 sīlakkhandhena samannāgato bhikkhū ’’ ti .

Sesapadesūti ‘‘ na nimittaggāhī hotī ’’ tiādipadesu .

Ayaṃ panettha saṅkhepattho – na nimittaggāhīti itthipurisanimittaṃ vā subhanimittādikaṃ vā kilesavatthubhūtaṃ nimittaṃ na gaṇhāti , diṭṭhamatteyeva saṇṭhāti .

Nānubyañjanaggāhīti kilesānaṃ anu anu byañjanato pākaṭabhāvakaraṇato anubyañjanantiladdhavohāraṃ hatthapādasitahasitakathitavilokitādibhedaṃ ākāraṃ na gaṇhāti .

Yaṃ tattha bhūtaṃ , tadeva gaṇhāti .

Yatvādhikaraṇamenan tiādimhi yaṃkāraṇā yassa cakkhundriyāsaṃvarassa hetu etaṃ puggalaṃ satikavāṭena cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ apihitacakkhudvāraṃ hutvā viharantaṃ ete abhijjhādayo dhammā anvassaveyyuṃ anuppabandheyyuṃ .

Tassa saṃvarāya paṭipajjatīti tassa cakkhundriyassa satikavāṭena pidahanatthāya paṭipajjati .

Evaṃ paṭipajjantoyeva ca ‘‘ rakkhati cakkhundriyaṃ , cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjatī ’’ ti vuccati .

Sotena saddaṃ sutvātiādīsupi eseva nayo .

Evamidaṃ saṅkhepato rūpādīsu kilesānubandhanimittādiggāhaparivajjanalakkhaṇaṃ indriyasaṃvaraṃ sīlaṃ veditabbaṃ .

Ayamettha saṅkhepo , vitthāro pana visuddhimaggasaṃvaṇṇanāsu ( visuddhi . mahāṭī .1.13) vuttanayeneva veditabbo .

Kilesehi anavasittasukhan tiādīsu rūpādīsu nimittādiggāhaparivajjanalakkhaṇattā indriyasaṃvarassa kilesehi anavasittasukhatā avikiṇṇasukhatā cassa vuttā .

Abhikkamanaṃ abhikkanto , purato gamanaṃ .

Paṭikkamanaṃ paṭikkanto , paccāgamanaṃ .

Tadubhayampi catūsu iriyāpathesu labbhati .

Gamane tāva purato kāyaṃ abhiharanto abhikkamati nāma , paṭinivattento paṭikkamati nāma .

Ṭhānepi ṭhitakova kāyaṃ purato oṇamanto abhikkamati nāma , pacchato apanāmento paṭikkamati nāma .

Nisajjāyapi nisinnakova āsanassa purimaaṅgābhimukho saṃsaranto abhikkamati nāma , pacchimaṃ aṅgappadesaṃ paccāsaṃsaranto paṭikkamati nāma .

Nipajjāyapi eseva nayo .

Sātthakasampajaññan tiādīsu samantato pakārehi , pakaṭṭhaṃ vā savisesaṃ jānātīti sampajāno , sampajānassa bhāvo sampajaññaṃ , tathāpavattaṃ ñāṇaṃ .

Dhammato vaḍḍhisaṅkhātena saha atthenaV2.344 vattatīti sātthakaṃ , abhikkantādisātthakassa sampajaññaṃ sātthakasampajaññaṃ .

Sappāyassa attano upakārāvahassa sampajaññaṃ sappāyasampajaññaṃ .

AbhikkamādīsuM2.377 bhikkhācāragocare , aññatthāpi pavattesu avijahitakammaṭṭhānasaṅkhāte gocare sampajaññaṃ gocarasampajaññaṃ .

Abhikkamādīsu asammuyhanameva sampajaññaṃ asammohasampajaññaṃ .

Tattha ( dī . ni . aṭṭha .1.214; ma . ni . aṭṭha .1.109) abhikkamanacitte uppanne cittavaseneva agantvā ‘‘ kinnu me ettha gatena attho atthi natthī ’’ ti atthānatthaṃ pariggahetvā atthapariggahaṇaṃ sātthakasampajaññaṃ .

Tattha ca atthoti cetiyadassanabodhidassanasaṅghadassanatheradassanaasubhadassanādivasena dhammato vaḍḍhi .

Cetiyaṃ vā bodhiṃ vā disvāpi hi buddhārammaṇaṃ , saṅghadassanena saṅghārammaṇaṃ pītiṃ uppādetvā tadeva khayavayato sammasanto arahattaṃ pāpuṇāti .

There disvā tesaṃ ovāde patiṭṭhāya asubhaṃ disvā tattha paṭhamajjhānaṃ uppādetvā tadeva khayavayato sammasanto arahattaṃ pāpuṇāti , tasmā etesaṃ dassanaṃ ‘‘ sātthakan ’’ ti vuttaṃ .

Keci pana ‘‘ āmisatopi vaḍḍhi atthoyeva taṃ nissāya brahmacariyānuggahāya paṭipannattā ’’ ti vadanti .

Tasmiṃ pana gamane sappāyāsappāyaṃ pariggahetvā sappāyapariggaṇhanaṃ sappāyasampajaññaṃ .

Seyyathidaṃ – cetiyadassanaṃ tāva sātthaṃ .

Sace pana cetiyassa mahāpūjāya dasadvādasayojanantare parisā sannipatanti , attano vibhavānurūpaṃ itthiyopi purisāpi alaṅkatapaṭiyattā cittakammarūpakāni viya sañcaranti .

Tatra cassa iṭṭhe ārammaṇe lobho , aniṭṭhe paṭigho , asamapekkhane moho uppajjati , kāyasaṃsaggāpattiṃ vā āpajjati , jīvitabrahmacariyānaṃ vā antarāyo hoti .

Evaṃ taṃ ṭhānaṃ asappāyaṃ hoti , vuttappakāraantarāyābhāve sappāyaṃ .

Bodhidassanepi eseva nayo .

Saṅghadassanampi sātthaṃ .

Sace pana antogāme mahāmaṇḍapaṃ kāretvā sabbarattiṃ dhammassavanaṃ karontesu manussesu vuttappakāreneva janasannipāto ceva antarāyo ca hoti .

Evaṃ taṃ ṭhānaṃ asappāyaṃ , antarāyābhāve sappāyaṃ .

Mahāparisāparivārānaṃ therānaṃ dassanepi eseva nayo .

Asubhadassanampi sātthaṃ maggaphalādhigamahetubhāvato .

Dantakaṭṭhatthāya sāmaṇeraṃ gahetvā gatadaharabhikkhuno vatthupettha kathetabbaṃ .

Evaṃ sātthampi panetaṃ purisassa mātugāmāsubhaṃ asappāyaṃ , mātugāmassa ca purisāsubhaṃ .

Sabhāgameva sappāyanti evaṃ sappāyapariggaṇhanaṃ sappāyasampajaññaṃ nāma .

EvaṃM2.378 pariggahitasātthakasappāyassa pana aṭṭhatiṃsāya kammaṭṭhānesu attano cittaruciyaṃ kammaṭṭhānasaṅkhātaṃ gocaraṃ uggahetvā bhikkhācāragocare taṃ gahetvāva gamanaṃ gocarasampajaññaṃ nāma .

AbhikkamādīsuV2.345 pana asammuyhanaṃ asammohasampajaññaṃ .

Taṃ evaṃ veditabbaṃ – idha bhikkhu abhikkamanto vā paṭikkamanto vā yathā andhaputhujjanā abhikkamādīsu ‘‘ attā abhikkamati , attanā abhikkamo nibbattito ’’ ti vā ,‘‘ ahaṃ abhikkamāmi , mayā abhikkamo nibbattito ’’ ti vā sammuyhanti , tathā asammuyhanto ‘‘ abhikkamāmī ’’ ti citte uppajjamāne teneva cittena saddhiṃ cittasamuṭṭhānā vāyodhātu viññattiṃ janayamānā uppajjati , iti cittakiriyavāyodhātuvipphāravasena ayaṃ kāyasammato aṭṭhisaṅghāṭo abhikkamati , tassevaṃ abhikkamato ekekapaduddharaṇe pathavīdhātu , āpodhātūti dve dhātuyo omattā honti mandā , itarā dve adhimattā honti balavatiyo .

Tathā atiharaṇavītiharaṇesu .

Vossajjane tejodhātu , vāyodhātūti dve dhātuyo omattā honti mandā , itarā dve adhimattā balavatiyo .

Tathā sannikkhepanasannirumbhanesu .

Tattha uddharaṇe pavattā rūpārūpadhammā atiharaṇaṃ na pāpuṇanti , tathā atiharaṇe pavattā vītiharaṇaṃ , vītiharaṇe pavattā vossajjanaṃ , vossajjane pavattā sannikkhepanaṃ , sannikkhepane pavattā sannirumbhanaṃ na pāpuṇanti .

Tattha tattheva pabbapabbaṃ sannisandhi odhiodhi hutvā tattakapāle pakkhittatilaṃ viya paṭapaṭāyantā bhijjanti .

Tattha ko eko abhikkamati , kassa vā ekassa abhikkamanaṃ ?

Paramatthato hi dhātūnaṃyeva gamanaṃ , dhātūnaṃ ṭhānaṃ , dhātūnaṃ nisajjanaṃ , dhātūnaṃ sayanaṃ .

Tasmiṃ tasmiñhi koṭṭhāse saddhiṃ rūpena –

‘‘ Aññaṃ uppajjate cittaṃ , aññaṃ cittaṃ nirujjhati ;

Avīcimanusambandho , nadīsotova vattatī ’’ ti .( dī . ni . aṭṭha .1.214; ma . ni . aṭṭha .1.109; saṃ . ni . aṭṭha .3.5.368);

Evaṃ abhikkamādīsu asammuyhanaṃ asammohasampajaññaṃ nāmāti .

Paccayasampattin ti paccayapāripūriṃ .

Ime cattāroti sīlasaṃvaro , santoso , indriyasaṃvaro , satisampajaññanti ime cattāro araññavāsassa sambhārāM2.379 .

Vattabbataṃ āpajjatīti ‘‘ asukassa bhikkhuno araññe tiracchānagatānaṃ viya vanacarakānaṃ viya ca nivāsamattameva , na araññavāsānucchavikā kāci sammāpaṭipattī ’’ ti apavādavasena vattabbataṃ , āraññakehi vā tiracchānagatehi vanacarakavisabhāgajanehi vippaṭipattivasena vatthabbataṃ āpajjati .

Bheravasaddaṃ sāventi , tāvatā apalāyantānaṃ hatthehi sīsaṃ … pe … karonti .

Kāḷakasadisattā kāḷakaṃ , vītikkamasaṅkhātaṃ thullavajjaṃ .

Tilakasadisattā tilakaṃ , micchāvitakkasaṅkhātaṃ aṇumattavajjaṃ .

Tan ti pītiṃ .

Vibhūtabhāvena upaṭṭhānato khayato sammasanto .

Vivittan tiV2.346 janavivittaṃ .

Tenāha ‘‘ suññan ’’ ti .

Taṃ pana janasaddanigghosābhāvena veditabbaṃ saddakaṇṭakattā jhānassāti āha ‘‘ appasaddaṃ appanigghosanti attho ’’ ti .

Etadevāti nissaddataṃyeva .

Vihāro pākāraparicchinno sakalo āvāso .

Aḍḍhayogo dīghapāsādo ,‘‘ garuḷasaṇṭhānapāsādo ’’ tipi vadanti .

Pāsādo caturassapāsādo .

Hammiyaṃ muṇḍacchadanapāsādo .

Aṭṭo paṭirājūnaṃ paṭibāhanayoggo catuppañcabhūmako patissayaviseso .

Māḷo ekakūṭasaṅgahito anekakoṇavanto patissayaviseso .

Aparo nayo – vihāro nāma dīghamukhapāsādo .

Aḍḍhayogo ekapassacchadanakasenāsanaṃ .

Tassa kira ekapasse bhitti uccatarā hoti , itarapasse nīcā .

Etena taṃ ekapassacchadanakaṃ hoti .

Pāsādo nāma āyatacaturassapāsādo .

Hammiyaṃ muṇḍacchadanaṃ candikaṅgaṇayuttaṃ .

Guhā nāma kevalā pabbataguhā .

Leṇaṃ dvārabaddhaṃ pabbhāraṃ .

Maṇḍapoti sākhāmaṇḍapo .

Āvasathabhūtaṃ senāsanaṃ viharitabbaṭṭhena vihārasenāsanaṃ .

Masārakādi mañcapīṭhaṃ tattha attharitabbabhisi upadhānañca mañcapīṭhasambandhato mañcapīṭhasenāsanaṃ .

Cimilikādi bhūmiyaṃ santharitabbatāya santhatasenāsanaṃ .

Abhisaṅkhatābhāvato kevalaṃ sayanassa nisajjāya ca okāsabhūtaṃ rukkhamūlādi paṭikkamitabbaṭṭhānaṃ okāsasenāsanaṃ .

Senāsanaggahaṇena gahitamevāti ‘‘ vivittaṃ senāsanan ’’ ti iminā senāsanaggahaṇena gahitameva sāmaññajotanābhāvato .

Yadi evaṃ kasmā ‘‘ araññan ’’ ti vuttanti āha ‘‘ imassa panā ’’ tiādi .

Bhikkhunīnaṃ vasena āgatan ti idaṃ vinaye tathā āgataṃ sandhāya vuttaṃM2.380 , abhidhammepi ( vibha .529) pana ‘‘ araññanti nikkhamitvā bahi indakhilā sabbametaṃ araññan ’’ ti āgatameva .

Tattha hi yaṃ na gāmappadesantogadhaṃ , taṃ araññanti nippariyāyavasena tathā vuttaṃ .

Dhutaṅganiddese ( visuddhi .1.31) yaṃ vuttaṃ , taṃ yuttaṃ , tasmā tattha vuttanayena gahetabbanti adhippāyo .

Rukkhamūlan ti rukkhasamīpaṃ .

Vuttañhetaṃ ‘‘ yāvatā majjhanhike kāle samantā chāyā pharati , nivāte paṇṇāni patanti , ettāvatā rukkhamūlan ’’ ti .

Sela -saddo avisesato pabbatapariyāyoti katvā vuttaṃ ‘‘ pabbatanti selan ’’ ti , na silāmayameva .

Paṃsumayādiko hi tividhopi pabbato evāti .

Vivaran ti dvinnaṃ pabbatānaṃ mitho āsannatare ṭhitānaṃ ovarakādisadisaṃ vivaraṃ .

Ekasmiṃyeva vā pabbate .

Umaṅgasadisan ti suduṅgāsadisaṃ .

Manussānaṃ anupacāraṭṭhānan ti pakatisañcāravasena manussehi na sañcaritabbaṭṭhānaṃ .

Ādi -saddena ‘‘ vanapatthan ti vanasaṇḍānametaṃ senāsanānaṃ adhivacanaṃ .

Vanapatthan ti bhiṃsanakānametaṃ .

Vanapatthan ti salomahaṃsānametaṃ .

Vanapatthan ti pariyantānametaṃ .

Vanapatthan ti na manussūpacārānametaṃ senāsanānaṃ adhivacanan ’’ ti ( vibha .531) imaṃ pāḷippadesaṃ saṅgaṇhāti .

Acchannan ti kenaci chadanena antamaso rukkhasākhāyapi na chāditaṃ .

Nikkaḍḍhitvāti nīharitvā .

Pabbhāraleṇasadiseti pabbhārasadise , leṇasadise vā .

PiṇḍapātapariyesanaṃV2.347 piṇḍapāto uttarapadalopenāti āha ‘‘ piṇḍapātapariyesanato paṭikkanto ’’ ti .

Pallaṅkan ti ettha pari -saddo samantatoti etasmiṃ atthe , tasmā vāmoruṃ dakkhiṇoruñca samaṃ ṭhapetvā ubho pāde aññamaññaṃ sambandhe katvā nisajjā pallaṅkanti āha ‘‘ samantato ūrubaddhāsanan ’’ ti .

Ūrūnaṃ bandhanavasena nisajjā pallaṅkaṃ .

Ābhujitvāti ca yathā pallaṅkavasena nisajjā hoti , evaṃ ubho pāde ābhujite samiñjite katvā .

Taṃ pana ubhinnaṃ pādānaṃ tathāsambandhatākaraṇanti āha ‘‘ bandhitvā ’’ ti .

Heṭṭhimakāyassa anujukaṃ ṭhapanaṃ nisajjāvacaneneva bodhitanti ujuṃ kāyan ti ettha kāya -saddo uparimakāyavisayoti āha ‘‘ uparimasarīraṃ ujukaṃ ṭhapetvā ’’ ti .

Taṃ pana ujukaṃ ṭhapanaṃ sarūpato payojanato ca dassetuṃ ‘‘ aṭṭhārasā ’’ tiādi vuttaṃ .

Na paṇamantīti na oṇamanti .

Na paripatatīti na vigacchati vīthiṃ na laṅgheti , tatoM2.381 eva pubbenāparaṃ visesasampattiyā kammaṭṭhānaṃ vuddhiṃ phātiṃ gacchati .

Parimukhan ti ettha pari -saddo abhi-saddena samānatthoti āha ‘‘ kammaṭṭhānābhimukhan ’’ ti , bahiddhā puthuttārammaṇato nivāretvā kammaṭṭhānaṃyeva purakkhatvāti attho .

Samīpattho vā pari -saddoti dassento ‘‘ mukhasamīpe vā katvā ’’ ti āha .

Ettha ca yathā ‘‘ vivittaṃ senāsanaṃ bhajatī ’’ tiādinā bhāvanānurūpaṃ senāsanaṃ dassitaṃ , evaṃ nisīdatīti iminā alīnānuddhaccapakkhiyo santo iriyāpatho dassito .

‘‘ Pallaṅkaṃ ābhujitvā ’’ ti iminā nisajjāya daḷhabhāvo .

‘‘ Parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā ’’ ti iminā ārammaṇapariggahūpāyo .

Parīti pariggahaṭṭho ‘‘ pariṇāyikā ’’ tiādīsu ( dha . sa .16,20) viya .

Mukhanti niyyānaṭṭho ‘‘ suññatavimokkhamukhan ’’ tiādīsu viya .

Paṭipakkhato niggamanaṭṭho hi niyyānaṭṭho , tasmā pariggahitaniyyānaṃ satin ti sabbathā gahitāsammosaṃ pariccattasammosaṃ satiṃ katvā , paramasatinepakkaṃ upaṭṭhapetvāti attho .

Abhijjhāyati gijjhati abhikaṅkhati etāyāti abhijjhā , lobho .

Lujjanaṭṭhenāti bhijjanaṭṭhena , khaṇe khaṇe bhijjanaṭṭhenāti attho .

Vikkhambhanavasenāti ettha vikkhambhanaṃ anuppādanaṃ appavattanaṃ paṭipakkhena suppahīnattā .

Pahīnattāti ca pahīnasadisataṃ sandhāya vuttaṃ jhānassa anadhigatattā .

Tathāpi nayidaṃ cakkhuviññāṇaṃ viya sabhāvato vigatābhijjhaṃ , atha kho bhāvanāvasena .

Tenāha ‘‘ na cakkhuviññāṇasadisenā ’’ ti .

Eseva nayoti yathā cakkhuviññāṇaṃ sabhāvena vigatābhijjhaṃ abyāpannañca na bhāvanāya vikkhambhitattā , na evamidaṃ .

Idaṃ pana cittaṃ bhāvanāya parisodhitattā abyāpannaṃ vigatathinamiddhaṃ anuddhataṃ nibbicikicchañcāti attho .

Purimapakatin ti parisuddhapaṇḍarasabhāvaṃ .

‘‘ Yā tasmiṃ samaye cittassaV2.348 akalyatā ’’ tiādinā ( dha . sa .1162; vibha .546) thinassa ,‘‘ yā tasmiṃ samaye kāyassa akalyatā ’’ tiādinā ( dha . sa .1163; vibha .546) ca middhassa abhidhamme niddiṭṭhattā vuttaṃ ‘‘ thinaṃ cittagelaññaṃ , middhaṃ cetasikagelaññan ’’ ti .

Satipi hi aññamaññaṃ avippayoge cittakāyalahutādīnaṃ viya cittacetasikānaṃ yathākkamaṃ taṃtaṃvisesassa yā tesaṃ akalyatādīnaṃ visesapaccayatā , ayametesaṃ sabhāvoti daṭṭhabbaṃ .

Ālokasaññīti ettha atisayattavisiṭṭhaatthiatthāvabodhakoyamīkāroti dassento āha ‘‘ rattimpi … pe … samannāgato ’’ ti .

Idaṃ ubhayan ti satisampajaññamāha .

AtikkamitvātiM2.382 vikkhambhanavasena pajahitvā .

Kathamidaṃ kathamidanti pavattiyā kathaṃkathā , vicikicchā , sā etassa atthīti kathaṃkathī , na kathaṃkathīti akathaṃkathī , nibbicikiccho .

Lakkhaṇādibhedatoti ettha ādi -saddena paccayaparihānappahāyakādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo .

Tepi hi pabhedato daṭṭhabbāti .

Ucchinditvā pātentīti ettha ucchindanaṃ pātanañca tāsaṃ paññānaṃ anuppannānaṃ uppajjituṃ appadānameva .

Iti mahaggatānuttarapaññānaṃ ekaccāya ca parittapaññāya anuppattihetubhūtā nīvaraṇadhammā itarāya ca samatthataṃ vihanantiyevāti ‘‘ paññāya dubbalīkaraṇā ’’ ti vuttā .

Appentoti nigamento .

Attantapasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

Issues

Catukkanipāta-ṭīkā

Catukkanipāta-ṭīkā