9-10.Taṇhāsuttādivaṇṇanā
199-200.
Navame tayo bhave ajjhottharitvā ṭhitaṃ ‘‘ ajjhattikassa upādāya aṭṭhārasa taṇhāvicaritānī ’’ tiādinā vuttaṃ taṃ taṃ attano koṭṭhāsabhūtaṃ jālametissā atthīti jālinī .
Tenāha ‘‘ tayo vā bhave ’’ tiādi .
Tattha tatthāti tasmiṃ tasmiṃ bhave , ārammaṇe vā .
Apicātiādinā niddesanayena visattikāpadassa atthaṃ dassento niddesapāḷiyā ekadesaṃ dasseti ‘‘ visamūlā ’’ tiādinā .
Ayañhettha niddesapāḷi ( mahāni .3; cūḷani . mettagūmāṇavapucchāniddeso 22, khaggavisāṇasuttaniddeso 124)–
‘‘ Visattikāti kenaṭṭhena visattikā ?
Visatāti visattikā , visaṭāti visattikā , visālāti visattikā , visakkatīti visattikā , visaṃharatīti visattikā , visaṃvādikāti visattikā , visamūlāti visattikā , visaphalāti visattikā
V2.349 .Visaparibhogāti visattikā .
Visālā vā pana sā taṇhā rūpe sadde gandhe rase phoṭṭhabbe kule gaṇe āvāse lābhe yase pasaṃsāya sukhe cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāre kāmadhātuyā rūpadhātuyā arūpadhātuyā kāmabhave rūpabhave arūpabhave saññibhave asaññibhave nevasaññināsaññibhave
M2.383 ekavokārabhave catuvokārabhave pañcavokārabhave atīte anāgate paccuppanne diṭṭhasutamutaviññātabbesu visaṭā vitthatāti visattikā ’’ ti .Tattha ( mahāni . aṭṭha .3; saṃ . ni . ṭī .1.1.1 oghataraṇasuttavaṇṇanā ) visatāti vitthatā rūpādīsu tebhūmakadhammabyāpanavasena .
Visaṭāti purimavacanameva ta-kārassa ṭa-kāraṃ katvā vuttaṃ .
Visālāti vipulā .
Visakkatīti parisahati .
Ratto hi rāgavatthunā parena tāḷiyamānopi sahati , vipphandanaṃ vā ‘‘ visakkanan ’’ ti vadanti .
Visaṃharatīti tathā tathā kāmesu ānisaṃsaṃ dassentī vividhehi ākārehi nekkhammābhimukhappavattito cittaṃ saṃharati saṃkhipati .
Visaṃ vā dukkhaṃ , taṃ harati upanetīti attho .
Aniccādiṃ niccādito gaṇhantī visaṃvādikā hoti .
Dukkhanibbattakassa kammassa hetubhāvato visamūlā , visaṃ vā dukkhadukkhādibhūtā vedanā mūlaṃ etissāti visamūlā .
Dukkhasamudayattā visaṃ phalaṃ etissāti visaphalā .
Taṇhāya rūpādikassa dukkhassa paribhogo hoti , na amatassāti sā visaparibhogā vuttā .
Sabbattha niruttivasena padasiddhi veditabbā .
Yo panettha padhāno attho , taṃ dassetuṃ puna ‘‘ visaṭā vā panā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tantaṃ vuccati ( dī . ni . ṭī .2.95 apasādanāvaṇṇanā ; saṃ . ni . ṭī .2.2.60) vatthavinanatthaṃ tantavāyehi daṇḍake āsañcitvā pasāritasuttavaṭṭi ‘‘ tanīyatī ’’ ti katvā , taṃ pana suttaṃ santānākulatāya nidassanabhāvena ākulameva gahitanti āha ‘‘ tantaṃ viya ākulajāto ’’ ti .
Saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘ yathā nāmā ’’ tiādi vuttaṃ .
Samānetun ti pubbenāparaṃ samaṃ katvā ānetuṃ , avisamaṃ ujuṃ kātunti attho .
Tantameva vā ākulaṃ tantākulaṃ , tantākulaṃ viya jāto bhūtoti tantākulakajāto .
Vinanato gulāti itthiliṅgavasena laddhanāmassa tantavāyassa guṇṭhikaṃ nāma ākulabhāvena aggato vā mūlato vā duviññeyyameva khalibaddhatantasuttanti āha ‘‘ gulāguṇṭhikaṃ vuccati pesakārakañjiyasuttan ’’ ti .
Sakuṇikāti paṭapadasakuṇikā .
Sā hi rukkhasākhāsu olambanakuṭavā hoti .
Tañhi
M2.384V2.350 sā kuṭavaṃ tato tato tiṇahīrādike ānetvā tathā vinati , yathā te pesakārakañjiyasuttaṃ viya aggena vā aggaṃ , mūlena vā mūlaṃ samānetuṃ vivecetuṃ vā na sakkā .Tenāha ‘‘ yathā ’’ tiādi .
Tadubhayampi ‘‘ gulāguṇṭhikan ’’ ti vuttaṃ kañjiyasuttaṃ kulāvakañca .
Purimanayenevāti ‘‘ evameva sattā ’’ tiādinā vuttanayeneva .
Kāmaṃ muñjapabbajatiṇāni yathājātānipi dīghabhāvena patitvā araññaṭṭhāne aññamaññaṃ vinandhitvā ākulabyākulāni hutvā tiṭṭhanti , tāni pana na tathā dubbiveciyāni yathā rajjubhūtānīti dassetuṃ ‘‘ yathā tānī ’’ tiādi vuttaṃ .
Sesamettha heṭṭhā vuttanayameva .
Apāyāti avaḍḍhikā , sukhena , sukhahetunā vā virahitāti attho .
Dukkhassa gatibhāvatoti āpāyikassa dukkhassa pavattiṭṭhānabhāvato .
Sukhasamussayatoti abbhudayato .
Vinipatitattāti virūpaṃ nipātattā , yathā tenattabhāvena sukhasamussayo na hoti , evaṃ nipatitattā .
Itaroti saṃsāro .
Nanu ‘‘ apāyan ’’ tiādinā vuttopi saṃsāro evāti ?
Saccametaṃ , nirayādīnaṃ pana adhimattadukkhabhāvadassanatthaṃ apāyādiggahaṇaṃ .
Gobalībaddañāyenāyamattho veditabbo .
Khandhānañca paṭipāṭīti pañcannaṃ khandhānaṃ hetuphalabhāvena aparāparappavatti .
Abbocchinnaṃ vattamānāti avicchedena vattamānā .
Taṃ sabbampīti taṃ ‘‘ apāyan ’’ tiādinā vuttaṃ sabbaṃ apāyadukkhañca vaṭṭadukkhañca .
Mahāsamudde vātakkhittā nāvā viyāti idaṃ paribbhamanaṭṭhānassa mahantadassanatthañceva paribbhamanassa anavaṭṭhitatādassanatthañca upamā .
Yante yuttagoṇo viyāti idaṃ pana avasībhāvadassanatthañceva duppamokkhabhāvadassanatthañcāti veditabbaṃ .
‘‘ Samūhaggāhoti taṇhāmānadiṭṭhīnaṃ sādhāraṇaggāho ’’ ti vadanti ,‘‘ itthaṃ evaṃ aññathā ’’ ti pana visesaṃ akatvā gahaṇaṃ samūhaggāhoti daṭṭhabbo .
Visesaṃ akatvāti ca anupanidhānaṃ samato asamato ca upanidhānanti imaṃ vibhāgaṃ akatvāti attho .
Itthan ti hi anupanidhānaṃ kathitaṃ .
Evaṃ aññathāti pana samato asamato ca upanidhānaṃ .
Aññaṃ ākāran ti parasantānagataṃ ākāraṃ .
Atthīti
M2.385 sadā saṃvijjatīti attho .Sīdatīti nassati .
Saṃsayaparivitakkavasenāti ‘‘ kiṃ nu kho ahaṃ siyaṃ , na siyan ’’ ti evaṃ parivitakkavasena .
Patthanākappanavasenāti ‘‘ api nāma sādhu panāhaṃ siyan ’’ ti evaṃ patthanāya kappanavasena .
Suddhasīsāti taṇhāmānadiṭṭhīnaṃ
V2.351 sādhāraṇā sīsā .‘‘ Itthaṃ evaṃ aññathā ’’ ti vuttassa visesassa anissitattā ‘‘ suddhasīsā ’’ ti vuttā .
Tattha diṭṭhisīsehi diṭṭhiyā gahitāya tadavinābhāvinī taṇhā dassitā , catūhi sīsehi dvādasahi ca sīsamūlakehi mānadiṭṭhīhi ayameva taṇhā dassitāti āha ‘‘ evamete … pe … taṇhāvicaritadhammā veditabbā ’’ ti .
Nanu ca mānadiṭṭhiggāhopi idhādhippeto , yato ‘‘ taṇhāmānadiṭṭhivasena samūhaggāho ’’ ti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ , tasmā kathaṃ taṇhāvicaritānīti idaṃ vacanaṃ ?
Vuccate – diṭṭhimānesupi taṇhāvicaritānīti vacanaṃ aññamaññaṃ vippayogīnaṃ diṭṭhimānānaṃ taṇhāya avippayogānaṃ taṃmūlakattā tappadhānatāya katanti veditabbaṃ .
Dasamaṃ uttānameva .
Taṇhāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .
Mahāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā .
Catutthapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ .
5. Pañcamapaṇṇāsakaṃ