3. Uruvelavaggo
1. Paṭhamauruvelasuttavaṇṇanā
21. Tatiyassa paṭhame mahāvelā viya mahāvelā , vipulavālikapuñjatāya mahanto velātaṭo viyāti attho .
Tenāha ‘‘ mahāvālikarāsīti attho ’’ ti .
Uru , maru , sikatā , vālukā , vaṇṇu , vālikāti ime saddā samānatthā , byañjanameva nānaṃ .
Tenāha ‘‘ urūti vālikā vuccatī ’’ ti .
Najjāti nadati saddāyatīti nadī , tassā najjā , nadiyā ninnagāyāti attho .
Nerañjarāyāti ‘‘ nelañjalāyā ’’ ti vattabbe la-kārassa ra-kāraṃ katvā ‘‘ nerañjarāyā ’’ ti vuttaṃ , kaddamasevālapaṇakādidosarahitasalilāyāti attho .
Keci ‘‘ nīlaṃ-jalāyāti vattabbe nerañjarāyā ’’ ti vadanti .
Nāmameva vā etaṃ tassā nadiyāti veditabbaṃ .
Tassā nadiyā tīre yattha bhagavā vihāsi , taṃ dassetuṃ ‘‘ ajapālanigrodhe ’’ ti vuttaṃ .
Kasmā panāyaṃ ajapālanigrodho nāma jātoti āha ‘‘ tassā ’’ tiādi .
Keci pana ‘‘ yasmā tattha vede sajjhāyituṃ asamatthā mahallakabrāhmaṇā pākāraparikkhepayuttāni nivesanāni katvā sabbe vasiṃsu , tasmāssa ajapālanigrodhoti nāmaṃ jātan ’’ ti vadanti
M2.243 .Tatrāyaṃ vacanattho – na japantīti ajapā , mantānaṃ anajjhāyakāti attho .
Ajapālanti ādiyanti nivāsaṃ etthāti ajapāloti .
Apare
V2.221 pana vadanti ‘‘ yasmā majjhanhikasamaye antopaviṭṭhe aje attano chāyāya pāleti rakkhati , tasmā ‘ ajapālo ’ tissa nāmaṃ ruḷhan ’’ ti .Sabbatthāpi nāmametaṃ tassa rukkhassa .
Paṭhamābhisambuddhoti paṭhamaṃ abhisambuddho , anunāsikalopenāyaṃ niddeso .
Tenevāha ‘‘ sambuddho hutvā paṭhamamevā ’’ ti .
Paṭhaman ti ca bhāvanapuṃsakaniddeso , tasmā abhisambuddho hutvā paṭhamaṃ ajapālanigrodhe viharāmīti evamettha sambandho veditabbo .
Ayaṃ vitakkoti ayaṃ ‘‘ kinnu khvāhaṃ … pe … vihareyyan ’’ ti evaṃ pavattavitakko .
Hatthī ca vānaro ca tittiro ca hatthivānaratittirā .
Ye vuddhamapacāyantīti jātivuddho , vayovuddho , guṇavuddhoti tayo vuddhā .
Tesu jātisampanno jātivuddho nāma , vaye ṭhito vayovuddho nāma , guṇasampanno guṇavuddho nāma .
Tesu guṇasampanno vayovuddho imasmiṃ ṭhāne vuddhoti adhippeto .
Apacāyantīti jeṭṭhāpacāyikākammena pūjenti .
Dhammassa kovidāti jeṭṭhāpacāyanadhammassa kovidā kusalā .
Diṭṭheva dhammeti imasmiṃyeva attabhāve .
Pāsaṃsāti pasaṃsārahā .
Samparāye ca suggatīti samparetabbe imaṃ lokaṃ hitvā gantabbe paralokepi tesaṃ sugatiyeva .
Ayaṃ panettha piṇḍattho – khattiyā vā hontu brāhmaṇā vā vessā vā suddā vā gahaṭṭhā vā pabbajitā vā tiracchānagatā vā , ye keci sattā jeṭṭhāpacitikammena sīlādiguṇasampannānaṃ vayovuddhānaṃ apacitiṃ karonti , te imasmiñca attabhāve jeṭṭhāpacitikārakāti pasaṃsaṃ vaṇṇanaṃ thomanaṃ labhanti , kāyassa ca bhedā sagge nibbattantīti .
Aññasmin ti parasmiṃ .
Attā na hotīti añño , paro .
So panettha na yo koci adhippeto , atha kho garuṭṭhāniyo .
Tenāha ‘‘ kañci garuṭṭhāne aṭṭhapetvā ’’ ti .
Patissati garuno āṇaṃ sampaṭicchatīti patisso , na patisso appatisso , patissayarahito , garupassayarahitoti attho .
Sadevaketi
M2.244 avayavena viggaho samudāyo samāsattho .Sadevaka ggahaṇena pañcakāmāvacaradevaggahaṇaṃ pārisesañāyena itaresaṃ padantarehi saṅgahitattā .
Samāraka ggahaṇena chaṭṭhakāmāvacaradevaggahaṇaṃ paccāsattiñāyena .
Tattha hi māro jāto tannivāsī ca hoti .
Sabrahmaka vacanena brahmakāyikādibrahmaggahaṇaṃ paccāsattiñāyeneva .
Sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāyāti sāsanassa paccatthikasamaṇabrāhmaṇaggahaṇaṃ .
Nidassanamattañcetaṃ apaccatthikānaṃ asamitābāhitapāpānañca samaṇabrāhmaṇānaṃ
V2.222 teneva vacanena gahitattā .Kāmaṃ ‘‘ sadevake ’’ tiādivisesanānaṃ vasena sattavisayo lokasaddoti viññāyati tulyayogavisayattā tesaṃ ,‘‘ salomako sapakkhako ’’ tiādīsu pana atulyayoge ayaṃ samāso labbhatīti byabhicāradassanato pajā gahaṇanti pajāvacanena sattalokaggahaṇaṃ .
Devabhāvasāmaññena mārabrahmesu gahitesupi itarehi tesaṃ labbhamānavisesadassanatthaṃ visuṃ gahaṇanti dassento ‘‘ māro nāmā ’’ tiādimāha .
Māro brahmānampi vicakkhukammāya pahotīti āha ‘‘ sabbesan ’’ ti .
Uparīti uparibhāge .
Brahmāti dasasahassibrahmānaṃ sandhāyāha .
Tathā cāha ‘‘ dasahi aṅgulīhī ’’ tiādi .
Idha dīghanikāyādayo viya bāhirakānampi ganthanikāyo labbhatīti āha ‘‘ ekanikāyādivasenā ’’ ti .
Vatthuvijjādīti ādi -saddena vijjāṭṭhānāni saṅgayhanti .
Yathāsakaṃ kammakilesehi pajātattā nibbattattā pajā , sattanikāyo , tassā pajāya .
Sadevamanussāyāti vā iminā sammutidevaggahaṇaṃ tadavasiṭṭhamanussalokaggahaṇañca daṭṭhabbaṃ .
Evaṃ bhāgaso lokaṃ gahetvā yojanaṃ dassetvā idāni abhāgaso lokaṃ gahetvā yojanaṃ dassetuṃ ‘‘ apicetthā ’’ tiādi vuttaṃ .
Lokavasena vuttāni ‘‘ lokīyanti ettha kammaṃ kammaphalānī ’’ ti katvā .
Pajāvasena ‘‘ hetupaccayehi pajātā ’’ ti katvā .
Sīlasampannataran ti ettha paripuṇṇasampannatā adhippetā ‘‘ sampannaṃ sālikedāran ’’ tiādīsu ( jā .1.14.1) viya .
Tenāha ‘‘ adhikataranti attho ’’ ti .
Paripuṇṇañhi adhikataranti vattuṃ arahati .
Kāraṇan ti yuttiṃ .
Atthan ti aviparītatthaṃ .
Vaḍḍhin ti ativaḍḍhinimittaṃ .
Iminā
M2.245 vacanenāti imasmiṃ sutte anantaraṃ vuttavacanena .Na kevalaṃ imināva , suttantarampi ānetvā paṭibāhitabboti dassento ‘‘ na me ācariyo atthī ’’ tiādimāha .
Tattha na me ācariyo atthīti lokuttaradhamme mayhaṃ ācariyo nāma natthi .
Kiñcāpi lokiyadhammānampi yādiso lokanāthassa adhigamo , na tādiso adhigamo parūpadeso atthi .
Lokuttaradhamme panassa lesopi natthi .
Natthi me paṭipuggaloti mayhaṃ sīlādīhi guṇehi paṭinidhibhūto puggalo nāma natthi .
Saran ti karaṇe etaṃ paccattavacananti āha ‘‘ sarantenā ’’ ti , saran ti vā saraṇahetu cāti attho .
Yatoti bhummatthe tosaddoti āha ‘‘ yasmiṃ kāle ’’ ti .
Rattiyo jānantīti rattaññū , attano pabbajitadivasato paṭṭhāya bahū rattiyo jānanti , cirapabbajitāti vuttaṃ hoti .
Rattaññūnaṃ
V2.223 mahantabhāvo rattaññumahantaṃ .Bhāvappadhāno esa niddeso .
‘‘ Rattaññumahattan ’’ ti vā pāṭho .
Esa nayo sesesupi .
Theranavamajjhimānaṃ vasena vipulabhāvo vepullamahantaṃ .
Sikkhattayasaṅgahitassa sāsanabrahmacariyassa jhānābhiññādivasena vipulabhāvo brahmacariyamahantaṃ .
Visiṭṭhassa paccayalābhassa vipulabhāvo lābhaggamahantaṃ .
Catubbidhena mahantenāti catubbidhena mahantabhāvena .
Mahāpajāpatiyā dussayugadānakāleti bhagavato saṅghe gāravassa pākaṭakāladassanamattaṃ .
Na hi bhagavā tato pubbe saṅghe gāravarahito vihāsi .
Paṭhamauruvelasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .