1. Paṭhamavaggo
1. Suvīrasuttavaṇṇanā
247. Sakkasaṃyuttassa
V1.295P1.338M1.309 paṭhame abhiyaṃsūti kadā abhiyaṃsu ?Yadā balavanto ahesuṃ , tadā .
Tatrāyaṃ anupubbikathā – sakko kira magadharaṭṭhe macalagāmake magho nāma māṇavo hutvā tettiṃsa purise gahetvā kalyāṇakammaṃ karonto satta vatapadāni pūretvā tattha kālaṅkato devaloke nibbatti .
Taṃ balavakammānubhāvena saparisaṃ sesadevatā dasahi ṭhānehi adhigaṇhantaṃ disvā ‘‘ āgantukadevaputtā āgatā ’’ ti nevāsikā gandhapānaṃ sajjayiṃsu .
Sakko sakaparisāya saññaṃ adāsi –
‘‘ mārisā mā gandhapānaṃ pivittha , pivanākāramattameva dassethā ’’ ti .
Te tattha akaṃsu .
Nevāsikadevatā suvaṇṇasarakehi upanītaṃ gandhapānaṃ yāvadatthaṃ pivitvā mattā tattha tattha suvaṇṇapathaviyaṃ patitvā sayiṃsu .
Sakko ‘‘ gaṇhatha puttahatāya putte ’’ ti te pādesu gahetvā sinerupāde khipāpesi .
Sakkassa puññatejena tadanuvattakāpi sabbe tattheva patiṃsu .
Te sineruvemajjhakāle saññaṃ labhitvā ,‘‘ tātā na suraṃ pivimha , na suraṃ pivimhā ’’ ti āhaṃsu .
Tato paṭṭhāya asurā nāma jātā .
Atha nesaṃ kammapaccayautusamuṭṭhānaṃ sinerussa heṭṭhimatale dasayojanasahassaṃ asurabhavanaṃ nibbatti .
Sakko tesaṃ nivattetvā
P1.339 anāgamanatthāya ārakkhaṃ ṭhapesi , yaṃ sandhāya vuttaṃ –‘‘ Antarā dvinnaṃ ayujjhapurānaṃ ,
Pañcavidhā ṭhapitā abhirakkhā ;
Udakaṃ karoṭi-payassa ca hārī ,
Madanayutā caturo ca mahatthā ’’ ti .
Dve
V1.296M1.310 nagarāni hi yuddhena gahetuṃ asakkuṇeyyatāya ayujjhapurāni nāma jātāni devanagarañca asuranagarañca .Yadā hi asurā balavanto honti , atha devehi palāyitvā devanagaraṃ pavisitvā dvāre pidahite asurānaṃ satasahassampi kiñci kātuṃ na sakkoti .
Yadā devā balavanto honti , athāsurehi palāyitvā asuranagarassa dvāre pidahite sakkānaṃ satasahassampi kiñci kātuṃ na sakkoti .
Iti imāni dve nagarāni ayujjhapurāni nāma .
Nesaṃ antarā etesu udakādīsu pañcasu ṭhānesu sakkena ārakkhā ṭhapitā .
Tattha udaka saddena nāgā gahitā .
Te hi udake balavanto honti .
Tasmā sinerussa paṭhamālinde tesaṃ ārakkhā .
Karoṭi saddena supaṇṇā gahitā .
Tesaṃ kira karoṭi nāma pānabhojanaṃ , tena taṃ nāmaṃ labhiṃsu .
Dutiyālinde tesaṃ ārakkhā .
Payassahārī saddena kumbhaṇḍā gahitā .
Dānavarakkhasā kira te .
Tatiyālinde tesaṃ ārakkhā .
Madanayuta saddena yakkhā gahitā .
Visamacārino kirate yujjhasoṇḍā .
Catutthālinde tesaṃ ārakkhā .
Caturo ca mahantāti cattāro mahārājāno vuttā .
Pañcamālinde tesaṃ ārakkhā .
Tasmā yadi asurā kupitāvilacittā devapuraṃ upayanti yuddhesū , yaṃ girino paṭhamaṃ paribhaṇḍaṃ , taṃ uragā paṭibāhanti evaṃ sesesu sesā .
Te pana asurā āyuvaṇṇarasaissariyasampattīhi tāvatiṃsasadisāva .
Tasmā antarā attānaṃ ajānitvā pāṭaliyā pupphitāya ,‘‘ na idaṃ devanagaraṃ , tattha pāricchattako pupphati , idha pana cittapāṭalī , jarasakkenāmhākaṃ
P1.340 suraṃ pāyetvā vañcitā , devanagarañca no gahitaṃ , gacchāma tena saddhiṃ yujjhissāmā ’’ ti hatthiassarathe āruyha suvaṇṇarajatamaṇiphalakāni gahetvā , yuddhasajjā hutvā , asurabheriyo vādentā mahāsamudde udakaṃ dvidhā bhetvā uṭṭhahanti .Te deve vuṭṭhe vammikamakkhikā vammikaṃ viya sineruṃ abhiruhitu ārabhanti .
Atha nesaṃ paṭhamaṃ nāgehi saddhiṃ yuddhaṃ hoti .
Tasmiṃ kho pana yuddhe na kassaci chavi vā cammaṃ vā chijjati , na lohitaṃ uppajjati , kevalaṃ kumārakānaṃ dārumeṇḍakayuddhaṃ viya aññamaññaṃ santāsanamattameva
M1.311 hoti .Koṭisatāpi koṭisahassāpi nāgā tehi saddhiṃ yujjhitvā te asurapuraṃyeva pavesetvā nivattanti .
Yadā pana asurā balavanto honti , atha nāgā osakkitvā dutiye ālinde supaṇṇehi saddhiṃ ekatova hutvā yujjhanti .
Esa nayo supaṇṇādīsūpi .
Yadā pana tāni pañcapi
V1.297 ṭhānāni asurā maddanti , tadā ekato sampiṇḍitānipi pañca balāni osakkanti .Atha cattāro mahārājāno gantvā sakkassa taṃ pavattiṃ ārocenti .
Sakko tesaṃ vacanaṃ sutvā diyaḍḍhayojanasatikaṃ vejayantarathaṃ āruyha sayaṃ vā nikkhamati , ekaṃ vā puttaṃ peseti .
Imasmiṃ pana kāle puttaṃ pesetukāmo , tāta suvīrātiādimāha .
Evaṃ bhaddantavāti khoti evaṃ hotu bhaddaṃ tava iti kho .
Pamādaṃ āpādesīti pamādaṃ akāsi .
Accharāsaṅghaparivuto saṭṭhiyojanaṃ vitthārena suvaṇṇamahāvīthiṃ otaritvā nakkhattaṃ kīḷanto nandanavanādīsu vicaratīti attho .
Anuṭṭhahan ti anuṭṭhahanto .
Avāyāman ti avāyamanto .
Alasvassāti alaso assa .
Na ca kiccāni kārayeti kiñci kiccaṃ nāma na kareyya .
Sabbakāmasamiddhassāti sabbakāmehi samiddho assa .
Taṃ me , sakka , varaṃ disāti , sakka devaseṭṭha , taṃ me varaṃ uttamaṃ ṭhānaṃ okāsaṃ disaṃ ācikkha kathehīti vadati .
Nibbānassa hi so maggoti kammaṃ akatvā jīvitaṭṭhānaṃ nāma nibbānassa maggo .
Paṭhamaṃ .
2. Susīmasuttavaṇṇanā
248. Dutiye
P1.341 susīman ti attano puttasahassassa antare evaṃnāmakaṃ ekaṃ puttameva .Dutiyaṃ .
3. Dhajaggasuttavaṇṇanā
249. Tatiye samupabyūḷhoti sampiṇḍito rāsibhūto .
Dhajaggaṃ ullokeyyathāti sakkassa kira diyaḍḍhayojanasatāyāmo ratho
M1.312 .Tassa hi pacchimanto paṇṇāsayojano , majjhe rathapañjaro paṇṇāsayojano , rathasandhito yāva rathasīsā paṇṇāsayojanāni .
Tadeva pamāṇaṃ diguṇaṃ katvā tiyojanasatāyāmotipi vadantiyeva .
Tasmiṃ yojanikapallaṅko atthato , tiyojanikaṃ setacchattaṃ matthake ṭhapitaṃ , ekasmiṃyeva yuge sahassaājaññā yuttā , sesālaṅkārassa pamāṇaṃ natthi .
Dhajo panassa aḍḍhatiyāni yojanasatāni uggato , yassa vātāhatassa pañcaṅgikatūriyasseva
V1.298 saddo niccharati , taṃ ullokeyyāthāti vadati .Kasmā ?
Taṃ passantānañhi rājā no āgantvā parisapariyante nikhātathambho viya ṭhito , kassa mayaṃ bhāyāmāti bhayaṃ na hoti .
Pajāpatissāti so kira sakkena samānavaṇṇo samānāyuko dutiyaṃ āsanaṃ labhati .
Tathā varuṇo īsāno ca .
Varuṇo pana tatiyaṃ āsanaṃ labhati , īsāno catutthaṃ .
Palāyīti asurehi parājito tasmiṃ rathe ṭhito appamattakampi rajadhajaṃ disvā palāyanadhammo .
Itipi so bhagavātiādīni visuddhimagge vitthāritāneva .
Idamavocāti idaṃ dhajaggaparittaṃ nāma bhagavā avoca , yassa āṇākhette koṭisatasahassacakkavāḷe ānubhāvo vattati .
Idaṃ āvajjetvā hi yakkhabhayacorabhayādīhi dukkhehi muttānaṃ anto natthi .
Tiṭṭhatu aññadukkhavūpasamo , idaṃ āvajjamāno hi pasannacitto ākāsepi patiṭṭhaṃ labhati .
Tatridaṃ vatthu – dīghavāpicetiyamhi kira sudhākamme
P1.342 kayiramāne eko daharo muddhavedikāpādato patitvā cetiyakucchiyā bhassati .Heṭṭhā ṭhito bhikkhusaṅgho ‘‘ dhajaggaparittaṃ , āvuso , āvajjāhī ’’ ti āha .
So maraṇabhayena tajjito ‘‘ dhajaggaparittaṃ maṃ rakkhatū ’’ ti āha .
Tāvadevassa cetiyakucchito dve iṭṭhakā nikkhamitvā sopānaṃ hutvā aṭṭhaṃsu , upariṭṭhito vallinisseṇiṃ otāresuṃ .
Tasmiṃ nisseṇiyaṃ ṭhite iṭṭhakā yathāṭṭhāneyeva aṭṭhaṃsu .
Tatiyaṃ .
4. Vepacittisuttavaṇṇanā
250. Catutthe
M1.313 vepacittīti so kira asurānaṃ sabbajeṭṭhako .Yenāti nipātamattaṃ nan ti ca .
Kaṇṭhapañcamehīti dvīsu hatthesu pādesu kaṇṭhe cāti evaṃ pañcahi bandhanehi .
Tāni pana naḷinasuttaṃ viya makkaṭakasuttaṃ viya ca cakkhussāpāthaṃ āgacchanti , iriyāpathaṃ rujjhanti .
Tehi pana citteneva bajjhati , citteneva muccati .
Akkosatīti corosi bālosi mūḷhosi thenosi oṭṭhosi goṇosi gadrabhosi nerayikosi tiracchānagatosi , natthi tuyhaṃ sugati , duggatiyeva tuyhaṃ pāṭikaṅkhāti imehi dasahi akkosavatthūhi akkosati .
Paribhāsatīti , jarasakka , na tvaṃ sabbakālaṃ jinissasi , yadā asurānaṃ jayo bhavissati , tadā tampi evaṃ bandhitvā asurabhavanassa dvāre nipajjāpetvā pothāpessāmīti ādīni vatvā tajjeti .
Sakko vijitavijayo na taṃ manasi karoti , mahāpaṭiggahaṇaṃ panassa matthake vidhunanto sudhammadevasabhaṃ pavisati
V1.299 ceva nikkhamati ca .Ajjhabhāsīti ‘‘ kiṃ nu kho esa sakko imāni pharusavacanāni bhayena titikkhati , udāhu adhivāsanakhantiyā samannāgatattā ’’ ti ?
Vīmaṃsanto abhāsi .
Dubbalyā noti dubbalabhāvena nu .
Paṭisaṃyujeti paṭisaṃyujeyya paṭipphareyya .
Pabhijjeyyun ti virajjeyyuṃ .
Pakujjheyyuntipi pāṭho .
Paran ti paccatthikaṃ .
Yo sato upasammatīti yo satimā hutvā upasammati , tassa upasamaṃyevāhaṃ
P1.343 bālassa paṭisedhanaṃ maññeti attho .Yadā naṃ maññatīti yasmā taṃ maññati .
Ajjhāruhatīti ajjhottharati .
Gova bhiyyo palāyinan ti yathā goyuddhe tāvadeva dve gāvo yujjhante gogaṇo olokento tiṭṭhati , yadā pana eko palāyati , atha naṃ palāyantaṃ sabbo gogaṇo bhiyyo ajjhottharati .
Evaṃ dummedho khamantaṃ bhiyyo ajjhottharatīti attho .
Sadatthaparamāti sakatthaparamā .
Khantyā bhiyyo na vijjatīti tesu sakaatthaparamesu atthesu khantito uttaritaro añño attho na vijjati .
Tamāhu paramaṃ khantin ti yo balavā titikkhati , tassa taṃ khantiṃ paramaṃ āhu .
Bālabalaṃ nāma aññāṇabalaṃ .
Taṃ yassa balaṃ , abalameva
M1.314 taṃ balanti āhu kathentīti dīpeti .Dhammaguttassāti dhammena rakkhitassa , dhammaṃ vā rakkhantassa .
Paṭivattāti paṭippharitvā vattā , paṭippharitvā vā bālabalanti vadeyyāpi , dhammaṭṭhaṃ pana cāletuṃ samattho nāma natthi .
Tasseva tena pāpiyoti tena kodhena tasseva puggalassa pāpaṃ .
Katarassa ?
Yo kuddhaṃ paṭikujjhati .
Tikicchantānan ti ekavacane bahuvacanaṃ , tikicchantanti attho .
Janā maññantīti evarūpaṃ attano ca parassa cāti ubhinnaṃ atthaṃ tikicchantaṃ nipphādentaṃ puggalaṃ ‘‘ andhabālo ayan ’’ ti andhabālaputhujjanāva evaṃ maññanti .
Dhammassa akovidāti catusaccadhamme achekā .
Idhāti imasmiṃ sāsane .
Khoti nipātamattaṃ .
Catutthaṃ .
5. Subhāsitajayasuttavaṇṇanā
251. Pañcame asurindaṃ etadavocāti chekatāya etaṃ avoca .
Evaṃ kirassa ahosi ‘‘ parassa nāma gāhaṃ mocetvā paṭhamaṃ vattuṃ garu .
Parassa vacanaṃ anugantvā pana pacchā sukhaṃ
P1.344 vattun ’’ ti .Pubbadevāti devaloke ciranivāsino pubbasāmikā , tumhākaṃ tāva paveṇiāgataṃ bhaṇathāti
V1.300 .Adaṇḍāvacarāti daṇḍāvacaraṇarahitā , daṇḍaṃ vā satthaṃ vā gahetabbanti evamettha natthīti attho .
Pañcamaṃ .
6. Kulāvakasuttavaṇṇanā
252. Chaṭṭhe ajjhabhāsīti tassa kira simbalivanābhimukhassa jātassa rathasaddo ca ājānīyasaddo dhajasaddo ca samantā asanipātasaddo viya ahosi .
Taṃ sutvā simbalivane balavasupaṇṇā palāyiṃsu , jarājiṇṇā ceva rogadubbalā ca asañjātapakkhapotakā ca palāyituṃ asakkontā , maraṇabhayena tajjitā ekappahāreneva mahāviravaṃ viraviṃsu .
Sakko taṃ sutvā ‘‘ kassa saddo , tātā ’’ ti ?
Mātaliṃ pucchi .
Rathasaddaṃ , te deva , sutvā supaṇṇā palāyituṃ asakkontā viravantīti .
Taṃ sutvā karuṇāsamāvajjitahadayo abhāsi .
Īsāmukhenāti rathassa īsāmukhena .
Yathā kulāvake īsāmukhaṃ na sañcuṇṇeti , evaṃ iminā īsāmukhena te parivajjaya .
So hi ratho puññapaccayanibbatto cakkavāḷapabbatepi
M1.315 sinerumhipi sammukhībhūte vinivijjhitvāva gacchati na sajjati , ākāsagatasadiseneva gacchati .Sace tena simbalivanena gato bhaveyya , yathā mahāsakaṭe kadalivanamajjhena vā eraṇḍavanamajjhena vā gacchante sabbavanaṃ vibhaggaṃ nimmathitaṃ hoti , evaṃ tampi simbalivanaṃ bhaveyya .
Chaṭṭhaṃ .
7. Nadubbhiyasuttavaṇṇanā
253. Sattame upasaṅkamīti ‘‘ ayaṃ sakko ‘ yopi me assa supaccatthiko , tassa pāhaṃ na dubbheyyan ’ ti cinteti , mayā tassa paccatthikataro nāma natthi , vīmaṃsissāmi tāva naṃ , kiṃ nu kho maṃ passitvā dubbhati , na dubbhatī ’’ ti cintetvā upasaṅkami .
Tiṭṭha vepacitti gahitosīti vepacitti , ettheva tiṭṭha , gahito tvaṃ mayāti vadati .
Saha vacanenevassa
P1.345 so kaṇṭhapañcamehi bandhanehi baddhova ahosi .Sapassu ca meti mayi adubbhatthāya sapathaṃ karohīti vadati .
Yaṃ musābhaṇato pāpan ti imasmiṃ kappe paṭhamakappikesu cetiyarañño pāpaṃ sandhāyāha .
Ariyūpavādinoti kokalikassa viya pāpaṃ .
Mittadduno ca yaṃ pāpanti mahākapijātake mahāsatte duṭṭhacittassa
V1.301 pāpaṃ .Akataññunoti devadattasadisassa akataññuno pāpaṃ .
Imāni kira imasmiṃ kappe cattāri mahāpāpāni .
Sattamaṃ .
8. Verocanaasurindasuttavaṇṇanā
254. Aṭṭhame aṭṭhaṃsūti dvārapālarūpakāni viya ṭhitā .
Nipphadāti nipphatti , yāva attho nipphajjati , tāva vāyamethevāti vadati .
Dutiyagāthā sakkassa .
Tattha khantyā bhiyyoti nipphannasobhanesu atthesu khantito uttaritaro attho nāma natthi .
Atthajātāti kiccajātā .
Soṇasiṅgālādayopi hi upādāya akiccajāto satto nāma natthi .
Ito etto gamanamattampi kiccameva hoti .
Saṃyogaparamā tveva , sambhogā sabbapāṇinan ti pārivāsikaodanādīni hi asambhogārahāni honti , tāni puna uṇhāpetvā bhajjitvā sappimadhuphāṇitādīhi saṃyojitāni sambhogārahāni honti .
Tenāha ‘‘ saṃyogaparamā tveva , sambhogā sabbapāṇinan ’’ ti
M1.316 .Nipphannasobhano atthoti ime atthā nāma nipphannāva sobhanti .
Puna catutthagāthā sakkassa .
Tatthāpi vuttanayeneva attho veditabbo .
Aṭṭhamaṃ .
9. Araññāyatanaisisuttavaṇṇanā
255. Navame paṇṇakuṭīsu sammantīti himavantapadese ramaṇīye araññāyatane rattiṭṭhānadivāṭṭhānacaṅkamanādīhi sampannāsu paṇṇasālāsu vasanti .
Sakko ca devānamindo vepacitti cāti ime dve janā jāmātikasasurā kālena kalahaṃ karonti , kālena ekato caranti , imasmiṃ pana kāle ekato
P1.346 caranti .Paṭaliyoti gaṇaṅgaṇūpāhanā .
Khaggaṃ olaggetvāti khaggaṃ aṃse olaggetvā .
Chattenāti dibbasetacchattena matthake dhārayamānena .
Apabyāmato karitvāti byāmato akatvā .
Ciradikkhitānan ti cirasamādiṇṇavatānaṃ .
Ito paṭikkammāti ‘‘ ito pakkama parivajjaya , mā uparivāte tiṭṭhā ’’ ti vadanti .
Na hettha devāti etasmiṃ sīlavantānaṃ gandhe devā na paṭikkūlasaññino , iṭṭhakantamanāpasaññinoyevāti dīpeti .
Navamaṃ .
10. Samuddakasuttavaṇṇanā
256. Dasame
V1.302 samuddatīre paṇṇakuṭīsūti cakkavāḷamahāsamuddapiṭṭhiyaṃ rajatapaṭṭavaṇṇe vālukapuḷine vuttappakārāsu paṇṇasālāsu vasanti .Siyāpi noti siyāpi amhākaṃ .
Abhayadakkhiṇaṃ yāceyyāmāti abhayadānaṃ yāceyyāma .
Yebhuyyena kira devāsurasaṅgāmo mahāsamuddapiṭṭhe hoti .
Asurānaṃ na sabbakālaṃ jayo hoti , bahuvāre parājayova hoti .
Te devehi parājitā palāyantā isīnaṃ assamapadena gacchantā ‘‘ sakko imehi saddhiṃ mantetvā amhe nāseti , gaṇhatha puttahatāya putte ’’ ti kupitā assamapade pānīyaghaṭacaṅkamanasālādīni viddhaṃsenti .
Isayo araññato phalāphalaṃ ādāya āgatā naṃ disvā puna dukkhena paṭipākatikaṃ
M1.317 karonti .Tepi punappunaṃ tatheva vināsenti .
Tasmā ‘‘ idāni tesaṃ saṅgāmo paccupaṭṭhito ’’ ti sutvā evaṃ cintayiṃsu .
Kāmaṃkaroti
P1.347 icchitakaro .Bhayassa abhayassa vāti bhayaṃ vā abhayaṃ vā .
Idaṃ vuttaṃ hoti – sace tvaṃ abhayaṃ dātukāmo , abhayaṃ dātuṃ pahosi .
Sace bhayaṃ dātukāmo .
Bhayaṃ dātuṃ pahosi .
Amhākaṃ pana abhayadānaṃ dehīti .
Duṭṭhānan ti viruddhānaṃ .
Pavuttan ti khette patiṭṭhāpitaṃ .
Tikkhattuṃ ubbijjīti sāyamāsabhattaṃ bhuñjitvā sayanaṃ abhiruyha nipanno niddāya okkantamattāya samantā ṭhatvā sattisatena pahaṭo viya viravanto uṭṭhahati , dasayojanasahassaṃ asurabhavanaṃ ‘‘ kimidan ’’ ti saṅkhobhaṃ āpajjati .
Atha naṃ āgantvā ‘‘ kimidan ’’ ti pucchanti .
So ‘‘ na kiñcī ’’ ti vadati .
Dutiyayāmādīsupi eseva nayo .
Iti asurānaṃ ‘‘ mā bhāyi , mahārājā ’’ ti taṃ assāsentānaṃyeva aruṇaṃ uggacchati .
Evamassa tato paṭṭhāya gelaññajātaṃ cittaṃ vepati .
Teneva cassa ‘‘ vepacittī ’’ ti aparaṃ nāmaṃ udapādīti .
Dasamaṃ .
Paṭhamo vaggo .