5. Parinibbānasuttavaṇṇanā
186. Pañcame
V1.196 upavattane mallānaṃ sālavaneti yatheva hi kadambanadītīrato rājamātuvihāradvārena thūpārāmaṃ gantabbaṃ hoti , evaṃ hiraññavatikāya nāma nadiyā pārimatīrato sālavanaṃ uyyānaṃ .Yathā anurādhapurassa thūpārāmo , evaṃ taṃ kusinārāya hoti .
Yathā thūpārāmato dakkhiṇadvārena nagaraṃ pavisanamaggo pācīnamukho gantvā uttarena nivattati , evaṃ uyyānato sālapanti pācīnamukhā gantvā uttarena nivattā .
Tasmā taṃ ‘‘ upavattanan ’’ ti vuccati .
Tasmiṃ upavattane mallānaṃ sālavane .
Antarena
P1.223 yamakasālānan ti mūlakkhandhaviṭapapattehi aññamaññaṃ saṃsibbitvā ṭhitasālānaṃ antarikāya .Appamādena sampādethāti satiavippavāsena kattabbakiccāni sampādayatha .
Iti bhagavā yathā nāma maraṇamañce nipanno mahaddhano kuṭumbiko puttānaṃ dhanasāraṃ ācikkheyya , evamevaṃ parinibbānamañce nipanno pañcacattālīsa vassāni dinnaṃ ovādaṃ sabbaṃ ekasmiṃ appamādapadeyeva pakkhipitvā abhāsi .
Ayaṃ tathāgatassa pacchimā vācāti idaṃ pana saṅgītikārānaṃ vacanaṃ .
Ito paraṃ yaṃ parinibbānaparikammaṃ katvā bhagavā parinibbuto , taṃ dassetuṃ , atha kho bhagavā paṭhamaṃ jhānan tiādi vuttaṃ .
Tattha saññāvedayitanirodhaṃ samāpanne bhagavati assāsapassāsānaṃ appavattiṃ disvā ,‘‘ parinibbuto satthā ’’ ti saññāya devamanussā ekappahārena viraviṃsu , ānandattheropi –
‘‘ parinibbuto nu kho , bhante , anuruddha bhagavā ’’ ti theraṃ
M1.205 pucchi .Thero ‘‘ na kho , āvuso ānanda , tathāgato parinibbuto , apica saññāvedayitanirodhaṃ samāpanno ’’ ti āha .
Kathaṃ pana so aññāsi ?
Thero kira satthārā saddhiṃyeva taṃ taṃ samāpattiṃ samāpajjanto yāva nevasaññānāsaññāyatanavuṭṭhānaṃ , tāva gantvā ,‘‘ idāni bhagavā nirodhaṃ samāpanno , antonirodhe ca kālaṃkiriyā nāma natthī ’’ ti aññāsi .
Atha kho bhagavā saññāvedayitanirodhasamāpattito vuṭṭhahitvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajji … pe … tatiyajjhānā vuṭṭhahitvā catutthaṃ jhānaṃ samāpajjīti ettha pana bhagavā catuvīsatiyā ṭhānesu paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajji , terasasu ṭhānesu dutiyaṃ jhānaṃ … tathā tatiyaṃ … pannarasasu ṭhānesu catutthaṃ jhānaṃ samāpajji .
Kathaṃ ?
Dasasu asubhesu dvattiṃsākāre aṭṭhasu
V1.197 kasiṇesu mettākaruṇāmuditesu ānāpāne paricchedākāseti imesu tāva catuvīsatiyā ṭhānesu paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajji .Ṭhapetvā pana dvattiṃsākārañca dasa ca asubhāni sesesu terasasu dutiyaṃ jhānaṃ … tesuyeva tatiyaṃ jhānaṃ samāpajji .
Aṭṭhasu pana kasiṇesu upekkhābrahmavihāre ānāpāne paricchedākāse catūsu arūpesūti imesu
P1.224 pannarasasu ṭhānesu catutthaṃ jhānaṃ samāpajji .Ayampi ca saṅkhepakathāva .
Nibbānapuraṃ pavisanto pana bhagavā dhammassāmi sabbāpi catuvīsatikoṭisatasahassasaṅkhā samāpattiyo pavisitvā videsaṃ gacchanto ñātijanaṃ āliṅgetvā viya sabbasamāpattisukhaṃ anubhavitvā paviṭṭho .
Catutthajjhānā vuṭṭhahitvā samanantarā bhagavā parinibbāyīti ettha ca jhānasamanantaraṃ paccavekkhaṇasamanantaranti , dve samanantarāni .
Catutthajjhānā vuṭṭhāya bhavaṅgaṃ otiṇṇassa tattheva parinibbānaṃ jhānasamanantaraṃ nāma , catutthajjhānā vuṭṭhahitvā puna jhānaṅgāni paccavekkhitvā bhavaṅgaṃ otiṇṇassa tattheva parinibbānaṃ paccavekkhaṇasamanantaraṃ nāma .
Imāni dvepi samanantarāneva .
Bhagavā pana jhānaṃ samāpajjitvā jhānā vuṭṭhāya jhānaṅgāni paccavekkhitvā bhavaṅgacittena abyākatena dukkhasaccena parinibbāyi .
Ye hi keci buddhā vā paccekabuddhā vā ariyasāvakā vā antamaso kunthakipillikaṃ upādāya sabbe bhavaṅgacitteneva abyākatena dukkhasaccena kālaṃ karonti .
Bhūtāti
M1.206 sattā .Appaṭipuggaloti paṭibhāgapuggalavirahito .
Balappattoti dasavidhaṃ ñāṇabalaṃ patto .
Uppādavayadhamminoti uppādavayasabhāvā .
Tesaṃ vūpasamoti tesaṃ saṅkhārānaṃ vūpasamo .
Sukhoti asaṅkhataṃ nibbānameva sukhanti attho .
Tadāsīti ‘‘ saha parinibbānā mahābhūmicālo ahosī ’’ ti evaṃ mahāparinibbāne ( dī . ni .2.220) vuttaṃ bhūmicālaṃ sandhāyāha .
So hi lomahaṃsanako ca bhiṃsanako ca āsi .
Sabbākāravarūpeteti sabbākāravaraguṇūpete .
Nāhu assāsapassāsoti na jāto assāsapassāso .
Anejoti taṇhāsaṅkhātāya ejāya abhāvena anejo .
Santimārabbhāti anupādisesaṃ nibbānaṃ ārabbha paṭicca sandhāya .
Cakkhumāti pañcahi cakkhūhi cakkhumā .
Parinibbutoti khandhaparinibbānena parinibbuto .
Asallīnenāti anallīnena asaṅkuṭitena suvikasiteneva cittena .
Vedanaṃ ajjhavāsayīti
P1.225 vedanaṃ adhivāsesi , na vedanānuvattī hutvā ito cito samparivatti .Vimokkhoti
V1.198 kenaci dhammena anāvaraṇavimokkho sabbaso apaññattibhāvūpagamo pajjotanibbānasadiso jātoti .Pañcamaṃ .
Dutiyo vaggo .
Iti sāratthappakāsiniyā
Saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya
Brahmasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā .