1. Paṭhamavaggo
1. Tapokammasuttavaṇṇanā
137. Mārasaṃyuttassa
V1.149P1.169M1.155 paṭhame uruvelāyaṃ viharatīti paṭividdhasabbaññutaññāṇo uruvelagāmaṃ upanissāya viharati .Paṭhamābhisambuddhoti abhisambuddho hutvā paṭhamaṃ antosattāhasmiṃyeva .
Dukkarakārikāyāti chabbassāni katāya dukkarakārikāya .
Māro pāpimāti attano visayaṃ atikkamituṃ paṭipanne satte māretīti māro .
Pāpe niyojeti , sayaṃ vā pāpe niyuttoti pāpimā .
Aññānipissa kaṇho , adhipati , vasavattī , antako , namuci , pamattabandhūtiādīni bahūni nāmāni , idha pana nāmadvayameva gahitaṃ .
Upasaṅkamīti –
‘‘ ayaṃ samaṇo gotamo ‘ muttosmī ’ ti maññati , amuttabhāvamassa kathessāmī ’’ ti cintetvā upasaṅkami .
Tapokammā apakkammāti tapokammato apakkamitvā .
Aparaddhoti ‘‘ dūre tvaṃ suddhimaggā ’’ ti vadati .
Amaraṃ tapan ti amaratapaṃ amarabhāvatthāya kataṃ lūkhatapaṃ , attakilamathānuyogo .
Sabbānatthāvahaṃ hotīti ,‘‘ sabbaṃ tapaṃ mayhaṃ atthāvahaṃ na bhavatī ’’ ti ñatvā .
Phiyārittaṃva dhammanīti araññe thale phiyārittaṃ viya .
Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā araññe thale nāvaṃ ṭhapetvā bhaṇḍassa pūretvā mahājanā abhirūhitvā phiyārittaṃ gahetvā saṃkaḍḍheyyuṃ ceva uppīleyyuṃ ca , so mahājanassa vāyāmo ekaṅguladvaṅgulamattampi nāvāya gamanaṃ asādhento niratthako bhaveyya
P1.170 na anatthāvaho , evameva ahaṃ ‘ sabbaṃ amaraṃ tapaṃ anatthāvahaṃ hotī ’ ti ñatvā vissajjesinti .Idāni
M1.156 taṃ amaraṃ tapaṃ pahāya yena maggena buddho jāto , taṃ dassento sīlan tiādimāhaV1.150 .Tattha sīlan ti vacanena sammāvācākammantājīvā gahitā , samādhinā sammāvāyāmasatisamādhayo , paññāya sammādiṭṭhisaṅkappā .
Maggaṃ bodhāya bhāvayan ti imaṃ aṭṭhaṅgikameva ariyamaggaṃ bodhatthāya bhāvayanto .
Ettha ca bodhāyāti maggatthāya .
Yathā hi yāgutthāya yāgumeva pacanti , pūvatthāya pūvameva pacanti , na aññaṃ kiñci karonti , evaṃ maggameva maggatthāya bhāveti .
Tenāha ‘‘ maggaṃ bodhāya bhāvayan ’’ ti .
Paramaṃ suddhin ti arahattaṃ .
Nihatoti tvaṃ mayā nihato parājito .
Paṭhamaṃ .
2. Hatthirājavaṇṇasuttavaṇṇanā
138. Dutiye rattandhakāratimisāyan ti rattiṃ andhabhāvakārake mahātame caturaṅge tamasi .
Abbhokāse nisinno hotīti gandhakuṭito nikkhamitvā caṅkamanakoṭiyaṃ pāsāṇaphalake mahācīvaraṃ sīse ṭhapetvā padhānaṃ pariggaṇhamāno nisinno hoti .
Nanu ca tathāgatassa abhāvito vā maggo , appahīnā vā kilesā , appaṭividdhaṃ vā akuppaṃ , asacchikato vā nirodho natthi , kasmā evamakāsīti ?
Anāgate kulaputtānaṃ aṅkusatthaṃ .
‘‘ Anāgate hi kulaputtā mayā gatamaggaṃ āvajjitvā abbhokāsavāsaṃ vasitabbaṃ maññamānā padhānakammaṃ karissantī ’’ ti sampassamāno satthā evamakāsi .
Mahāti mahanto .
Ariṭṭhakoti kāḷako .
Maṇīti pāsāṇo .
Evamassa sīsaṃ hotīti evarūpaṃ tassa kāḷavaṇṇaṃ kūṭāgārappamāṇaṃ mahāpāsāṇasadisaṃ sīsaṃ hoti .
Subhāsubhan ti dīghamaddhānaṃ saṃsaranto sundarāsundaraṃ vaṇṇaṃ katvā āgatosīti vadati .
Atha vā saṃsaran ti saṃsaranto āgacchanto .
Dīghamaddhānan ti vasavattiṭṭhānato yāva uruvelāya dīghamaggaṃ , pure bodhāya vā chabbassāni
P1.171 dukkarakārikasamayasaṅkhātaṃ dīghakālaṃ .Vaṇṇaṃ katvā subhāsubhan ti sundarañca asundarañca nānappakāraṃ vaṇṇaṃ katvā anekavāraṃ mama santikaṃ āgatosīti attho .
So kira vaṇṇo nāma natthi , yena
M1.157 vaṇṇena māro vibhiṃsakatthāya bhagavato santikaṃ na āgatapubbo .Tena taṃ bhagavā evamāha .
Alaṃ te tenāti alaṃ tuyhaṃ etena māravibhiṃsākāradassanabyāpārena .
Dutiyaṃ .
3. Subhasuttavaṇṇanā
139. Tatiye
V1.151 susaṃvutāti supihitā .Na te māravasānugāti , māra , te tuyhaṃ vasānugā na honti .
Na te mārassa baddhagūti te tuyhaṃ mārassa baddhacarā sissā antevāsikā na honti .
Tatiyaṃ .
4. Paṭhamamārapāsasuttavaṇṇanā
140. Catutthe yoniso manasikārāti upāyamanasikārena .
Yoniso sammappadhānāti upāyavīriyena kāraṇavīriyena .
Vimuttīti arahattaphalavimutti .
Ajjhabhāsīti ‘‘ ayaṃ attanā vīriyaṃ katvā arahattaṃ patvāpi na tussati , idāni aññesampi ‘ pāpuṇāthā ’ ti ussāhaṃ karoti , paṭibāhessāmi nan ’’ ti cintetvā abhāsi .
Mārapāsenāti kilesapāsena .
Ye dibbā ye ca mānusāti ye dibbā kāmaguṇasaṅkhātā mānusā kāmaguṇasaṅkhātā ca mārapāsā nāma atthi , sabbehi tehi tvaṃ baddhoti vadati .
Mārabandhanabaddhoti mārabandhanena baddho , mārabandhane vā baddho .
Na me samaṇa mokkhasīti samaṇa tvaṃ mama visayato na muccissasi .
Catutthaṃ .
5. Dutiyamārapāsasuttavaṇṇanā
141. Pañcame muttāhan ti mutto ahaṃ .
Purimaṃ suttaṃ antovasse vuttaṃ , idaṃ pana pavāretvā vuṭṭhavassakāle .
Cārikan ti anupubbagamanacārikaṃ .( Pavāretvā ) divase divase yojanaparamaṃ
P1.172 gacchantā carathāti vadati .Mā ekena dveti ekamaggena dve janā mā agamittha .
Evañhi gatesu ekasmiṃ dhammaṃ desente , ekena tuṇhībhūtena ṭhātabbaṃ hoti .
Tasmā evamāha .
Ādikalyāṇan ti ādimhi kalyāṇaṃ sundaraṃ bhaddakaṃ .
Tathā majjhapariyosānesu .
Ādimajjhapariyosānañca nāmetaṃ sāsanassa ca desanāya ca
M1.158 vasena duvidhaṃ .Tattha sāsanassa sīlaṃ ādi , samathavipassanāmaggā majjhaṃ , phalanibbānāni pariyosānaṃ .
Sīlasamādhayo vā ādi
V1.152 , vipassanāmaggā majjhaṃ , phalanibbānāni pariyosānaṃ .Sīlasamādhivipassanā vā ādi , maggo majjhaṃ , phalanibbānāni pariyosānaṃ .
Desanāya pana catuppadikāya gāthāya tāva paṭhamapādo ādi , dutiyatatiyā majjhaṃ , catuttho pariyosānaṃ .
Pañcapadachappadānaṃ paṭhamapādo ādi , avasānapādo pariyosānaṃ , avasesā majjhaṃ .
Ekānusandhikasuttassa nidānaṃ ādi ,‘‘ idamavocā ’’ ti pariyosānaṃ , sesaṃ majjhaṃ .
Anekānusandhikassa majjhe bahūpi anusandhi majjhameva , nidānaṃ ādi ,‘‘ idamavocā ’’ ti pariyosānaṃ .
Sātthan ti sātthakaṃ katvā desetha .
Sabyañjanan ti byañjanehi ceva padehi ca paripūraṃ katvā desetha .
Kevalaparipuṇṇan ti sakalaparipuṇṇaṃ .
Parisuddhan ti nirupakkilesaṃ .
Brahmacariyan ti sikkhattayasaṅgahaṃ sāsanabrahmacariyaṃ .
Pakāsethāti āvikarotha .
Apparajakkhajātikāti paññācakkhumhi appakilesarajasabhāvā , dukūlasāṇiyā paṭicchannā viya catuppadikagāthāpariyosāne arahattaṃ pattuṃ samatthā santīti attho .
Assavanatāti assavanatāya .
Parihāyantīti alābhaparihāniyā dhammato parihāyanti .
Senānigamoti paṭhamakappikānaṃ senāya niviṭṭhokāse patiṭṭhitagāmo , sujātāya vā pitu senānī nāma nigamo .
Tenupasaṅkamissāmīti nāhaṃ tumhe uyyojetvā pariveṇādīni kāretvā upaṭṭhākādīhi paricariyamāno
P1.173 viharissāmi , tiṇṇaṃ pana jaṭilānaṃ aḍḍhuḍḍhāni pāṭihāriyasahassāni dassetvā dhammameva desetuṃ upasaṅkamissāmīti .Tenupasaṅkamīti ,‘‘ ayaṃ samaṇo gotamo mahāyuddhaṃ vicārento viya ,‘ mā ekena dve agamittha , dhammaṃ desethā ’ ti saṭṭhi jane uyyojeti , imasmiṃ pana ekasmimpi dhammaṃ desente mayhaṃ cittassādaṃ natthi , evaṃ bahūsu desentesu kuto bhavissati , paṭibāhāmi nan ’’ ti cintetvā upasaṅkami .
Pañcamaṃ .
6. Sappasuttavaṇṇanā
142. Chaṭṭhe soṇḍikākilañjan ti surākārakānaṃ piṭṭhapattharaṇakakilañjaṃ .
Kosalikā kaṃsapātīti kosalarañño rathacakkappamāṇā paribhogapāti
M1.159 .Gaḷagaḷāyanteti gajjante .
Kammāragaggariyāti kammāruddhanapaṇāḷiyā .
Dhamamānāyāti bhastavātena pūriyamānāya .
Iti viditvāti –
‘‘ samaṇo gotamo padhānamanuyutto sukhena nisinno , ghaṭṭayissāmi nan ’’ ti vuttappakāraṃ
V1.153 attabhāvaṃ māpetvā niyāmabhūmiyaṃ ito cito ca sañcarantaṃ vijjulatālokena disvā ,‘‘ ko nu kho eso satto ’’ ti ?Āvajjento ,‘‘ māro ayan ’’ ti evaṃ viditvā .
Suññagehānīti suññāgārāni .
Seyyāti seyyatthāya .
Ṭhassāmi caṅkamissāmi nisīdissāmi nipajjissāmīti etadatthāya yo suññāgārāni sevatīti attho .
So muni attasaññatoti so buddhamuni hatthapādakukkuccābhāvena saṃyatattabhāvo .
Vossajja careyya tattha soti so tasmiṃ attabhāve ālayaṃ nikantiṃ vossajjitvā pahāya careyya .
Patirūpaṃ hi tathāvidhassa tan ti tādisassa taṃsaṇṭhitassa buddhamunino taṃ attabhāve nikantiṃ vossajjitvā caraṇaṃ nāma patirūpaṃ yuttaṃ anucchavikaṃ .
Carakāti sīhabyagghādikā sañcaraṇasattā .
Bheravāti saviññāṇakaaviññāṇakabheravā .
Tattha saviññāṇakā sīhabyagghādayo , aviññāṇakā rattibhāge khāṇuvammikādayo .
Tepi hi tasmiṃ kāle yakkhā viya upaṭṭhahanti , rajjuvalliyādīni sabbāni sappā viya upaṭṭhahanti .
Tatthāti tesu bheravesu suññāgāragato
P1.174 buddhamuni lomacalanamattakampi na karoti .Idāni aṭṭhānaparikappaṃ dassento nabhaṃ phaleyyātiādimāha .
Tattha phaleyyāti kākapadaṃ viya hīrahīraso phaleyya .
Caleyyāti pokkharapatte vātāhato udakabindu viya caleyya .
Sallampi ce urasi pakappayeyyun ti tikhiṇasattisallaṃ cepi urasmiṃ cāreyeyyuṃ .
Upadhīsūti khandhūpadhīsu .
Tāṇaṃ na karontīti tikhiṇe salle urasmiṃ cāriyamāne bhayena gumbantarakandarādīni pavisantā tāṇaṃ karonti nāma .
Buddhā pana samucchinnasabbabhayā evarūpaṃ tāṇaṃ nāma na karonti .
Chaṭṭhaṃ .
7. Supatisuttavaṇṇanā
143. Sattame
M1.160 pāde pakkhāletvāti utugāhāpanatthaṃ dhovitvā .Buddhānaṃ pana sarīre rajojallaṃ na upalimpati , udakampi pokkharapatte pakkhittaṃ viya vivaṭṭitvā gacchati .
Apica kho dhotapādake gehe pāde dhovitvā pavisanaṃ pabbajitānaṃ vattaṃ .
Tattha buddhānaṃ vattabhedo nāma natthi , vattasīse pana ṭhatvā dhovanti .
Sace hi tathāgato neva nhāyeyya , na pāde dhoveyya ,‘‘ nāyaṃ
V1.154 manusso ’’ ti vadeyyuṃ .Tasmā manussakiriyaṃ amuñcanto dhovati .
Sato sampajānoti soppapariggāhakena satisampajaññena samannāgato .
Upasaṅkamīti samaṇo gotamo sabbarattiṃ abbhokāse caṅkamitvā gandhakuṭiṃ pavisitvā niddāyati , ativiya sukhasayito bhavissati , ghaṭṭayissāmi nanti cintetvā upasaṅkami .
Kiṃ soppasīti kiṃ supasi , kiṃ soppaṃ nāmidaṃ tavāti vadati .
Kiṃ nu soppasīti kasmā nu supasi ?
Dubbhago viyāti mato viya , visaññī viya ca .
Suññamagāran ti suññaṃ me gharaṃ laddhanti soppasīti vadati .
Sūriye uggateti sūriyamhi uṭṭhite .
Idāni hi aññe bhikkhū sammajjanti
P1.175 , pānīyaṃ upaṭṭhapenti , bhikkhācāragamanasajjā bhavanti , tvaṃ kasmā soppasiyeva .Jālinīti tayo bhave ajjhottharitvā ṭhitena ‘‘ ajjhattikassupādāya aṭṭhārasataṇhāvicaritānī ’’ tiādinā ( vibha .842) tena tena attano koṭṭhāsabhūtena jālena jālinī .
Visattikāti rūpādīsu tattha tattha visattatāya visamūlatāya visaparibhogatāya ca visattikā .
Kuhiñci netaveti katthaci netuṃ .
Sabbūpadhi parikkhayāti sabbesaṃ khandhakilesābhisaṅkhārakāmaguṇabhedānaṃ upadhīnaṃ parikkhayā .
Kiṃ tavettha , mārāti , māra , tuyhaṃ kiṃ ettha ?
Kasmā tvaṃ uṇhayāguyaṃ nilīyituṃ asakkontī khuddakamakkhikā viya antanteneva ujjhāyanto āhiṇḍasīti .
Sattamaṃ .
8. Nandatisuttavaṇṇanā
144. Aṭṭhamaṃ devatāsaṃyutte vuttatthameva .
Aṭṭhamaṃ .
9. Paṭhamaāyusuttavaṇṇanā
145. Navame
M1.161 appaṃ vā bhiyyoti bhiyyo jīvanto aparaṃ vassasataṃ jīvituṃ na sakkoti , paṇṇāsaṃ vā saṭṭhi vā vassāni jīvati .Ajjhabhāsīti samaṇo gotamo ‘‘ manussānaṃ appamāyū ’’ ti katheti , dīghabhāvamassa kathessāmīti paccanīkasātatāya abhibhavitvā abhāsi .
Na
V1.155 naṃ hīḷeti taṃ āyuṃ ‘‘ appakamidan ’’ ti na hīḷeyya .Khīramatto vāti yathā daharo kumāro uttānaseyyako khīraṃ pivitvā dukūlacumbaṭake nipanno asaññī viya niddāyati , kassaci āyuṃ appaṃ vā dīghaṃ vāti na cinteti , evaṃ sappuriso .
Careyyādittasīso vāti āyuṃ parittanti ñatvā pajjalitasīso viya careyya .
Navamaṃ .
10. Dutiyaāyusuttavaṇṇanā
146. Dasame nemīva rathakubbaran ti yathā divasaṃ gacchantassa rathassa cakkanemi kubbaraṃ anupariyāyati na vijahati , evaṃ āyu anupariyāyatīti .
Dasamaṃ .
Paṭhamo vaggo .