Issues
Select Version
Sagāthāvagga-aṭṭhakathā
Sagāthāvagga-aṭṭhakathā

1. Devatāsaṃyuttaṃ

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

1. Devatāsaṃyuttaṃ

1. Naḷavaggo

1. Oghataraṇasuttavaṇṇanā

TatthaV1.4M1.3 saṃyuttāgamo nāma sagāthāvaggo , nidānavaggo , khandhakavaggo , saḷāyatanavaggo , mahāvaggoti pañcavaggo hoti .
Suttato –
‘‘ Satta suttasahassāni , satta suttasatāni ca ;
Dvāsaṭṭhi ceva suttāni , eso saṃyuttasaṅgaho ’’.
BhāṇavāratoP1.3 bhāṇavārasataṃ hoti .
Tassa vaggesu sagāthāvaggo ādi , suttesu oghataraṇasuttaṃ .
Tassāpi ‘‘ evaṃ me sutan ’’ tiādikaṃ āyasmatā ānandena paṭhamamahāsaṅgītikāle vuttaṃ nidānamādi .
Sā panesā paṭhamamahāsaṅgīti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya ādimhi vitthāritā , tasmā sā tattha vitthāritanayeneva veditabbā .
1. YaṃP1.4 panetaṃ ‘‘ evaṃ me sutan ’’ tiādikaṃ nidānaṃ , tattha evan ti nipātapadaṃ .
Metiādīni nāmapadāni .
Sāvatthiyaṃ viharatīti ettha vīti upasaggapadaṃ , haratīti ākhyātapadanti iminā tāva nayena padavibhāgo veditabbo .
Atthato pana evaṃ saddo tāva upamūpadesa-sampahaṃsana-garahaṇa-vacanasampaṭiggahākāranidassanāvadhāraṇādi-anekatthappabhedo .
Tathā hesa –
‘‘ evaṃ jātena maccena , kattabbaṃ kusalaṃ bahun ’’ ti ( dha . pa .53) evamādīsu upamāyaṃ āgato .
‘‘ Evaṃ te abhikkamitabbaṃV1.5 , evaṃ te paṭikkamitabban ’’ tiādīsu ( a . ni .4.122) upadese .
‘‘ Evametaṃ bhagavā , evametaṃ sugatā ’’ tiādīsu ( a . ni .3.66) sampahaṃsane .
‘‘ Evamevaṃ panāyaṃ vasalī yasmiṃ vā tasmiṃ vā tassa muṇḍakassa samaṇakassa vaṇṇaṃ bhāsatī ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .1.187) garahaṇe .
‘‘ Evaṃ , bhanteti kho te bhikkhū bhagavato paccassosun ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.1) vacanasampaṭiggahe .
‘‘ Evaṃ byā kho ahaṃ , bhante , bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmī ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.398) ākāreM1.4 .
‘‘ Ehi tvaṃ māṇavaka , yena samaṇo ānando tenupasaṅkama ;
upasaṅkamitvā mama vacanena samaṇaṃ ānandaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ puccha –
‘ subho māṇavo todeyyaputto bhavantaṃ ānandaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchatī ’ ti .
Evañca vadehi –
‘ sādhu kira bhavaṃ ānando yena subhassa māṇavassaP1.5 todeyyaputtassa nivesanaṃ , tenupasaṅkamatu anukampaṃ upādāyā ’ ti ’’ ādīsu ( dī . ni .1.445) nidassane .
‘‘ Taṃ kiṃ maññatha kālāmā , ime dhammā kusalā vā akusalā vāti ?
Akusalā , bhante .
Sāvajjā vā anavajjā vāti ?
Sāvajjā , bhante .
Viññugarahitā vā viññuppasatthā vāti ?
Viññugarahitā , bhante .
Samattā samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattanti vā no vā , kathaṃ vo ettha hotīti ?
Samattā , bhante , samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattanti , evaṃ no ettha hotī ’’ tiādīsu ( a . ni .3.66) avadhāraṇe .
Svāyamidha ākāranidassanāvadhāraṇesu daṭṭhabbo .
Tattha ākāratthena evaṃ saddena etamatthaṃ dīpeti – nānānayanipuṇaṃ anekajjhāsayasamuṭṭhānaṃ atthabyañjanasampannaṃ vividhapāṭihāriyaṃ dhammatthadesanā paṭivedhagambhīraṃ sabbasattānaṃ sakasakabhāsānurūpato sotapathamāgacchantaṃ tassa bhagavato vacanaṃ sabbappakārena ko samattho viññātuṃ ?
Sabbathāmena pana sotukāmataṃ janetvāpi evaṃ me sutaṃ , mayāpi ekenākārena sutanti .
Nidassanatthena –
‘‘ nāhaṃ sayambhū , na mayā idaṃ sacchikatan ’’ ti attānaṃ parimocento –
‘‘ evaṃ me sutaṃ , mayāpi evaṃ sutan ’’ ti idāni vattabbaṃ sakalasuttaṃ nidasseti .
Avadhāraṇatthena –
‘‘ etadaggaṃ , bhikkhave , mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ bahussutānaṃ yadidaṃ ānando , gatimantānaṃ , satimantānaṃ , dhitimantānaṃ , upaṭṭhākānaṃ yadidaṃ ānando ’’ ti ( a . ni .1.220-223) evaṃV1.6 bhagavatā –
‘‘ āyasmā ānando atthakusalo dhammakusalo byañjanakusalo niruttikusalo pubbāparakusalo ’’ ti ( a . ni .5.169) evaṃ dhammasenāpatinā ca pasatthabhāvānurūpaṃ attano dhāraṇabalaṃ dassento sattānaṃ sotukāmataṃ janeti –
‘‘ evaṃ me sutaṃ , tañca kho atthato vā byañjanato vā anūnamanadhikaṃ , evameva na aññathā daṭṭhabban ’’ ti .
Me saddoM1.5 tīsu atthesu dissati .
Tathā hissa –
‘‘ gāthābhigītaṃ me abhojaneyyan ’’ tiādīsu ( su . ni .81) mayāti attho .
‘‘ Sādhu me , bhante , bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetūP1.6 ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .4.88) mayhanti attho .
‘‘ Dhammadāyādā me , bhikkhave , bhavathā ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.29) mamāti attho .
Idha pana ‘‘ mayā sutan ’’ ti ca ‘‘ mama sutan ’’ ti ca atthadvaye yujjati .
Sutan ti ayaṃ suta saddo saupasaggo anupasaggo ca gamana-vissuta-kilinnaupacitānuyoga-sotaviññeyya-sotadvārānusāraviññātādianekatthappabhedo .
Tathā hissa –
‘‘ senāya pasuto ’’ tiādīsu gacchantoti attho .
‘‘ Sutadhammassa passato ’’ tiādīsu ( udā .11) vissutadhammassāti attho .
‘‘ Avassutā avassutassā ’’ tiādīsu ( pāci .657) kilinnākilinnassāti attho .
‘‘ Tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappakan ’’ tiādīsu ( khu . pā .7.12) upacitanti attho .
‘‘ Ye jhānapasutā dhīrā ’’ tiādīsu ( dha . pa .181) jhānānuyuttāti attho .
‘‘ Diṭṭhaṃ sutaṃ mutan ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.241) sotaviññeyyanti attho .
‘‘ Sutadharo sutasannicayo ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.339) sotadvārānusāraviññātadharoti attho .
Idha panassa sotadvārānusārena upadhāritanti vā upadhāraṇanti vā attho .
Me-saddassa hi mayāti atthe sati –
‘‘ evaṃ mayā sutaṃ , sotadvārānusārena upadhāritan ’’ ti yujjati .
Mamāti atthe sati –
‘‘ evaṃ mama sutaṃ , sotadvārānusārena upadhāraṇan ’’ ti yujjati .
Evametesu tīsu padesu evan ti sotaviññāṇādiviññāṇakiccanidassanaṃ .
Meti vuttaviññāṇasamaṅgipuggalanidassanaṃ .
Sutan ti assavanabhāvapaṭikkhepato anūnānadhikāviparītaggahaṇanidassanaṃ .
Tathā evan ti tassa sotadvārānusārena pavattāya viññāṇavīthiyā nānappakārena ārammaṇeV1.7 pavattibhāvappakāsanaṃ .
Meti attappakāsanaṃ .
Sutan ti dhammappakāsanaṃ .
Ayañhettha saṅkhepo –
‘‘ nānappakārena ārammaṇe pavattāya viññāṇavīthiyā mayā na aññaṃ kataṃ , idaṃ pana kataṃ , ayaṃ dhammo suto ’’ ti .
TathāM1.6 evan ti niddisitabbappakāsanaṃ .
Meti puggalappakāsanaṃ .
Sutan ti puggalakiccappakāsanaṃ .
Idaṃ vuttaṃ hoti –
‘‘ yaṃ suttaṃ niddisissāmi , taṃ mayā evaṃ sutan ’’ ti .
Tathā evan ti yassa cittasantānassa nānākārappavattiyā nānatthabyañjanagahaṇaṃ hoti , tassa nānākāraniddesoP1.7 .
Evan ti hi ayaṃ ākārapaññatti .
Meti kattuniddeso .
Sutan ti visayaniddeso .
Ettāvatā nānākārappavattena cittasantānena taṃsamaṅgino kattuvisaye gahaṇasanniṭṭhānaṃ kataṃ hoti .
Atha vā evan ti puggalakiccaniddeso .
Sutan ti viññāṇakiccaniddeso .
Meti ubhayakiccayuttapuggalaniddeso .
Ayaṃ panettha saṅkhepo –
‘‘ mayā savanakiccaviññāṇasamaṅginā puggalena viññāṇavasena laddhasavanakiccavohārena sutan ’’ ti .
Tattha evan ti ca meti ca saccikaṭṭhaparamatthavasena avijjamānapaññatti .
Kiñhettha taṃ paramatthato atthi , yaṃ evanti vā meti vā niddesaṃ labhetha .
Sutan ti vijjamānapaññatti .
Yañhi taṃ ettha sotena upaladdhaṃ , taṃ paramatthato vijjamānanti .
Tathā evan ti ca meti ca taṃ taṃ upādāya vattabbato upādāpaññatti .
Sutan ti diṭṭhādīni upanidhāya vattabbato upanidhāpaññatti .
Ettha ca evan ti vacanena asammohaṃ dīpeti .
Na hi sammūḷho nānappakārapaṭivedhasamattho hoti .
Sutan ti vacanena sutassa asammosaṃ dīpeti .
Yassa hi sutaṃ sammuṭṭhaṃ hoti , na so kālantarena mayā sutanti paṭijānāti .
Iccassa asammohena paññāsiddhi , asammosena pana satisiddhi .
Tattha paññāpubbaṅgamāya satiyā byañjanāvadhāraṇasamatthatā , satipubbaṅgamāya paññāya atthapaṭivedhasamatthatāV1.8 .
Tadubhayasamatthatāyogena atthabyañjanasampannassa dhammakosassa anupālanasamatthato dhammabhaṇḍāgārikattasiddhi .
Aparo nayo – evan ti vacanena yoniso manasikāraṃ dīpeti , ayoniso manasikaroto hi nānappakārapaṭivedhābhāvato .
Sutan ti vacanena avikkhepaṃ dīpeti vikkhittacittassa savanābhāvato .
Tathā hi vikkhittacitto puggalo sabbasampattiyā vuccamānopi ‘‘ na mayā sutaṃ , punaM1.7 bhaṇathā ’’ ti bhaṇati .
Yoniso manasikārena cettha attasammāpaṇidhiṃ pubbe ca katapuññataṃ sādheti , sammā appaṇihitattassa pubbe akatapuññassa vā tadabhāvato .
AvikkhepenaP1.8 saddhammassavanaṃ sappurisūpanissayañca sādheti .
Na hi vikkhittacitto sotuṃ sakkoti , na ca sappurise anupanissayamānassa savanaṃ atthīti .
Aparo nayo – yasmā ‘‘ evan ti yassa cittasantānassa nānākārappavattiyā nānatthabyañjanaggahaṇaṃ hoti , tassa nānākāraniddeso ’’ ti vuttaṃ , so ca evaṃ bhaddako ākāro na sammā appaṇihitattano pubbe akatapuññassa vā hoti , tasmā evan ti iminā bhaddakena ākārena pacchimacakkadvayasampattimattano dīpeti .
Sutan ti savanayogena purimacakkadvayasampattiṃ .
Na hi appatirūpadese vasato sappurisūpanissayavirahitassa vā savanaṃ atthi .
Iccassa pacchimacakkadvayasiddhiyā āsayasuddhi siddhā hoti , purimacakkadvayasiddhiyā payogasuddhi , tāya ca āsayasuddhiyā adhigamabyattisiddhi , payogasuddhiyā āgamabyattisiddhi .
Iti payogāsayasuddhassa āgamādhigamasampannassa vacanaṃ aruṇuggaṃ viya sūriyassa udayato , yoniso manasikāro viya ca kusalakammassa , arahati bhagavato vacanassa pubbaṅgamaṃ bhavitunti ṭhāne nidānaṃ ṭhapento evaṃ me sutan tiādimāha .
Aparo nayo – evan ti iminā nānappakārapaṭivedhadīpakena vacanena attano atthapaṭibhānapaṭisambhidāsampattisabbhāvaṃ dīpeti .
Sutan ti iminā sotabbabhedapaṭivedhadīpakena dhammaniruttipaṭisambhidāsampattisabbhāvaṃ .
Evan ti ca idaṃ yoniso manasikāradīpakavacanaṃ bhāsamāno –
‘‘ ete mayā dhammā manasānupekkhitā diṭṭhiyā suppaṭividdhā ’’ ti dīpeti .
Sutan ti idaṃ savanayogadīpakavacanaṃ bhāsamāno –
‘‘ bahū mayā dhammā sutā dhātā vacasā paricitā ’’ ti dīpeti .
Tadubhayenapi atthabyañjanapāripūriṃ dīpento savane ādaraṃ janeti .
AtthabyañjanaparipuṇṇañhiV1.9 dhammaṃ ādarena assuṇanto mahatāP1.9 hitā paribāhiro hotīti ādaraṃ janetvā sakkaccaṃ dhammo sotabboti .
EvaṃM1.8 me sutan ti iminā pana sakalena vacanena āyasmā ānando tathāgatappaveditaṃ dhammaṃ attano adahanto asappurisabhūmiṃ atikkamati , sāvakattaṃ paṭijānanto sappurisabhūmiṃ okkamati .
Tathā asaddhammā cittaṃ vuṭṭhāpeti , saddhamme cittaṃ patiṭṭhāpeti .
‘‘ Kevalaṃ sutamevetaṃ mayā , tasseva pana bhagavato vacanan ’’ ti dīpento attānaṃ parimoceti , satthāraṃ apadisati , jinavacanaṃ appeti , dhammanettiṃ patiṭṭhāpeti .
Apica ‘‘ evaṃ me sutan ’’ ti attanā uppāditabhāvaṃ appaṭijānanto purimavacanaṃ vivaranto –
‘‘ sammukhā paṭiggahitamidaṃ mayā tassa bhagavato catuvesārajjavisāradassa dasabaladharassa āsabhaṭṭhānaṭṭhāyino sīhanādanādino sabbasattuttamassa dhammissarassa dhammarājassa dhammādhipatino dhammadīpassa dhammasaraṇassa saddhammavaracakkavattino sammāsambuddhassa vacanaṃ , na ettha atthe vā dhamme vā pade vā byañjane vā kaṅkhā vā vimati vā kattabbā ’’ ti sabbadevamanussānaṃ imasmiṃ dhamme assaddhiyaṃ vināseti , saddhāsampadaṃ uppādetīti .
Tenetaṃ vuccati –
‘‘ Vināsayati assaddhaṃ , saddhaṃ vaḍḍheti sāsane ;
Evaṃ me sutamiccevaṃ , vadaṃ gotamasāvako ’’ ti .
Ekan ti gaṇanaparicchedaniddeso .
Samayan ti paricchinnaniddeso .
Ekaṃ samayan ti aniyamitaparidīpanaṃ .
Tattha samaya saddo –
‘‘ Samavāye khaṇe kāle , samūhe hetudiṭṭhisu ;
Paṭilābhe pahāne ca , paṭivedhe ca dissati ’’.
Tathā hissa ‘‘ appeva nāma svepi upasaṅkameyyāma kālañca samayañca upādāyā ’’ ti evamādīsu ( dī . ni .1.447) samavāyo attho .
‘‘ Ekova kho , bhikkhave , khaṇo ca samayoV1.10 ca brahmacariyavāsāyā ’’ tiādīsu ( a . ni .8.29) khaṇo .
‘‘ Uṇhasamayo pariḷāhasamayo ’’ tiādīsu ( pāci .358) kālo .
‘‘ MahāsamayoP1.10 pavanasmin ’’ tiādīsu ( dī . ni .2.332) samūho .
‘‘ Samayopi kho te , bhaddāli , appaṭividdho ahosi , bhagavā kho sāvatthiyaṃ viharati , bhagavāpi maṃ jānissati –
‘ bhaddāli , nāma bhikkhu satthusāsane sikkhāya aparipūrakārī ’ ti .
Ayampi kho teM1.9 , bhaddāli , samayo appaṭividdho ahosī ’’ tiādīsu ( ma . ni .2.135) hetu .
‘‘ Tena kho pana samayena uggāhamāno paribbājako samaṇamuṇḍikāputto samayappavādake tindukācīre ekasālake mallikāya ārāme paṭivasatī ’’ tiādīsu ( ma . ni .2.260) diṭṭhi .
‘‘ Diṭṭhe dhamme ca yo attho , yo cattho samparāyiko ;
Atthābhisamayā dhīro , paṇḍitoti pavuccatī ’’ ti .
–
Ādīsu ( saṃ . ni .1.129) paṭilābho .
‘‘ Sammā mānābhisamayā antamakāsi dukkhassā ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.28) pahānaṃ .
‘‘ Dukkhassa pīḷanaṭṭho saṅkhataṭṭho santāpaṭṭho vipariṇāmaṭṭho abhisamayaṭṭho ’’ tiādīsu ( paṭi . ma .2.8) paṭivedho .
Idha panassa kālo attho .
Tena saṃvacchara-utu-māsaḍḍhamāsa-ratti-diva-pubbaṇha-majjhanhika-sāyanha-paṭhamamajjhimapacchimayāma-muhuttādīsu kālappabhedabhūtesu samayesu ekaṃ samayanti dīpeti .
Tattha kiñcāpi etesu saṃvaccharādīsu samayesu yaṃ yaṃ suttaṃ yasmiṃ yasmiṃ saṃvacchare utumhi māse pakkhe rattibhāge divasabhāge vā vuttaṃ , sabbaṃ taṃ therassa suviditaṃ suvavatthāpitaṃ paññāya .
Yasmā pana ‘‘ evaṃ me sutaṃ asukasaṃvacchare asukautumhi asukamāse asukapakkhe asukarattibhāge asukadivasabhāge vā ’’ ti evaṃ vutte na sakkā sukhena dhāretuṃ vā uddisituṃ vā uddisāpetuṃ vā , bahu ca vattabbaṃ hoti , tasmā ekeneva padena tamatthaṃ samodhānetvā ‘‘ ekaṃ samayan ’’ ti āha .
Ye vā ime gabbhokkantisamayo jātisamayo saṃvegasamayo abhinikkhamanasamayo dukkarakārikasamayo māravijayasamayo abhisambodhisamayo diṭṭhadhammasukhavihārasamayo desanāsamayo parinibbānasamayoti evamādayo bhagavato devamanussesu ativiya suppakāsāP1.11 anekakālappabhedāV1.11 eva samayā .
Tesu samayesu desanāsamayasaṅkhātaṃ ekaṃ samayanti dīpeti .
Yo cāyaṃ ñāṇakaruṇākiccasamayesu karuṇākiccasamayo , attahitaparahitapaṭipattisamayesu parahitapaṭipattisamayoM1.10 , sannipatitānaṃ karaṇīyadvayasamayesu dhammikathāsamayo , desanāpaṭipattisamayesu desanāsamayo , tesupi samayesu aññataraṃ sandhāya ‘‘ ekaṃ samayan ’’ ti āha .
Kasmā panettha yathā abhidhamme ‘‘ yasmiṃ samaye kāmāvacaran ’’ ti ca ito aññesu suttapadesu ‘‘ yasmiṃ samaye , bhikkhave , bhikkhu vivicceva kāmehī ’’ ti ca bhummavacanena niddeso kato , vinaye ca ‘‘ tena samayena buddho bhagavā ’’ ti karaṇavacanena , tathā akatvā ‘‘ ekaṃ samayan ’’ ti upayogavacanena niddeso katoti .
Tattha tathā , idha ca aññathā atthasambhavato .
Tattha hi abhidhamme ito aññesu suttapadesu ca adhikaraṇattho bhāvenabhāvalakkhaṇattho ca sambhavati .
Adhikaraṇañhi kālattho samūhattho ca samayo , tattha vuttānaṃ phassādidhammānaṃ khaṇasamavāyahetusaṅkhātassa ca samayassa bhāvena tesaṃ bhāvo lakkhīyati .
Tasmā tadatthajotanatthaṃ tattha bhummavacananiddeso kato .
Vinaye ca hetuattho karaṇattho ca sambhavati .
Yo hi so sikkhāpadapaññattisamayo sāriputtādīhipi dubbiññeyyo , tena samayena hetubhūtena karaṇabhūtena ca sikkhāpadāni paññāpayanto sikkhāpadapaññattihetuñca apekkhamāno bhagavā tattha tattha vihāsi .
Tasmā tadatthajotanatthaṃ tattha karaṇavacanena niddeso kato .
Idha pana aññasmiṃ ca evaṃjātike accantasaṃyogattho sambhavati .
Yañhi samayaṃ bhagavā imaṃ aññaṃ vā suttantaṃ desesi , accantameva taṃ samayaṃ karuṇāvihārena vihāsi .
Tasmā tadatthajotanatthaṃ idha upayogavacananiddeso katoti .
Tenetaṃ vuccati –
‘‘ Taṃ taṃ atthamapekkhitvā , bhummena karaṇena ca ;
Aññatra samayo vutto , upayogena so idhā ’’ ti .
PorāṇāV1.12P1.12 pana vaṇṇayanti –
‘‘ tasmiṃ samaye ’’ ti vā ‘‘ tena samayenā ’’ ti vā ‘‘ ekaṃ samayan ’’ ti vā abhilāpamattabhedo esa , sabbattha bhummamevaM1.11 atthoti .
Tasmā ‘‘ ekaṃ samayan ’’ ti vuttepi ‘‘ ekasmiṃ samaye ’’ ti attho veditabbo .
Bhagavāti garu .
Garuṃ hi loke ‘‘ bhagavā ’’ ti vadanti .
Ayañca sabbaguṇavisiṭṭhatāya sabbasattānaṃ garu , tasmā ‘‘ bhagavā ’’ ti veditabbo .
Porāṇehipi vuttaṃ –
‘‘ Bhagavāti vacanaṃ seṭṭhaṃ , bhagavāti vacanamuttamaṃ ;
Garu gāravayutto so , bhagavā tena vuccatī ’’ ti .( visuddhi .1.142);
Apica –
‘‘ Bhagyavā bhaggavā yutto , bhagehi ca vibhattavā ;
Bhattavā vantagamano , bhavesu bhagavā tato ’’ ti .
–
Imissā gāthāya vasenassa padassa vitthārato attho veditabbo .
So ca visuddhimagge ( visuddhi .1.144) buddhānussatiniddese vuttoyeva .
Ettāvatā cettha evaṃ me sutan ti vacanena yathāsutaṃ dhammaṃ dassento bhagavato dhammasarīraṃ paccakkhaṃ karoti .
Tena ‘‘ nayidaṃ atikkantasatthukaṃ pāvacanaṃ , ayaṃ vo satthā ’’ ti satthu adassanena ukkaṇṭhitaṃ janaṃ samassāseti .
Ekaṃ samayaṃ bhagavāti vacanena tasmiṃ samaye bhagavato avijjamānabhāvaṃ dassento rūpakāyaparinibbānaṃ sādheti .
Tena ‘‘ evaṃvidhassa nāma ariyadhammassa desako dasabaladharo vajirasaṅghātasamānakāyo sopi bhagavā parinibbuto , kena aññena jīvite āsā janetabbā ’’ ti jīvitamadamattaṃ janaṃ saṃvejeti , saddhamme cassa ussāhaṃ janeti .
Evan ti ca bhaṇanto desanāsampattiṃ niddisati .
Me sutan ti sāvakasampattiṃ .
Ekaṃ samayan ti kālasampattiṃ .
Bhagavāti desakasampattiṃ .
Sāvatthiyan ti evaṃnāmake nagare .
Samīpatthe cetaṃ bhummavacanaṃ .
ViharatītiP1.13 avisesena iriyāpathadibbabrahmaariyavihāresuV1.13 aññataravihārasamaṅgīparidīpanametaṃ .
Idha pana ṭhānagamananisajjāsayanappabhedesu iriyāpathesu aññatarairiyāpathasamāyogaparidīpanaṃM1.12 , tena ṭhitopi gacchantopi nisinnopi sayānopi bhagavā viharaticceva veditabbo .
So hi ekaṃ iriyāpathabādhanaṃ aññena iriyāpathena vicchinditvā aparipatantaṃ attabhāvaṃ harati pavatteti , tasmā ‘‘ viharatī ’’ ti vuccati .
Jetavaneti jetassa rājakumārassa vane .
Tañhi tena ropitaṃ saṃvaḍḍhitaṃ paripālitaṃ ahosi , tasmā ‘‘ jetavanan ’’ ti saṅkhaṃ gataṃ .
Tasmiṃ jetavane .
Anāthapiṇḍikassa ārāmeti anāthapiṇḍikena gahapatinā catupaññāsahiraññakoṭipariccāgena buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa niyyātitattā ‘‘ anāthapiṇḍikassa ārāmo ’’ ti saṅkhaṃ gate ārāme .
Ayamettha saṅkhepo , vitthāro pana papañcasūdaniyā majjhimaṭṭhakathāya sabbāsavasuttavaṇṇanāyaṃ ( ma . ni . aṭṭha .1.14) vutto .
Tattha siyā – yadi tāva bhagavā sāvatthiyaṃ viharati ,‘‘ jetavane ’’ ti na vattabbaṃ .
Atha tattha viharati ,‘‘ sāvatthiyan ’’ ti na vattabbaṃ .
Na hi sakkā ubhayattha ekaṃ samayaṃ viharitunti .
Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ .
Nanu avocumha ‘‘ samīpatthe bhummavacanan ’’ ti .
Tasmā yathā gaṅgāyamunādīnaṃ samīpe goyūthāni carantāni ‘‘ gaṅgāyaṃ caranti , yamunāyaṃ carantī ’’ ti vuccati , evamidhāpi yadidaṃ sāvatthiyā samīpe jetavanaṃ , tattha viharanto vuccati ‘‘ sāvatthiyaṃ viharati jetavane ’’ ti .
Gocaragāmanidassanatthaṃ hissa sāvatthivacanaṃ , pabbajitānurūpanivāsaṭṭhānanidassanatthaṃ sesavacanaṃ .
Aññatarā devatāti nāmagottavasena apākaṭā ekā devatāti attho .
‘‘ Abhijānāti no , bhante , bhagavā ahu ñātaññatarassa mahesakkhassa yakkhassa saṃkhittena taṇhāsaṅkhayavimuttiṃ bhāsitā ’’ ti ettha pana abhiññāto sakkopi devarājā ‘‘ aññataro ’’ ti vutto .
‘‘ Devatā ’’ tiP1.14 ca idaṃ devānampi devadhītānampi sādhāraṇavacanaṃ .
Imasmiṃ panatthe devo adhippeto , so ca kho rūpāvacarānaṃ devānaṃ aññataro .
Abhikkantāya rattiyāti ettha abhikkanta-saddo khayasundarābhirūpaabbhānumodanādīsu dissatiV1.14 .
Tattha ‘‘ abhikkantā , bhante , ratti , nikkhanto paṭhamo yāmoM1.13 , ciranisinno bhikkhusaṅgho , uddisatu , bhante , bhagavā bhikkhūnaṃ pātimokkhan ’’ ti evamādīsu ( a . ni .8.20; cūḷava .383) khaye dissati .
‘‘ Ayaṃ imesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro cā ’’ ti evamādīsu ( a . ni .4.100) sundare .
‘‘ Ko me vandati pādāni , iddhiyā yasasā jalaṃ ;
Abhikkantena vaṇṇena , sabbā obhāsayaṃ disā ’’ ti .
–
Evamādīsu ( vi . va .857) abhirūpe .
‘‘ Abhikkantaṃ bho gotama , abhikkantaṃ bho gotamā ’’ ti evamādīsu ( pārā .15) abbhānumodane .
Idha pana khaye .
Tena abhikkantāya rattiyā , parikkhīṇāya rattiyāti vuttaṃ hoti .
Tatthāyaṃ devaputto majjhimayāmasamanantare āgatoti veditabbo .
Niyāmo hi kiresa devatānaṃ yadidaṃ buddhānaṃ vā buddhasāvakānaṃ vā upaṭṭhānaṃ āgacchantā majjhimayāmasamanantareyeva āgacchanti .
Abhikkantavaṇṇāti idha abhikkanta -saddo abhirūpe , vaṇṇa -saddo pana chavithuti-kulavagga-kāraṇa-saṇṭhānappamāṇa-rūpāyatanādīsu dissati .
Tattha ‘‘ suvaṇṇavaṇṇosi bhagavā ’’ ti evamādīsu ( su . ni .553) chaviyā .
‘‘ Kadā saññūḷhā pana te , gahapati , ime samaṇassa vaṇṇā ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .2.77) thutiyaṃ .
‘‘ Cattārome , bho gotama , vaṇṇā ’’ ti evamādīsu ( dī . ni .3.115) kulavagge .
‘‘ Atha kena nu vaṇṇena , gandhathenoti vuccatī ’’ ti evamādīsu ( saṃ . ni .1.234) kāraṇe .
‘‘ Mahantaṃ hatthirājavaṇṇaṃ abhinimminitvā ’’ ti evamādīsu ( saṃ . ni .1.138) saṇṭhāne .
‘‘ Tayo pattassa vaṇṇā ’’ ti evamādīsu ( pārā .602) pamāṇe .
‘‘ Vaṇṇo gandho raso ojā ’’ ti evamādīsu rūpāyatane .
So idha chaviyā daṭṭhabbo .
Tena abhikkantavaṇṇā abhirūpacchavi , iṭṭhavaṇṇā manāpavaṇṇāti vuttaṃ hoti .
Devatā hi manussalokaṃ āgacchamānā pakativaṇṇaṃ pakatiiddhiṃ jahitvā oḷārikaṃ attabhāvaṃ katvāP1.15 atirekavaṇṇaṃ atirekaiddhiṃ māpetvā naṭasamajjādīni gacchantā manussā viya abhisaṅkhatena kāyena āgacchanti .
Tattha kāmāvacarā anabhisaṅkhatenapi āgantuṃ sakkonti , rūpāvacarā pana naM1.14 sakkonti .
Tesañhi atisukhumo attabhāvo , na tenaV1.15 iriyāpathakappanaṃ hoti .
Tasmā ayaṃ devaputto abhisaṅkhateneva āgato .
Tena vuttaṃ ‘‘ abhikkantavaṇṇā ’’ ti .
Kevalakappan ti ettha kevala -saddo anavasesa-yebhuyyābyāmissānatirekadaḷhatthavisaṃyogādianekattho .
Tathā hissa ‘‘ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyan ’’ ti evamādīsu ( pārā .1) anavasesatthamattho .
‘‘ Kevalakappā ca aṅgamagadhā pahūtaṃ khādanīyabhojanīyaṃ ādāya upasaṅkamissantī ’’ ti evamādīsu ( mahāva .43) yebhuyyatā .
‘‘ Kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hotī ’’ ti evamādīsu ( vibha .225) abyāmissatā .
‘‘ Kevalaṃ saddhāmattakaṃ nūna ayamāyasmā ’’ ti evamādīsu ( mahāva .244) anatirekatā .
‘‘ Āyasmato , bhante , anuruddhassa bāhiyo nāma saddhivihāriko kevalakappaṃ saṅghabhedāya ṭhito ’’ ti evamādīsu ( a . ni .4.243) daḷhatthatā .
‘‘ Kevalī vusitavā uttamapurisoti vuccatī ’’ ti evamādīsu ( saṃ . ni .3.57) visaṃyogo attho .
Idha panassa anavasesattho adhippeto .
Kappa -saddo panāyaṃ abhisaddahana-vohāra-kāla-paññatti-chedana-vikappa-lesasamantabhāvādianekattho .
Tathā hissa ‘‘ okappaniyametaṃ bhoto gotamassa , yathā taṃ arahato sammāsambuddhassā ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .1.387) abhisaddahanamattho .
‘‘ Anujānāmi , bhikkhave , pañcahi samaṇakappehi phalaṃ paribhuñjitun ’’ ti evamādīsu ( cūḷava .250) vohāro .
‘‘ Yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmī ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .1.387) kālo .
‘‘ Iccāyasmā kappo ’’ ti evamādīsu paññatti .
‘‘ Alaṅkato kappitakesamassū ’’ ti evamādīsu ( vi . va .1094,1101) chedanaṃ .
‘‘ Kappati dvaṅgulakappo ’’ ti evamādīsu ( cūḷava .446) vikappo .
‘‘ Ātthi kappo nipajjitun ’’ tiP1.16 evamādīsu ( a . ni .8.80) leso .
‘‘ Kevalakappaṃ veḷuvanaṃ obhāsetvā ’’ ti evamādīsu ( saṃ . ni .1.94) samantabhāvo .
Idha panassa samantabhāvattho adhippeto .
Tasmā kevalakappaṃ jetavanan ti ettha ‘‘ anavasesaṃ samantato jetavanan ’’ ti evamattho daṭṭhabbo .
ObhāsetvātiM1.15 vatthālaṅkārasarīrasamuṭṭhitāya ābhāya pharitvā , candimā viya sūriyo viya ca ekobhāsaṃ ekapajjotaṃ karitvāti attho .
YenātiV1.16 bhummatthe karaṇavacanaṃ .
Yena bhagavā tenupasaṅkamīti tasmā ‘‘ yattha bhagavā , tattha upasaṅkamī ’’ ti evamettha attho daṭṭhabbo .
Yena vā kāraṇena bhagavā devamanussehi upasaṅkamitabbo , tena kāraṇena upasaṅkamīti evamettha attho daṭṭhabbo .
Kena ca kāraṇena bhagavā upasaṅkamitabbo ?
Nānappakāraguṇavisesādhigamādhippāyena , sāduphalūpabhogādhippāyena dijagaṇehi niccaphalitamahārukkho viya .
Upasaṅkamīti ca gatāti vuttaṃ hoti .
Upasaṅkamitvāti upasaṅkamanapariyosānadīpanaṃ .
Atha vā evaṃ gatā tato āsannataraṃ ṭhānaṃ bhagavato samīpasaṅkhātaṃ gantvātipi vuttaṃ hoti .
Idāni yenatthena loke aggapuggalassa upaṭṭhānaṃ āgatā , taṃ pucchitukāmā dasanakhasamodhānasamujjalaṃ añjuliṃ sirasi patiṭṭhapetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi .
Ekamantan ti bhāvanapuṃsakaniddeso –
‘‘ visamaṃ candimasūriyā parivattantī ’’ tiādīsu ( a . ni .4.70) viya .
Tasmā yathā ṭhitā ekamantaṃ ṭhitā hoti , tathā aṭṭhāsīti evamettha attho daṭṭhabbo .
Bhummatthe vā etaṃ upayogavacanaṃ .
Aṭṭhāsīti ṭhānaṃ kappesi .
Paṇḍitā hi devamanussā garuṭṭhāniyaṃ upasaṅkamitvā āsanakusalatāya ekamantaṃ tiṭṭhanti , ayañca devo tesaṃ aññataro , tasmā ekamantaṃ aṭṭhāsi .
Kathaṃ ṭhito pana ekamantaṃ ṭhito hotīti ?
Cha ṭhānadose vajjetvā .
Seyyathidaṃ – atidūraṃ , accāsannaṃ , uparivātaṃP1.17 , unnatappadesaṃ , atisammukhaṃ , atipacchāti .
Atidūre ṭhito hi sace kathetukāmo hoti , uccāsaddena kathetabbaṃ hoti .
Accāsanne ṭhito saṅghaṭṭanaṃ karoti .
Uparivāte ṭhito sarīragandhena bādhati .
Unnatappadese ṭhito agāravaṃ pakāseti .
Atisammukhā ṭhito sace daṭṭhukāmo hoti , cakkhunā cakkhuṃ āhacca daṭṭhabbaṃ hoti .
Atipacchā ṭhito sace daṭṭhukāmo hoti , gīvaṃ pasāretvā daṭṭhabbaṃ hoti .
Tasmā ayampi ete cha ṭhānadose vajjetvā aṭṭhāsi .
Tena vuttaṃ ‘‘ ekamantaṃ aṭṭhāsī ’’ ti .
EtadavocātiM1.16 etaṃ avoca .
Kathaṃ nūti kāraṇapucchā .
Bhagavato hi tiṇṇoghabhāvo dasasahassilokadhātuyā pākaṭo , tenimissā devatāya tattha kaṅkhā natthi , iminā pana kāraṇena ‘‘ tiṇṇo ’’ ti na jānāti , tena sā taṃ kāraṇaṃ pucchamānā evamāha .
MārisātiV1.17 devatānaṃ piyasamudācāravacanametaṃ .
Niddukkhāti vuttaṃ hoti .
Yadi evaṃ ‘‘ yadā kho te , mārisa , saṅkunā saṅku hadaye samāgaccheyya , atha naṃ tvaṃ jāneyyāsi ‘ vassasahassaṃ me niraye paccamānassā ’’’ ti ( ma . ni .1.512) idaṃ virujjhati .
Na hi nerayikasatto niddukkho nāma hoti .
Kiñcāpi na niddukkho , ruḷhīsaddena pana evaṃ vuccati .
Pubbe kira paṭhamakappikānaṃ niddukkhānaṃ sukhasamappitānaṃ esa vohāro , aparabhāge dukkhaṃ hotu vā mā vā , ruḷhīsaddena ayaṃ vohāro vuccateva nippadumāpi nirudakāpi vā pokkharaṇī pokkharaṇī viya .
Oghamatarīti ettha cattāro oghā , kāmogho bhavogho diṭṭhogho avijjoghoti .
Tattha pañcasu kāmaguṇesu chandarāgo kāmogho nāma .
Rūpārūpabhavesu chandarāgo jhānanikanti ca bhavogho nāma .
Dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo diṭṭhogho nāma .
Catūsu saccesu aññāṇaṃ avijjogho nāma .
Tattha kāmogho aṭṭhasu lobhasahagatesu cittuppādesu uppajjati , bhavogho catūsu diṭṭhigatavippayuttalobhasahagatesu cittuppādesu uppajjati , diṭṭhogho catūsu diṭṭhigatasampayuttesu cittuppādesu uppajjati , avijjogho sabbākusalesu uppajjati .
Sabbopi cesa avahananaṭṭhena rāsaṭṭhena ca oghoti veditabbo .
AvahananaṭṭhenātiP1.18 adhogamanaṭṭhena .
Ayañhi attano vasaṃ gate satte adho gameti , nirayādibhedāya duggatiyaṃyeva nibbatteti , uparibhāvaṃ vā nibbānaṃ gantuṃ adento adho tīsu bhavesu catūsu yonīsu pañcasu gatīsu sattasu viññāṇaṭṭhitīsu navasu sattāvāsesu ca gametītipi attho .
Rāsaṭṭhenāti mahantaṭṭhena .
Mahā heso kilesarāsi avīcito paṭṭhāya yāva bhavaggā patthaṭo , yadidaṃ pañcasu kāmaguṇesu chandarāgo nāma .
Sesesupi eseva nayo .
Evamayaṃ rāsaṭṭhenāpi oghotiM1.17 veditabbo .
Atarīti imaṃ catubbidhampi oghaṃ kena nu tvaṃ , mārisa , kāraṇena tiṇṇoti pucchati .
Athassā bhagavā pañhaṃ vissajjento appatiṭṭhaṃ khvāhan tiādimāha .
Tattha appatiṭṭhan ti appatiṭṭhahanto .
Anāyūhan ti anāyūhanto , avāyamantoti attho .
Iti bhagavā gūḷhaṃ paṭicchannaṃ katvā pañhaṃ kathesi .
Devatāpi naṃ sutvā ‘‘ bāhirakaṃ tāva oghaṃ tarantā nāma ṭhātabbaṭṭhāne tiṭṭhantā taritabbaṭṭhāne āyūhantā taranti , ayaṃ pana avīcito yāva bhavaggā patthaṭaṃV1.18 kilesoghaṃ kilesarāsiṃ appatiṭṭhahanto anāyūhanto atarinti āha .
Kiṃ nu kho etaṃ ?
Kathaṃ nu kho etan ’’ ti ?
Vimatiṃ pakkhantā pañhassa atthaṃ na aññāsi .
Kiṃ pana bhagavatā yathā sattā na jānanti , evaṃ kathanatthāya pāramiyo pūretvā sabbaññutā paṭividdhāti ?
Na etadatthāya paṭividdhā .
Dve pana bhagavato desanā niggahamukhena ca anuggahamukhena ca .
Tattha ye paṇḍitamānino honti aññātepi ñātasaññino pañcasatā brāhmaṇapabbajitā viya , tesaṃ mānaniggahatthaṃ yathā na jānanti , evaṃ mūlapariyāyādisadisaṃ dhammaṃ deseti .
Ayaṃ niggahamukhena desanā .
Vuttampi cetaṃ ‘‘ niggayha niggayhāhaṃ , ānanda , vakkhāmi , pavayha pavayha , ānanda , vakkhāmi , yo sāro , so ṭhassatī ’’ ti ( ma . ni .3.196).
YeP1.19 pana ujukā sikkhākāmā , tesaṃ suviññeyyaṃ katvā ākaṅkheyyasuttādisadisaṃ dhammaṃ deseti ,‘‘ abhirama , tissa , abhirama , tissa , ahamovādena ahamanuggahena ahamanusāsaniyā ’’ ti ( saṃ . ni .3.84) ca ne samassāseti .
Ayaṃ anuggahamukhena desanā .
Ayaṃ pana devaputto mānatthaddho paṇḍitamānī , evaṃ kirassa ahosi – ahaṃ oghaṃ jānāmi , tathāgatassa oghatiṇṇabhāvaṃ jānāmi ,‘‘ iminā pana kāraṇena tiṇṇo ’’ ti ettakamattaṃ na jānāmi .
Iti mayhaṃ ñātameva bahu , appaṃ aññātaṃ , tamahaṃ kathitamattameva jānissāmi .
Kiñhi nāma taṃ bhagavā vadeyya , yassāhaṃ atthaṃ na jāneyyanti .
Atha satthā ‘‘ ayaṃ kiliṭṭhavatthaṃ viyaM1.18 raṅgajātaṃ abhabbo imaṃ mānaṃ appahāya desanaṃ sampaṭicchituṃ , mānaniggahaṃ tāvassa katvā puna nīcacittena pucchantassa pakāsessāmī ’’ ti paṭicchannaṃ katvā pañhaṃ kathesi .
Sopi nihatamāno ahosi , sā cassa nihatamānatā uttaripañhapucchaneneva veditabbā .
Tassa pana pañhapucchanassa ayamattho – kathaṃ pana tvaṃ , mārisa , appatiṭṭhaṃ anāyūhaṃ oghamatari , yathāhaṃ jānāmi , evaṃ me kathehīti .
Athassa bhagavā kathento yadāsvāhan tiādimāha .
Tattha yadā svāhan ti yasmiṃ kāle ahaṃ .
Sukāro nipātamattaṃ .
Yathā ca ettha , evaṃ sabbapadesu .
Saṃsīdāmīti paṭicchannaṃ katvā ataranto tattheva osīdāmi .
Nibbuyhāmīti ṭhātuṃ asakkonto ativattāmi .
Iti ṭhāne ca vāyāme ca dosaṃ disvā atiṭṭhanto avāyamanto oghamatarinti evaṃ bhagavatā pañho kathito .
Devatāyapi paṭividdho , na pana pākaṭo , tassa pākaṭīkaraṇatthaṃ satta dukā dassitā .
KilesavasenaV1.19 hi santiṭṭhanto saṃsīdati nāma , abhisaṅkhāravasena āyūhanto nibbuyhati nāma .
Taṇhādiṭṭhīhi vā santiṭṭhanto saṃsīdati nāma , avasesakilesānañceva abhisaṅkhārānañca vasena āyūhanto nibbuyhati nāma .
Taṇhāvasena vā santiṭṭhanto saṃsīdati nāma , diṭṭhivasena āyūhanto nibbuyhati nāma .
Sassatadiṭṭhiyā vā santiṭṭhanto saṃsīdati nāma , ucchedadiṭṭhiyā āyūhanto nibbuyhati nāma .
Olīyanābhinivesā hi bhavadiṭṭhi , atidhāvanābhinivesā vibhavadiṭṭhiP1.20 .
Līnavasena vā santiṭṭhanto saṃsīdati nāma , uddhaccavasena āyūhanto nibbuyhati nāma .
Tathā kāmasukhallikānuyogavasena santiṭṭhanto saṃsīdati nāma , attakilamathānuyogavasena āyūhanto nibbuyhati nāma .
Sabbākusalābhisaṅkhāravasena santiṭṭhanto saṃsīdati nāma , sabbalokiyakusalābhisaṅkhāravasena āyūhanto nibbuyhati nāma .
Vuttampi cetaṃ –
‘‘ seyyathāpi , cunda , ye keci akusalā dhammā , sabbe te adhobhāgaṅgamanīyā , ye keci kusalā dhammā , sabbe te uparibhāgaṅgamanīyā ’’ ti ( ma . ni .1.86).
Imaṃ pañhavissajjanaṃ sutvāva devatā sotāpattiphale patiṭṭhāya tuṭṭhā pasannā attano tuṭṭhiñca pasādañca pakāsayantī cirassaṃ vatāti gāthamāha .
Tattha cirassan ti cirassa kālassa accayenāti attho .
AyaṃM1.19 kira devatā kassapasammāsambuddhaṃ disvā tassa parinibbānato paṭṭhāya antarā aññaṃ buddhaṃ na diṭṭhapubbā , tasmā ajja bhagavantaṃ disvā evamāha .
Kiṃ panimāya devatāya ito pubbe satthā na diṭṭhapubboti .
Diṭṭhapubbo vā hotu adiṭṭhapubbo vā , dassanaṃ upādāya evaṃ vattuṃ vaṭṭati .
Brāhmaṇan ti bāhitapāpaṃ khīṇāsavabrāhmaṇaṃ .
Parinibbutan ti kilesanibbānena nibbutaṃ .
Loketi sattaloke .
Visattikan ti rūpādīsu ārammaṇesu āsattavisattatādīhi kāraṇehi visattikā vuccati taṇhā , taṃ visattikaṃ appatiṭṭhamānaṃ anāyūhamānaṃ tiṇṇaṃ nittiṇṇaṃ uttiṇṇaṃ cirassaṃ vata khīṇāsavabrāhmaṇaṃ passāmīti attho .
Samanuñño satthā ahosīti tassā devatāya vacanaṃ citteneva samanumodi , ekajjhāsayo ahosi .
Antaradhāyīti abhisaṅkhatakāyaṃ jahitvā attano pakatiupādiṇṇakakāyasmiṃyeva ṭhatvā laddhāsā laddhapatiṭṭhā hutvā dasabalaṃ gandhehi ca mālehi ca pūjetvā attano bhavanaṃyeva agamāsīti .
Oghataraṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .