3. Tatiyavaggo
1. Puggalasuttavaṇṇanā
132. Tatiyavaggassa
V1.143M1.149 paṭhame ‘‘ nīce kule paccājāto ’’ tiādikena tamena yuttoti tamo .Kāyaduccaritādīhi puna nirayatamūpagamanato tamaparāyaṇo .
Iti ubhayenapi khandhatamova kathito hoti .
‘‘ Ucce kule paccājāto ’’ tiādikena jotinā yuttato joti , ālokībhūtoti vuttaṃ hoti .
Kāyasucaritādīhi puna saggūpapattijotibhāvūpagamanato jotiparāyaṇo .
Iminā nayena itarepi dve veditabbā .
Venakuleti vilīvakārakule .
Nesādakuleti migaluddakādīnaṃ kule .
Rathakārakuleti cammakārakule .
Pukkusakuleti pupphachaḍḍakakule .
Kasiravuttiketi dukkhavuttike .
Dubbaṇṇoti paṃsupisācako viya jhāmakhāṇuvaṇṇo .
Duddasikoti vijātamātuyāpi amanāpadassano
P1.163 .Okoṭimakoti lakuṇḍako .
Kāṇoti ekakkhikāṇo vā ubhayakkhikāṇo vā .
Kuṇīti ekahatthakuṇī vā ubhayahatthakuṇī vā .
Khañjoti ekapādakhañjo vā ubhayapādakhañjo vā .
Pakkhahatoti hatapakkho pīṭhasappī .
Padīpeyyassāti telakapallakādino padīpaupakaraṇassa .
Evaṃ kho , mahārājāti ettha eko puggalo bahiddhā ālokaṃ adisvā mātukucchismiṃyeva kālaṃ katvā apāyesu nibbattanto sakalaṃ kappampi saṃsarati , sopi tamotamaparāyaṇova .
So pana kuhakapuggalo bhaveyya .
Kuhakassa hi evarūpā nibbatti hotīti vuttaṃ .
Ettha ca ‘‘ nīce kule paccājāto hoti caṇḍālakule vā ’’ tiādīhi āgamanavipatti ceva pubbuppannapaccayavipatti ca dassitā .
Daliddetiādīhi pavattapaccayavipatti .
Kasiravuttiketiādīhi ājīvupāyavipatti .
Dubbaṇṇotiādīhi
M1.150 attabhāvavipatti .Bavhābādhotiādīhi dukkhakāraṇasamāyogo .
Na lābhītiādīhi sukhakāraṇavipatti ceva upabhogavipatti ca .
Kāyena duccaritan tiādīhi tamaparāyaṇabhāvassa kāraṇasamāyogo .
Kāyassa bhedātiādīhi samparāyikatamūpagamo .
Sukkapakkho vuttapaṭipakkhanayena veditabbo .
Akkosatīti
V1.144 dasahi akkosavatthūhi akkosati .Paribhāsatīti ,‘‘ kasmā tiṭṭhatha ?
Kiṃ tumhehi amhākaṃ kasikammādīni katānī ’’ tiādīhi ?
Paribhavavacanehi paribhāsati .
Rosakoti ghaṭṭako .
Abyaggamanasoti ekaggacitto .
Paṭhamaṃ .
2. Ayyikāsuttavaṇṇanā
133. Dutiye jiṇṇāti jarājiṇṇā .
Vuḍḍhāti vayovuḍḍhā .
Mahallikāti jātimahallikā .
Addhagatāti addhaṃ cirakālaṃ atikkantā .
Vayoanuppattāti pacchimavayaṃ sampattā .
Piyā manāpāti rañño kira mātari matāya ayyikā mātuṭṭhāne ṭhatvā paṭijaggi , tenassa ayyikāya balavapemaṃ uppajji .
Tasmā evamāha .
Hatthiratanenāti
P1.164 satasahassagghanako hatthī satasahassagghanakena alaṅkārena alaṅkato hatthiratanaṃ nāma .Assaratanepi eseva nayo .
Gāmavaro pi satasahassuṭṭhānakagāmova .
Sabbāni tāni bhedanadhammānīti tesu hi kiñci kariyamānameva bhijjati , kiñci katapariyositaṃ cakkato anapanītameva , kiñci apanetvā bhūmiyaṃ ṭhapitamattaṃ , kiñci tato paraṃ , evameva sattesupi koci paṭisandhiṃ gahetvā marati , koci mūḷhagabbhāya mātari mātukucchito anikkhantova , koci nikkhantamatto , koci tato paranti .
Tasmā evamāha .
Dutiyaṃ .
134. Tatiye sabbaṃ uttānameva .
Tatiyaṃ .
4. Issattasuttavaṇṇanā
135. Catutthassa aṭṭhuppattiko nikkhepo .
Bhagavato kira paṭhamabodhiyaṃ mahālābhasakkāro udapādi bhikkhusaṅghassa ca .
Titthiyā hatalābhasakkārā hutvā kulesu evaṃ kanthentā vicaranti –
‘‘ samaṇo gotamo
M1.151 evamāha ,‘ mayhameva dānaṃ dātabbaṃ , na aññesaṃ dānaṃ dātabbaṃ .Mayhameva sāvakānaṃ dānaṃ dātabbaṃ , na aññesaṃ sāvakānaṃ dānaṃ dātabbaṃ .
Mayhameva dinnaṃ mahapphalaṃ , na aññesaṃ dinnaṃ mahapphalaṃ .
Mayhameva sāvakānaṃ dinnaṃ mahapphalaṃ , na aññesaṃ sāvakānaṃ dinnaṃ mahapphalan ’ ti .
Yuttaṃ nu kho sayampi bhikkhācāranissitena paresaṃ bhikkhācāranissitānaṃ catunnaṃ paccayānaṃ antarāyaṃ kātuṃ , ayuttaṃ karoti ananucchavikan ’’ ti .
Sā
V1.145 kathā pattharamānā rājakulaṃ sampattā .Rājā sutvā cintesi –
‘‘ aṭṭhānametaṃ yaṃ tathāgato paresaṃ lābhantarāyaṃ kareyya .
Ete tathāgatassa alābhāya ayasāya parisakkanti .
Sacāhaṃ idheva ṭhatvā ‘ mā evaṃ avocuttha , na satthā evaṃ kathetī ’ ti vadeyyaṃ , evaṃ sā kathā nijjhattiṃ na gaccheyya , imassa mahājanassa sannipatitakāleyeva naṃ nijjhāpessāmī ’’ ti ekaṃ chaṇadivasaṃ āgamento tuṇhī ahosi .
Aparena
P1.165 samayena mahāchaṇe sampatte ‘‘ ayaṃ imassa kālo ’’ ti nagare bheriṃ carāpesi –‘‘ saddhā vā assaddhā vā sammādiṭṭhikā vā micchādiṭṭhikā vā geharakkhake dārake vā mātugāme vā ṭhapetvā avasesā ye vihāraṃ nāgacchanti , paññāsaṃ daṇḍo ’’ ti .
Sayampi pātova nhatvā katapātarāso sabbābharaṇapaṭimaṇḍito mahatā balakāyena saddhiṃ vihāraṃ agamāsi .
Gacchanto ca cintesi –
‘‘ bhagavā tumhe kira evaṃ vadatha ‘ mayhameva dānaṃ dātabbaṃ … pe … na aññesaṃ sāvakānaṃ dinnaṃ mahapphalan ’ ti evaṃ pucchituṃ ayuttaṃ , pañhameva pucchissāmi , pañhaṃ kathento ca me bhagavā avasāne titthiyānaṃ vādaṃ bhañjissatī ’’ ti .
So pañhaṃ pucchanto kattha nu kho , bhante , dānaṃ dātabban ti āha .
Yatthāti yasmiṃ puggale cittaṃ pasīdati , tasmiṃ dātabbaṃ , tassa vā dātabbanti attho .
Evaṃ vutte rājā yehi manussehi titthiyānaṃ vacanaṃ ārocitaṃ , te olokesi .
Te raññā olokitamattāva maṅkubhūtā adhomukhā pādaṅguṭṭhakena bhūmiṃ lekhamānā aṭṭhaṃsu .
Rājā –
‘‘ ekapadeneva , bhante , hatā titthiyā ’’ ti mahājanaṃ sāvento mahāsaddena abhāsi .
Evañca pana bhāsitvā –
‘‘ bhagavā cittaṃ nāma nigaṇṭhācelakaparibbājakādīsu yattha katthaci pasīdati
M1.152 , kattha pana , bhante , dinnaṃ mahapphalan ’’ ti pucchi .Aññaṃ kho etan ti ,‘‘ mahārāja , aññaṃ tayā paṭhamaṃ pucchitaṃ , aññaṃ pacchā , sallakkhehi etaṃ , pañhākathanaṃ pana mayhaṃ bhāro ’’ ti vatvā sīlavato khotiādimāha .
Tattha idha tyassāti idha te assa .
Samupabyūḷhoti rāsibhūto .
Asikkhitoti dhanusippe asikkhito .
Akatahatthoti muṭṭhibandhādivasena asampāditahattho .
Akatayoggoti tiṇapuñjamattikāpuñjādīsu akataparicayo .
Akatūpāsanoti rājarājamahāmattānaṃ adassitasarakkhepo .
Chambhīti pavedhitakāyo .
Kāmacchando pahīnotiādīsu arahattamaggena kāmacchando pahīno hoti , anāgāmimaggena byāpādo
V1.146 , arahattamaggeneva thinamiddhaṃ , tathā uddhaccaṃ , tatiyeneva kukkuccaṃ , paṭhamamaggena vicikicchā pahīnā hoti .Asekkhena
P1.166 sīlakkhandhenāti asekkhassa sīlakkhandho asekkho sīlakkhandho nāma .Esa nayo sabbattha .
Ettha ca purimehi catūhi padehi lokiyalokuttarasīlasamādhipaññāvimuttiyo kathitā .
Vimuttiñāṇadassanaṃ paccavekkhaṇañāṇaṃ hoti , taṃ lokiyameva .
Issattan ti ususippaṃ .
Balavīriyan ti ettha balaṃ nāma vāyodhātu , vīriyaṃ kāyikacetasikavīriyameva .
Bhareti bhareyya .
Nāsūraṃ jātipaccayāti ,‘‘ ayaṃ jātisampanno ’’ ti evaṃ jātikāraṇā asūraṃ na bhareyya .
Khantisoraccan ti ettha khantīti adhivāsanakhanti , soraccan ti arahattaṃ .
Dhammāti ete dve dhammā .
Assameti āvasathe .
Vivaneti araññaṭṭhāne , nirudake araññe caturassapokkharaṇiādīni kārayeti attho .
Duggeti visamaṭṭhāne .
Saṅkamanānīti paṇṇāsahatthasaṭṭhihatthāni samokiṇṇaparisuddhavālikāni saṅkamanāni kareyya .
Idāni etesu araññasenāsanesu vasantānaṃ bhikkhūnaṃ bhikkhācāravattaṃ ācikkhanto annaṃ pānan tiādimāha .
Tattha senāsanānīti mañcapīṭhādīni .
Vippasannenāti khīṇāsavassa dentopi sakaṅkhena kilesamalinena cittena adatvā vippasanneneva cittena dadeyya .
Thanayan ti gajjanto .
Satakkakūti satasikharo , anekakūṭoti attho .
Abhisaṅkhaccāti abhisaṅkharitvā samodhānetvā rāsiṃ katvā .
Āmodamānoti
M1.153 tuṭṭhamānaso hutvā .Pakiretīti dānagge vicirati , pakiranto viya vā dānaṃ deti .
Puññadhārāti anekadānacetanāmayā puññadhārā .
Dātāraṃ abhivassatīti yathā ākāse samuṭṭhitameghato nikkhantā udakadhārā pathaviṃ sinehayantī tementī kiledayantī abhivassati , evameva ayampi dāyakassa abbhantare uppannā puññadhārā tameva dātāraṃ anto sineheti pūreti abhisandeti .
Tena vuttaṃ ‘‘ dātāraṃ abhivassatī ’’ ti .
Catutthaṃ .
5. Pabbatūpamasuttavaṇṇanā
136. Pañcame
V1.147 muddhāvasittānan ti khattiyābhisekena muddhani avasittānaṃ katābhisekānaṃ .Kāmagedhapariyuṭṭhitānan ti kāmesu gedhena pariyuṭṭhitānaṃ abhibhūtānaṃ .
Janapadatthāvariyappattānan ti
P1.167 janapade thirabhāvappattānaṃ .Rājakaraṇīyānīti rājakammāni rājūhi kattabbakiccāni .
Tesu khvāhan ti tesu ahaṃ .
Usukkamāpannoti byāpāraṃ āpanno .
Esa kira rājā divasassa tikkhattuṃ bhagavato upaṭṭhānaṃ gacchati , antarāgamanāni bahūnipi honti .
Tassa nibaddhaṃ gacchato balakāyo mahāpi hoti appopi .
Athekadivasaṃ pañcasatā corā cintayiṃsu –
‘‘ ayaṃ rājā avelāya appena balena samaṇassa gotamassa upaṭṭhānaṃ gacchati , antarāmagge naṃ gahetvā rajjaṃ gaṇhissāmā ’’ ti .
Te andhavane nilīyiṃsu .
Rājāno ca nāma mahāpuññā honti .
Atha tesaṃyeva abbhantarato eko puriso nikkhamitvā rañño ārocesi .
Rājā mahantaṃ balakāyaṃ ādāya andhavanaṃ parivāretvā te sabbe gahetvā andhavanato yāva nagaradvārā maggassa ubhosu passesu yathā aññamaññaṃ cakkhunā cakkhuṃ upanibandhitvā olokenti , evaṃ āsannāni sūlāni ropāpetvā sūlesu uttāsesi .
Idaṃ sandhāya evamāha .
Atha satthā cintesi –
‘‘ sacāhaṃ vakkhāmi ,‘ mahārāja , mādise nāma sammāsambuddhe dhuravihāre vasante tayā evarūpaṃ dāruṇaṃ kammaṃ kataṃ , ayuttaṃ te katan ’ ti , athāyaṃ rājā maṅku hutvā santhambhituṃ na sakkuṇeyya , pariyāyena dhammaṃ kathentasseva me sallakkhessatī ’’ ti dhammadesanaṃ ārabhanto
M1.154 taṃ kiṃ maññasītiādimāha .Tattha saddhāyikoti saddhātabbo , yassa tvaṃ vacanaṃ saddahasīti attho .
Paccayikoti tasseva vevacanaṃ , yassa vacanaṃ pattiyāyasīti attho .
Abbhasaman ti ākāsasamaṃ .
Nippothento āgacchatīti pathavitalato yāva akaniṭṭhabrahmalokā sabbe satte saṇhakaraṇīyaṃ tiṇacuṇṇaṃ viya karonto pisanto āgacchati .
Aññatra dhammacariyāyāti ṭhapetvā dhammacariyaṃ aññaṃ kātabbaṃ natthi , dasakusalakammapathasaṅkhātā dhammacariyāva kattabbā , bhanteti – samacariyā dīni tasseva vevacanāni .
Ārocemīti ācikkhāmi .
Paṭivedayāmīti jānāpemi .
Adhivattatīti
P1.168 ajjhottharati .Hatthiyuddhānīti nāḷāgirisadise hemakappane nāge abhiruyha yujjhitabbayuddhāni .
Gatīti nipphatti .
Visayoti okāso , samatthabhāvo vā .
Na hi sakkā tehi jarāmaraṇaṃ paṭibāhituṃ
V1.148 .Mantino mahāmattāti mantasampannā mahosadhavidhurapaṇḍitādisadisā mahāamaccā .
Bhūmigatan ti mahālohakumbhiyo pūretvā bhūmiyaṃ ṭhapitaṃ .
Vehāsaṭṭhan ti cammapasibbake pūretvā tulāsaṅghāṭādīsu laggetvā ceva niyyuhādīsu ca pūretvā ṭhapitaṃ .
Upalāpetun ti aññamaññaṃ bhindituṃ .
Yathā dve janā ekena maggena na gacchanti evaṃ kātuṃ .
Nabhaṃ āhaccāti ākāsaṃ pūretvā .
Evaṃ jarā ca maccu cāti idha dveyeva pabbatā gahitā , rājovāde pana ‘‘ jarā āgacchati sabbayobbanaṃ vilumpamānā ’’ ti evaṃ jarā maraṇaṃ byādhi vipattīti cattāropete āgatāva .
Tasmāti yasmā hatthiyuddhādīhi jarāmaraṇaṃ jinituṃ na sakkā , tasmā .
Saddhaṃ nivesayeti saddhaṃ niveseyya , patiṭṭhāpeyyāti .
Pañcamaṃ .
Tatiyo vaggo .
Iti sāratthappakāsiniyā
Saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya
Kosalasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā .