2. Dutiyavaggo
1. Sanaṅkumārasuttavaṇṇanā
182. Dutiyavaggassa
V1.193 paṭhame sappinītīreti sappinīnāmikāya nadiyā tīre .Sanaṅkumāroti so kira pañcasikhakumārakakāle jhānaṃ bhāvetvā brahmaloke nibbatto kumārakavaṇṇeneva vicarati .
Tena naṃ ‘‘ kumāro ’’ ti sañjānanti , porāṇakattā pana ‘‘ sanaṅkumāro ’’ ti vuccati .
Janetasmin ti janitasmiṃ , pajāyāti attho .
Ye gottapaṭisārinoti ye janetasmiṃ gottaṃ paṭisaranti tesu loke gottapaṭisārīsu khattiyo seṭṭho .
Vijjācaraṇasampannoti bhayabheravasuttapariyāyena ( ma . ni .1.34 ādayo ) pubbenivāsādīhi vā tīhi , ambaṭṭhasuttapariyāyena ( dī . ni .1.278 ādayo ) vipassanāñāṇaṃ manomayiddhi cha abhiññāyoti imāhi vā aṭṭhahi vijjāhi , sīlesu paripūrakāritā indriyesu guttadvāratā bhojane mattaññutā jāgariyānuyogo satta saddhammā cattāri rūpāvacarajjhānānīti evaṃ pannarasadhammabhedena caraṇena ca samannāgato .
So seṭṭho devamānuseti so khīṇāsavabrāhmaṇo devesu ca manussesu ca seṭṭho uttamoti .
Paṭhamaṃ .
2. Devadattasuttavaṇṇanā
183. Dutiye
P1.220 acirapakkanteti saṅghaṃ bhinditvā nacirasseva veḷuvanato gayāsīsaṃ gate .Assatarin ti gadrabhassa vaḷavāya jātaṃ .
Dutiyaṃ .
3. Andhakavindasuttavaṇṇanā
184. Tatiye
M1.202 andhakavindan ti evaṃnāmakaṃ gāmaṃ .Upasaṅkamīti ‘‘ satthā idānipi vīriyaṃ karoti padhānamanuyuñjati , gacchāmissa santike ṭhatvā sāsanānucchavikaṃ vīriyapaṭisaṃyuttaṃ gāthaṃ vakkhāmī ’’ ti upasaṅkami .
Pantānīti
V1.194 janataṃ atikkamitvā manussānaṃ anupacāre ṭhitāni .Saṃyojanavippamokkhāti tāni ca senāsanāni sevamāno na cīvarādīnaṃ atthāya seveyya , atha kho dasasaṃyojanavippamokkhatthāya careyya .
Saṅghe vaseti tesu senāsanesu ratiṃ alabhanto upaṭṭhākādīnaṃ cittānurakkhaṇatthaṃ gadrabhapiṭṭhe rajaṃ viya uppatanto araññe acaritvā saṅghamajjhe vaseyya .
Rakkhitatto satīmāti tattha ca vasanto sagavacaṇḍo goṇo viya sabrahmacārino avijjhanto aghaṭṭento rakkhitatto satipaṭṭhānaparāyaṇo hutvā vaseyya .
Idāni saṅghe vasamānassa bhikkhuno bhikkhācāravattaṃ ācikkhanto kulākulan tiādimāha .
Tattha piṇḍikāya carantoti piṇḍatthāya caramāno .
Sevetha pantāni senāsanānīti saṅghamajjhaṃ otaritvā vasamānopi dhurapariveṇe tālanāḷikeraādīni ropetvā upaṭṭhākādisaṃsaṭṭho na vaseyya , cittakallataṃ pana janetvā cittaṃ hāsetvā tosetvā puna pantasenāsane vaseyyāti araññasseva vaṇṇaṃ katheti .
Bhayāti vaṭṭabhayato .
Abhayeti nibbāne .
Vimuttoti adhimutto hutvā vaseyya .
Yattha bheravāti yasmiṃ ṭhāne bhayajanakā saviññāṇakā sīhabyagghādayo , aviññāṇakā rattibhāge khāṇuvalliādayo bahū atthi .
Sarīsapāti dīghajātikādisarīsapā .
Nisīdi tattha bhikkhūti
P1.221 tādise ṭhāne bhikkhu nisinno .Iminā idaṃ dīpeti – bhagavā yathā tumhe etarahi tatraṭṭhakabheravārammaṇāni ceva sarīsape ca vijjunicchāraṇādīni ca amanasikatvā nisinnā , evamevaṃ padhānamanuyuttā bhikkhū nisīdantīti .
Jātu me diṭṭhan ti ekaṃsena mayā diṭṭhaṃ .
Na yidaṃ itihītihan ti idaṃ itiha itihāti na takkahetu vā nayahetu vā piṭakasampadānena vā
M1.203 ahaṃ vadāmi .Ekasmiṃ brahmacariyasmin ti ekāya dhammadesanāya .
Dhammadesanā hi idha brahmacariyanti adhippetā .
Maccuhāyinan ti maraṇapariccāginaṃ khīṇāsavānaṃ .
Dasā ca dasadhā dasāti ettha dasāti daseva , dasadhā dasāti sataṃ , aññe ca dasuttaraṃ sekhasataṃ passāmīti vadati .
Sotasamāpannāti maggasotaṃ samāpannā .
Atiracchānagāminoti desanāmattametaṃ , avinipātadhammāti attho .
Saṅkhātuṃ nopi sakkomīti musāvādabhayena ettakā nāma
V1.195 puññabhāgino sattāti gaṇetuṃ na sakkomīti bahuṃ brahmadhammadesanaṃ sandhāya evamāha .Tatiyaṃ .
4. Aruṇavatīsuttavaṇṇanā
185. Catutthe abhibhūsambhavan ti abhibhū ca sambhavo ca .
Tesu abhibhūthero sāriputtatthero viya paññāya aggo , sambhavatthero mahāmoggallāno viya samādhinā aggo .
Ujjhāyantīti avajjhāyanti , lāmakato vā cintenti .
Khiyyantīti , kinnāmetaṃ kinnāmetanti ?
Aññamaññaṃ kathenti .
Vipācentīti vitthārayantā punappunaṃ kathenti .
Heṭṭhimena upaḍḍhakāyenāti nābhito paṭṭhāya heṭṭhimakāyena .
Pāḷiyaṃ ettakameva āgataṃ .
Thero pana ‘‘ pakativaṇṇaṃ vijahitvā nāgavaṇṇaṃ gahetvā dasseti , supaṇṇavaṇṇaṃ gahetvā vā dassetī ’’ tiādinā ( paṭi . ma .3.13) nayena āgataṃ anekappakāraṃ iddhivikubbanaṃ dassesi .
Imā gāthāyo abhāsīti thero kira cintesi –
‘‘ kathaṃ desitā nu kho dhammadesanā sabbesaṃ piyā assa manāpā ’’ ti .
Tato āvajjento –
‘‘ sabbepi pāsaṇḍā sabbe devamanussā attano attano samaye purisakāraṃ
P1.222 vaṇṇayanti , vīriyassa avaṇṇavādī nāma natthi , vīriyapaṭisaṃyuttaṃ katvā desessāmi , evaṃ ayaṃ dhammadesanā sabbesaṃ piyā bhavissati manāpā ’’ ti ñatvā tīsu piṭakesu vicinitvā imā gāthā abhāsi .Tattha ārambhathāti ārambhavīriyaṃ karotha .
Nikkamathāti nikkamavīriyaṃ karotha .
Yuñjathāti payogaṃ karotha parakkamatha .
Maccuno senan ti maccuno senā nāma kilesasenā , taṃ dhunātha .
Jātisaṃsāran ti jātiñca
M1.204 saṃsārañca , jātisaṅkhātaṃ vā saṃsāraṃ .Dukkhassantaṃ karissatīti vaṭṭadukkhassa paricchedaṃ karissati .
Kiṃ pana katvā thero sahassilokadhātuṃ viññāpesīti ?
Nīlakasiṇaṃ tāva samāpajjitvā sabbattha ālokaṭṭhāne andhakāraṃ phari , odātakasiṇaṃ samāpajjitvā andhakāraṭṭhāne obhāsaṃ .
Tato ‘‘ kimidaṃ andhakāran ’’ ti ?
Sattānaṃ ābhoge uppanne ālokaṃ dassesi .
Ālokaṭṭhāne ālokakiccaṃ natthi ,‘‘ kiṃ āloko ayan ’’ ti ?
Vicinantānaṃ attānaṃ dassesi .
Atha tesaṃ theroti vadantānaṃ imā gāthāyo abhāsi , sabbe osaṭāya parisāya majjhe nisīditvā dhammaṃ desentassa viya saddaṃ suṇiṃsu .
Atthopi nesaṃ pākaṭo ahosi .
Catutthaṃ .
5. Parinibbānasuttavaṇṇanā
186. Pañcame
V1.196 upavattane mallānaṃ sālavaneti yatheva hi kadambanadītīrato rājamātuvihāradvārena thūpārāmaṃ gantabbaṃ hoti , evaṃ hiraññavatikāya nāma nadiyā pārimatīrato sālavanaṃ uyyānaṃ .Yathā anurādhapurassa thūpārāmo , evaṃ taṃ kusinārāya hoti .
Yathā thūpārāmato dakkhiṇadvārena nagaraṃ pavisanamaggo pācīnamukho gantvā uttarena nivattati , evaṃ uyyānato sālapanti pācīnamukhā gantvā uttarena nivattā .
Tasmā taṃ ‘‘ upavattanan ’’ ti vuccati .
Tasmiṃ upavattane mallānaṃ sālavane .
Antarena
P1.223 yamakasālānan ti mūlakkhandhaviṭapapattehi aññamaññaṃ saṃsibbitvā ṭhitasālānaṃ antarikāya .Appamādena sampādethāti satiavippavāsena kattabbakiccāni sampādayatha .
Iti bhagavā yathā nāma maraṇamañce nipanno mahaddhano kuṭumbiko puttānaṃ dhanasāraṃ ācikkheyya , evamevaṃ parinibbānamañce nipanno pañcacattālīsa vassāni dinnaṃ ovādaṃ sabbaṃ ekasmiṃ appamādapadeyeva pakkhipitvā abhāsi .
Ayaṃ tathāgatassa pacchimā vācāti idaṃ pana saṅgītikārānaṃ vacanaṃ .
Ito paraṃ yaṃ parinibbānaparikammaṃ katvā bhagavā parinibbuto , taṃ dassetuṃ , atha kho bhagavā paṭhamaṃ jhānan tiādi vuttaṃ .
Tattha saññāvedayitanirodhaṃ samāpanne bhagavati assāsapassāsānaṃ appavattiṃ disvā ,‘‘ parinibbuto satthā ’’ ti saññāya devamanussā ekappahārena viraviṃsu , ānandattheropi –
‘‘ parinibbuto nu kho , bhante , anuruddha bhagavā ’’ ti theraṃ
M1.205 pucchi .Thero ‘‘ na kho , āvuso ānanda , tathāgato parinibbuto , apica saññāvedayitanirodhaṃ samāpanno ’’ ti āha .
Kathaṃ pana so aññāsi ?
Thero kira satthārā saddhiṃyeva taṃ taṃ samāpattiṃ samāpajjanto yāva nevasaññānāsaññāyatanavuṭṭhānaṃ , tāva gantvā ,‘‘ idāni bhagavā nirodhaṃ samāpanno , antonirodhe ca kālaṃkiriyā nāma natthī ’’ ti aññāsi .
Atha kho bhagavā saññāvedayitanirodhasamāpattito vuṭṭhahitvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajji … pe … tatiyajjhānā vuṭṭhahitvā catutthaṃ jhānaṃ samāpajjīti ettha pana bhagavā catuvīsatiyā ṭhānesu paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajji , terasasu ṭhānesu dutiyaṃ jhānaṃ … tathā tatiyaṃ … pannarasasu ṭhānesu catutthaṃ jhānaṃ samāpajji .
Kathaṃ ?
Dasasu asubhesu dvattiṃsākāre aṭṭhasu
V1.197 kasiṇesu mettākaruṇāmuditesu ānāpāne paricchedākāseti imesu tāva catuvīsatiyā ṭhānesu paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajji .Ṭhapetvā pana dvattiṃsākārañca dasa ca asubhāni sesesu terasasu dutiyaṃ jhānaṃ … tesuyeva tatiyaṃ jhānaṃ samāpajji .
Aṭṭhasu pana kasiṇesu upekkhābrahmavihāre ānāpāne paricchedākāse catūsu arūpesūti imesu
P1.224 pannarasasu ṭhānesu catutthaṃ jhānaṃ samāpajji .Ayampi ca saṅkhepakathāva .
Nibbānapuraṃ pavisanto pana bhagavā dhammassāmi sabbāpi catuvīsatikoṭisatasahassasaṅkhā samāpattiyo pavisitvā videsaṃ gacchanto ñātijanaṃ āliṅgetvā viya sabbasamāpattisukhaṃ anubhavitvā paviṭṭho .
Catutthajjhānā vuṭṭhahitvā samanantarā bhagavā parinibbāyīti ettha ca jhānasamanantaraṃ paccavekkhaṇasamanantaranti , dve samanantarāni .
Catutthajjhānā vuṭṭhāya bhavaṅgaṃ otiṇṇassa tattheva parinibbānaṃ jhānasamanantaraṃ nāma , catutthajjhānā vuṭṭhahitvā puna jhānaṅgāni paccavekkhitvā bhavaṅgaṃ otiṇṇassa tattheva parinibbānaṃ paccavekkhaṇasamanantaraṃ nāma .
Imāni dvepi samanantarāneva .
Bhagavā pana jhānaṃ samāpajjitvā jhānā vuṭṭhāya jhānaṅgāni paccavekkhitvā bhavaṅgacittena abyākatena dukkhasaccena parinibbāyi .
Ye hi keci buddhā vā paccekabuddhā vā ariyasāvakā vā antamaso kunthakipillikaṃ upādāya sabbe bhavaṅgacitteneva abyākatena dukkhasaccena kālaṃ karonti .
Bhūtāti
M1.206 sattā .Appaṭipuggaloti paṭibhāgapuggalavirahito .
Balappattoti dasavidhaṃ ñāṇabalaṃ patto .
Uppādavayadhamminoti uppādavayasabhāvā .
Tesaṃ vūpasamoti tesaṃ saṅkhārānaṃ vūpasamo .
Sukhoti asaṅkhataṃ nibbānameva sukhanti attho .
Tadāsīti ‘‘ saha parinibbānā mahābhūmicālo ahosī ’’ ti evaṃ mahāparinibbāne ( dī . ni .2.220) vuttaṃ bhūmicālaṃ sandhāyāha .
So hi lomahaṃsanako ca bhiṃsanako ca āsi .
Sabbākāravarūpeteti sabbākāravaraguṇūpete .
Nāhu assāsapassāsoti na jāto assāsapassāso .
Anejoti taṇhāsaṅkhātāya ejāya abhāvena anejo .
Santimārabbhāti anupādisesaṃ nibbānaṃ ārabbha paṭicca sandhāya .
Cakkhumāti pañcahi cakkhūhi cakkhumā .
Parinibbutoti khandhaparinibbānena parinibbuto .
Asallīnenāti anallīnena asaṅkuṭitena suvikasiteneva cittena .
Vedanaṃ ajjhavāsayīti
P1.225 vedanaṃ adhivāsesi , na vedanānuvattī hutvā ito cito samparivatti .Vimokkhoti
V1.198 kenaci dhammena anāvaraṇavimokkho sabbaso apaññattibhāvūpagamo pajjotanibbānasadiso jātoti .Pañcamaṃ .
Dutiyo vaggo .
Iti sāratthappakāsiniyā
Saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya
Brahmasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā .