9. Susimasuttavaṇṇanā
110. Navame tuyhampi no , ānanda , sāriputto ruccatīti satthā therassa vaṇṇaṃ kathetukāmo , vaṇṇo ca nāmesa visabhāgapuggalassa santike kathetuṃ na vaṭṭati .
Tassa santike kathito
V1.106 hi matthakaṃ na pāpuṇāti .So hi ‘‘ asuko nāma bhikkhu sīlavā ’’ ti vutte .
‘‘ Kiṃ tassa sīlaṃ ?
Gorūpasīlo so .
Kiṃ tayā añño sīlavā na diṭṭhapubbo ’’ ti vā ?
‘‘ Paññavā ’’ ti vutte ,‘‘ kiṃ pañño so ?
Kiṃ tayā añño paññavā na diṭṭhapubbo ’’ ti ?
Vā , ādīni vatvā vaṇṇakathāya antarāyaṃ karoti .
Ānandatthero pana sāriputtattherassa sabhāgo , paṇītāni labhitvā therassa deti , attano upaṭṭhākadārake pabbājetvā therassa santike upajjhaṃ gaṇhāpeti , upasampādeti .
Sāriputtattheropi ānandattherassa tatheva karoti .
Kiṃ kāraṇā ?
Aññamaññassa guṇesu pasīditvā .
Ānandatthero hi –
‘‘ amhākaṃ jeṭṭhabhātiko ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ satasahassañca kappe pāramiyo pūretvā soḷasavidhaṃ paññaṃ paṭivijjhitvā dhammasenāpatiṭṭhāne ṭhito ’’ ti therassa guṇesu pasīditvāva theraṃ mamāyati .
Sāriputtattheropi –
‘‘ sammāsambuddhassa mayā kattabbaṃ mukhodakadānādikiccaṃ sabbaṃ ānando karoti .
Ānandaṃ nissāya ahaṃ icchiticchitaṃ samāpattiṃ samāpajjituṃ labhāmī ’’ ti āyasmato ānandassa guṇesu
M1.110 pasīditvāva taṃ mamāyati .Tasmā bhagavā sāriputtattherassa vaṇṇaṃ kathetukāmo ānandattherassa santike kathetuṃ āraddho .
Tattha tuyhampīti sampiṇḍanattho pi-kāro .
Idaṃ vuttaṃ hoti –
‘‘ ānanda , sāriputtassa ācāro gocaro vihāro abhikkamo
P1.119 paṭikkamo ālokitavilokitaṃ samiñjitapasāraṇaṃ mayhaṃ ruccati , asītimahātherānaṃ ruccati , sadevakassa lokassa ruccati .Tuyhampi ruccatī ’’ ti ?
Tato thero sāṭakantare laddhokāso balavamallo viya tuṭṭhamānaso hutvā –
‘‘ satthā mayhaṃ piyasahāyassa vaṇṇaṃ kathāpetukāmo .
Labhissāmi no ajja , dīpadhajabhūtaṃ mahājambuṃ vidhunanto viya valāhakantarato candaṃ nīharitvā dassento viya sāriputtattherassa vaṇṇaṃ kathetun ’’ ti cintetvā paṭhamataraṃ tāva catūhi padehi puggalapalāpe haranto kassa hi nāma , bhante , abālassātiādimāha .
Bālo hi bālatāya , duṭṭho dosatāya , mūḷho mohena , vipallatthacitto ummattako cittavipallāsena vaṇṇaṃ ‘‘ vaṇṇo ’’ ti vā avaṇṇaṃ ‘‘ avaṇṇe ’’ ti vā ,‘‘ ayaṃ buddho , ayaṃ sāvako ’’ ti vā na jānāti .
Abālādayo pana jānanti , tasmā abālassātiādimāha .
Na rucceyyāti bālādīnaṃyeva hi so na rucceyya , na aññassa kassaci na rucceyya .
Evaṃ
V1.107 puggalapalāpe haritvā idāni soḷasahi padehi yathābhūtaṃ vaṇṇaṃ kathento paṇḍito , bhantetiādimāha .Tattha paṇḍitoti paṇḍiccena samannāgato , catūsu kosallesu ṭhitassetaṃ nāmaṃ .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ yato kho , ānanda , bhikkhu dhātukusalo ca hoti āyatanakusalo ca paṭiccasamuppādakusalo ca ṭhānāṭṭhānakusalo ca , ettāvatā kho , ānanda ,‘ paṇḍito bhikkhū ’ ti alaṃ vacanāyā ’’ ti ( ma . ni .3.124).
Mahāpaññotiādīsu mahāpaññādīhi samannāgatoti attho .
Tatridaṃ mahāpaññādīnaṃ nānattaṃ ( paṭi . ma .3.4)– katamā mahāpaññā ?
Mahante sīlakkhandhe pariggaṇhātīti mahāpaññā , mahante samādhikkhandhe , paññākkhandhe , vimuttikkhandhe , vimuttiñāṇadassanakkhandhe pariggaṇhātīti mahāpaññā .
Mahantāni ṭhānāṭṭhānāni , mahāvihārasamāpattiyo , mahantāni ariyasaccāni , mahante satipaṭṭhāne , sammappadhāne , iddhipāde , mahantāni indriyāni , balāni , bojjhaṅgāni , mahante
M1.111 ariyamaggeP1.120 , mahantāni sāmaññaphalāni , mahāabhiññāyo , mahantaṃ paramatthaṃ nibbānaṃ pariggaṇhātīti mahāpaññā .Sā pana therassa devorohanaṃ katvā saṅkassanagaradvāre ṭhitena satthārā puthujjanapañcake pañhe pucchite taṃ vissajjentassa pākaṭā jātā .
Katamā puthupaññā ?
Puthu nānākhandhesu ,( ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā .) Puthu nānādhātūsu , puthu nānāāyatanesu , puthu nānāpaṭiccasamuppādesu , puthu nānāsuññatamanupalabbhesu , puthu nānāatthesu , dhammesu niruttīsu paṭibhānesu , puthu nānāsīlakkhandhesu , puthu nānāsamādhi-paññāvimutti-vimuttiñāṇadassanakkhandhesu , puthu nānāṭhānāṭṭhānesu , puthu nānāvihārasamāpattīsu , puthu nānāariyasaccesu , puthu nānāsatipaṭṭhānesu , sammappadhānesu , iddhipādesu , indriyesu , balesu , bojjhaṅgesu , puthu nānāariyamaggesu , sāmaññaphalesu , abhiññāsu , puthu nānājanasādhāraṇe dhamme samatikkamma paramatthe nibbāne ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā .
Katamā hāsapaññā ?
Idhekacco hāsabahulo vedabahulo tuṭṭhibahulo pāmojjabahulo sīlaṃ paripūreti , indriyasaṃvaraṃ paripūreti , bhojane mattaññutaṃ , jāgariyānuyogaṃ , sīlakkhandhaṃ , samādhikkhandhaṃ , paññākkhandhaṃ , vimuttikkhandhaṃ , vimuttiñāṇadassanakkhandhaṃ paripūretīti , hāsapaññā .
Hāsabahulo pāmojjabahulo ṭhānāṭṭhānaṃ paṭivijjhatīti hāsapaññā .
Hāsabahulo vihārasamāpattiyo paripūretīti hāsapaññā .
Hāsabahulo ariyasaccāni paṭivijjhati .
Satipaṭṭhāne
V1.108 , sammappadhāne , iddhipāde , indriyāni , balāniP1.121 , bojjhaṅgāni , ariyamaggaṃ bhāvetīti hāsapaññā .Hāsabahulo sāmaññaphalāni sacchikaroti , abhiññāyo paṭivijjhatīti hāsapaññā , hāsabahulo vedatuṭṭhipāmojjabahulo paramatthaṃ nibbānaṃ sacchikarotīti hāsapaññā .
Thero ca sarado nāma tāpaso hutvā anomadassissa bhagavato pādamūle aggasāvakapatthanaṃ paṭṭhapesi .
Taṃkālato paṭṭhāya hāsabahulo sīlaparipūraṇādīni akāsīti hāsapañño .
Katamā
M1.112 javanapaññā ?Yaṃkiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ … pe … yaṃ dūre santike vā , sabbaṃ rūpaṃ aniccato khippaṃ javatīti javanapaññā .
Dukkhato khippaṃ , anattato khippaṃ javatīti javanapaññā .
Yā kāci vedanā … pe … yā kāci saññā … ye keci saṅkhārā … yaṃkiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ … pe … sabbaṃ viññāṇaṃ aniccato , dukkhato , anattato khippaṃ javatīti javanapaññā .
Cakkhu … pe … jarāmaraṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccato , dukkhato , anattato khippaṃ javatīti javanapaññā .
Rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ khayaṭṭhena , dukkhaṃ bhayaṭṭhena , anattā asārakaṭṭhenāti tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā rūpanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā .
Vedanā … saññā … saṅkhārā … viññāṇaṃ … cakkhu … pe … jarāmaraṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ khayaṭṭhena … pe … vibhūtaṃ katvā jarāmaraṇanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā .
Rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ … pe … viññāṇaṃ .
Cakkhu … pe … jarāmaraṇaṃ aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhammanti
P1.122 tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā jarāmaraṇanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā .Katamā tikkhapaññā ?
Khippaṃ kilese chindatīti tikkhapaññā .
Uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāseti , uppannaṃ byāpādavitakkaṃ … uppannaṃ vihiṃsāvitakkaṃ … uppannuppanne pāpake akusale dhamme … uppannaṃ rāgaṃ … dosaṃ … mohaṃ … kodhaṃ … upanāhaṃ … makkhaṃ … paḷāsaṃ … issaṃ … macchariyaṃ … māyaṃ … sāṭheyyaṃ … thambhaṃ … sārambhaṃ … mānaṃ … atimānaṃ … madaṃ … pamādaṃ … sabbe kilese … sabbe duccarite … sabbe abhisaṅkhāre … sabbe bhavagāmikamme nādhivāseti pajahati vinodeti , byantīkaroti , anabhāvaṃ gametīti tikkhapaññā .
Ekasmiṃ āsane
V1.109 cattāro ca ariyamaggā , cattāri ca sāmaññaphalāni , catasso ca paṭisambhidāyo , cha ca abhiññāyo adhigatā honti sacchikatā phassitā paññāyāti tikkhapaññā .Thero ca bhāgineyyassa dīghanakhaparibbājakassa vedanāpariggahasutte desiyamāne ṭhitakova sabbakilese chinditvā sāvakapāramiñāṇaṃ paṭividdhakālato paṭṭhāya tikkhapañño nāma jāto .
Tenāha –
‘‘ tikkhapañño , bhante , āyasmā sāriputto ’’ ti .
Katamā
M1.113 nibbedhikapaññā ?Idhekacco sabbasaṅkhāresu ubbegabahulo hoti uttāsabahulo ukkaṇṭhanabahulo aratibahulo anabhiratibahulo bahimukho na ramati sabbasaṅkhāresu , anibbiddhapubbaṃ appadālitapubbaṃ lobhakkhandhaṃ nibbijjhati padāletīti nibbedhikapaññā .
Anibbiddhapubbaṃ appadālitapubbaṃ dosakkhandhaṃ … mohakkhandhaṃ … kodhaṃ … upanāhaṃ … pe … sabbe bhavagāmikamme nibbijjhati padāletīti nibbedhikapaññā .
Appicchoti santaguṇaniguhanatā , paccayapaṭiggahaṇe ca mattaññutā , etaṃ appicchalakkhaṇanti iminā lakkhaṇena samannāgato .
Santuṭṭhoti catūsu paccayesu yathālābhasantoso yathābalasantoso yathāsāruppasantosoti , imehi tīhi santosehi samannāgato .
Pavivittoti kāyaviveko ca
P1.123 vivekaṭṭhakāyānaṃ nekkhammābhiratānaṃ , cittaviveko ca parisuddhacittānaṃ paramavodānappattānaṃ , upadhiviveko ca nirupadhīnaṃ puggalānaṃ visaṅkhāragatānanti , imesaṃ tiṇṇaṃ vivekānaṃ lābhī .Asaṃsaṭṭhoti dassanasaṃsaggo savanasaṃsaggo samullapanasaṃsaggo paribhogasaṃsaggo kāyasaṃsaggoti , imehi pañcahi saṃsaggehi virahito .
Ayañca pañcavidho saṃsaggo rājūhi rājamahāmattehi titthiyehi titthiyasāvakehi upāsakehi upasikāhi bhikkhūhi bhikkhunīhīti aṭṭhahi puggalehi saddhiṃ jāyati , so sabbopi therassa natthīti asaṃsaṭṭho .
Āraddhavīriyoti paggahitavīriyo paripuṇṇavīriyo .
Tattha āraddhavīriyo bhikkhu gamane uppannakilesassa ṭhānaṃ pāpuṇituṃ na deti , ṭhāne uppannassa nisajjaṃ , nisajjāya uppannassa seyyaṃ pāpuṇituṃ na deti , tasmiṃ tasmiṃ iriyāpathe uppannaṃ tattha tattheva niggaṇhāti .
Thero pana catucattālīsa vassāni mañce piṭṭhiṃ na pasāreti .
Taṃ sandhāya ‘‘ āraddhavīriyo ’’ ti āha .
Vattāti
V1.110 odhunanavattā .Bhikkhūnaṃ ajjhācāraṃ disvā ‘‘ ajja kathessāmi , sve kathessāmī ’’ ti kathāvavatthānaṃ na karoti , tasmiṃ tasmiṃ yeva ṭhāne ovadati anusāsatīti attho .
Vacanakkhamoti vacanaṃ khamati .
Eko hi parassa ovādaṃ deti , sayaṃ pana aññena ovadiyamāno kujjhati .
Thero pana parassapi ovādaṃ deti , sayaṃ
M1.114 ovadiyamānopi sirasā sampaṭicchati .Ekadivasaṃ kira sāriputtattheraṃ sattavassiko sāmaṇero –
‘‘ bhante , sāriputta , tumhākaṃ nivāsanakaṇṇo olambatī ’’ ti āha .
Thero kiñci avatvāva ekamantaṃ gantvā parimaṇḍalaṃ nivāsetvā āgamma ‘‘ ettakaṃ vaṭṭati ācariyā ’’ ti añjaliṃ paggayha aṭṭhāsi .
‘‘ Tadahu pabbajito santo , jātiyā sattavassiko ;
Sopi maṃ anusāseyya , sampaṭicchāmi matthake ’’ ti .( mi . pa .6.4.8)–
Āha .
Codakoti
P1.124 vatthusmiṃ otiṇṇe vā anotiṇṇe vā vītikkamaṃ disvā –‘‘ āvuso , bhikkhunā nāma evaṃ nivāsetabbaṃ , evaṃ pārupitabbaṃ , evaṃ gantabbaṃ , evaṃ ṭhātabbaṃ , evaṃ nisīditabbaṃ , evaṃ khāditabbaṃ , evaṃ bhuñjitabban ’’ ti tantivasena anusiṭṭhiṃ deti .
Pāpagarahīti pāpapuggale na passe , na tesaṃ vacanaṃ suṇe , tehi saddhiṃ ekacakkavāḷepi na vaseyyaṃ .
‘‘ Mā me kadāci pāpiccho , kusīto hīnavīriyo ;
Appassuto anādaro , sameto ahu katthacī ’’ ti .
–
Evaṃ pāpapuggalepi garahati ,‘‘ samaṇena nāma rāgavasikena dosamohavasikena na hotabbaṃ , uppanno rāgo doso moho pahātabbo ’’ ti evaṃ pāpadhammepi garahatīti dvīhi kāraṇehi ‘‘ pāpagarahī , bhante , āyasmā sāriputto ’’ ti vadati .
Evaṃ
V1.111 āyasmatā ānandena soḷasahi padehi therassa yathābhūtavaṇṇappakāsane kate –‘‘ kiṃ ānando attano piyasahāyassa vaṇṇaṃ kathetuṃ na labhati , kathetu kiṃ pana tena kathitaṃ tatheva hoti , kiṃ so sabbaññū ’’ ti ?
Koci pāpapuggalo vattuṃ mā labhatūti satthā taṃ vaṇṇabhaṇanaṃ akuppaṃ sabbaññubhāsitaṃ karonto jinamuddikāya lañchanto evametan tiādimāha .
Evaṃ
M1.115 tathāgatena ca ānandattherena ca mahātherassa vaṇṇe kathiyamāne bhumaṭṭhakā devatā uṭṭhahitvā eteheva soḷasahi padehi vaṇṇaṃ kathayiṃsu .Tato ākāsaṭṭhakadevatā sītavalāhakā uṇhavalāhakā cātumahārājikāti yāva akaniṭṭhabrahmalokā devatā uṭṭhahitvā eteheva soḷasahi padehi vaṇṇaṃ kathayiṃsu .
Etenupāyena ekacakkavāḷaṃ ādiṃ katvā dasasu cakkavāḷasahassesu devatā uṭṭhahitvā kathayiṃsu .
Athāyasmato sāriputtassa saddhivihāriko susīmo devaputto cintesi –
‘‘ imā devatā attano attano nakkhattakīḷaṃ pahāya
P1.125 tattha tattha gantvā mayhaṃ upajjhāyasseva vaṇṇaṃ kathenti , gacchāmi tathāgatassa santikaṃ , gantvā etadeva vaṇṇabhaṇanaṃ devatābhāsitaṃ karomī ’’ ti , so tathā akāsi .Taṃ dassetuṃ atha kho susīmotiādi vuttaṃ .
Uccāvacāti aññesu ṭhānesu paṇītaṃ uccaṃ vuccati , hīnaṃ avacaṃ .
Idha pana uccāvacāti nānāvidhā vaṇṇanibhā .
Tassā kira devaparisāya nīlaṭṭhānaṃ atinīlaṃ , pītakaṭṭhānaṃ atipītakaṃ , lohitaṭṭhānaṃ atilohitaṃ , odātaṭṭhānaṃ accodātanti , catubbidhā vaṇṇanibhā pātubhavi .
Teneva seyyathāpi nāmāti catasso upamā āgatā .
Tattha subhoti sundaro .
Jātimāti jātisampanno .
Suparikammakatoti dhovanādiparikammena suṭṭhu parikammakato .
Paṇḍukambale nikkhittoti rattakambale ṭhapito .
Evamevan ti rattakambale nikkhittamaṇi viya sabbā ekappahāreneva virocituṃ āraddhā .
Nikkhan ti atirekapañcasuvaṇṇena katapiḷandhanaṃ .
Tañhi ghaṭṭanamajjanakkhamaṃ hoti .
Jambonadan ti mahājambusākhāya pavattanadiyaṃ nibbattaṃ , mahājambuphalarase vā pathaviyaṃ paviṭṭhe suvaṇṇaṅkurā uṭṭhahanti , tena suvaṇṇena katapiḷandhanantipi attho .
Dakkhakammāraputtaukkāmukhasukusalasampahaṭṭhan ti sukusalena kammāraputtena ukkāmukhe pacitvā sampahaṭṭhaṃ .
Dhātuvibhaṅge ( ma . ni .3.357 ādayo ) akatabhaṇḍaṃ gahitaṃ , idha pana katabhaṇḍaṃ .
Viddheti dūrībhūte .
Deveti ākāse .
Nabhaṃ abbhussakkamānoti ākāsaṃ abhilaṅghanto .
Iminā
V1.112 taruṇasūriyabhāvo dassito .Soratoti
M1.116 soraccena samannāgato .Dantoti nibbisevano .
Satthuvaṇṇābhatoti
P1.126 satthārā ābhatavaṇṇo .Satthā hi aṭṭhaparisamajjhe nisīditvā ‘‘ sevatha , bhikkhave , sāriputtamoggallāne ’’ tiādinā ( ma . ni .3.371) nayena therassa vaṇṇaṃ āharīti thero ābhatavaṇṇo nāma hoti .
Kālaṃ kaṅkhatīti parinibbānakālaṃ pattheti .
Khīṇāsavo hi neva maraṇaṃ abhinandati , na jīvitaṃ pattheti , divasasaṅkhepaṃ vetanaṃ gahetvā ṭhitapuriso viya kālaṃ pana pattheti , olokento tiṭṭhatīti attho .
Tenevāha –
‘‘ Nābhinandāmi maraṇaṃ , nābhinandāmi jīvitaṃ ;
Kālañca paṭikaṅkhāmi , nibbisaṃ bhatako yathā ’’ ti .( theragā .1001-1002);
Navamaṃ ;