3. Tatiyavaggo
1. Sambahulasuttavaṇṇanā
157. Tatiyavaggassa paṭhame jaṭaṇḍuvenāti jaṭācumbaṭakena .
Ajinakkhipanivatthoti sakhuraṃ ajinacammaṃ ekaṃ nivattho ekaṃ pāruto .
Udumbaradaṇḍan ti
M1.167 appicchabhāvappakāsanatthaṃ īsakaṃ vaṅkaṃ udumbaradaṇḍaṃ gahetvā .Etadavocāti loke brāhmaṇassa vacanaṃ nāma sussūsanti , brāhmaṇesupi pabbajitassa , pabbajitesupi mahallakassāti mahallakabrāhmaṇassa pabbajitavesaṃ gahetvā padhānabhūmiyaṃ kammaṃ karonte te bhikkhū upasaṅkamitvā hatthaṃ ukkhipitvā etaṃ ‘‘ daharā bhavanto ’’ tiādivacanaṃ
P1.182 avoca .Okampetvāti hanukena uraṃ paharanto adhonataṃ katvā .
Jivhaṃ nillāletvāti kabaramahājivhaṃ nīharitvā uddhamadho ubhayapassesu ca lāletvā .
Tivisākhan ti tisākhaṃ .
Nalāṭikan ti bhakuṭiṃ , nalāṭe uṭṭhitaṃ valittayanti attho .
Pakkāmīti tumhe jānantānaṃ
V1.161 vacanaṃ akatvā attanova tele paccissathāti vatvā ekaṃ maggaṃ gahetvā gato .Paṭhamaṃ .
2. Samiddhisuttavaṇṇanā
158. Dutiye lābhā vata me , suladdhaṃ vata meti evarūpassa satthu ceva dhammassa ca sabrahmacārīnañca laddhattā mayhaṃ lābhā mayhaṃ suladdhanti .
So kirāyasmā pacchā mūlakammaṭṭhānaṃ sammasitvā ‘‘ arahattaṃ gahessāmī ’’ ti pāsādikaṃ tāva kammaṭṭhānaṃ gahetvā buddhadhammasaṅghaguṇe āvajjetvā cittakallataṃ uppādetvā cittaṃ hāsetvā tosetvā nisinno .
Tenassa evamahosi .
Upasaṅkamīti ‘‘ ayaṃ samiddhi bhikkhu pāsādikaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvā nisinnasadiso , yāva mūlakammaṭṭhānaṃ gahetvā arahattaṃ na gaṇhāti , tāvassa antarāyaṃ karissāmī ’’ ti upasaṅkami .
Gaccha tvan ti satthā sakalajambudīpaṃ olokento ‘‘ tasmiṃyeva ṭhāne tassa kammaṭṭhānaṃ sappāyaṃ bhavissatī ’’ ti addasa , tasmā evamāha .
Satipaññā ca me buddhāti mayā sati ca paññā ca ñātā .
Karassu rūpānīti bahūnipi vibhiṃsakārahāni rūpāni karassu .
Neva maṃ byādhayissasīti maṃ neva vedhayissasi na kampassesi .
Dutiyaṃ .
3. Godhikasuttavaṇṇanā
159. Tatiye
M1.168 isigilipasseti isigilissa nāma pabbatassa passe .Kāḷasilāyan ti kāḷavaṇṇāya silāyaṃ .
Sāmayikaṃ cetovimuttin ti
P1.183 appitappitakkhaṇe paccanīkadhammehi vimuccati , ārammaṇe ca adhimuccatīti lokiyasamāpatti sāmayikā cetovimutti nāma .Phusīti paṭilabhi .
Parihāyīti kasmā yāva chaṭṭhaṃ parihāyi ?
Sābādhattā .
Therassa kira vātapittasemhavasena anusāyiko ābādho atthi , tena samādhissa sappāye upakārakadhamme pūretuṃ na sakkoti , appitappitāya samāpattiyā parihāyati .
Yaṃnūnāhaṃ satthaṃ āhareyyan ti so kira cintesi , yasmā parihīnajjhānassa kālaṅkaroto anibaddhā gati hoti , aparihīnajjhānassa nibaddhā gati hoti , brahmaloke nibbattati , tasmā satthaṃ āharitukāmo ahosi .
Upasaṅkamīti –
‘‘ ayaṃ samaṇo satthaṃ āharitukāmo , satthāharaṇañca
V1.162 nāmetaṃ kāye ca jīvite ca anapekkhassa hoti .Yo evaṃ kāye ca jīvite ca anapekkho hoti , so mūlakammaṭṭhānaṃ sammasitvā arahattampi gahetuṃ samattho hoti , mayā pana paṭibāhitopi esa na oramissati , satthārā paṭibāhito oramissatī ’’ ti therassa atthakāmo viya hutvā yena bhagavā tenupasaṅkami .
Jalāti jalamānā .
Pāde vandāmi cakkhumāti pañcahi cakkhūhi cakkhumā tava pāde vandāmi .
Jutindharāti ānubhāvadharā .
Appattamānasoti appattaarahatto .
Sekhoti sīlādīni sikkhamāno sakaraṇīyo .
Jane sutāti jane vissutā .
Satthaṃ āharitaṃ hotīti thero kira ‘‘ kiṃ mayhaṃ iminā jīvitenā ’’ ti ?
Uttāno nipajjitvā satthena galanāḷiṃ chindi , dukkhā vedanā uppajjiṃsu .
Thero vedanaṃ vikkhambhetvā taṃyeva vedanaṃ pariggahetvā satiṃ upaṭṭhapetvā mūlakammaṭṭhānaṃ sammasanto arahattaṃ patvā samasīsī hutvā parinibbāyi .
Samasīsī nāma tividho hoti iriyāpathasamasīsī , rogasamasīsī , jīvitasamasīsīti .
Tattha
M1.169 yo ṭhānādīsu iriyāpathesu aññataraṃ adhiṭṭhāya –‘‘ imaṃ akopetvāva arahattaṃ pāpuṇissāmī ’’ ti vipassanaṃ paṭṭhapeti , athassa arahattappatti ca iriyāpathakopanañca ekappahāreneva hoti .
Ayaṃ iriyāpathasamasīsī nāma .
Yo pana cakkhurogādīsu aññatarasmiṃ
P1.184 sati –‘‘ ito anuṭṭhitova arahattaṃ pāpuṇissāmī ’’ ti vipassanaṃ paṭṭhapeti , athassa arahattappatti ca rogato vuṭṭhānañca ekappahāreneva hoti .
Ayaṃ rogasamasīsī nāma .
Keci pana tasmiṃyeva iriyāpathe tasmiñca roge parinibbānavasenettha samasīsitaṃ paññāpenti .
Yassa pana āsavakkhayo ca jīvitakkhayo ca ekappahāreneva hoti .
Ayaṃ jīvitasamasīsī nāma .
Vuttampi cetaṃ –
‘‘ yassa puggalassa apubbaṃ acarimaṃ āsavapariyādānañca hoti jīvitapariyādānañca , ayaṃ vuccati puggalo samasīsī ’’ ti ( pu . pa .16).
Ettha ca pavattisīsaṃ kilesasīsanti dve sīsāni .
Tattha pavattisīsaṃ nāma jīvitindriyaṃ , kilesasīsaṃ nāma avijjā .
Tesu jīvitindriyaṃ cuticittaṃ khepeti , avijjā maggacittaṃ .
Dvinnaṃ cittānaṃ ekato uppādo natthi .
Maggānantaraṃ pana phalaṃ , phalānantaraṃ bhavaṅgaṃ , bhavaṅgato vuṭṭhāya paccavekkhaṇaṃ , taṃ paripuṇṇaṃ vā hoti aparipuṇṇaṃ vā .
Tikhiṇena asinā sīse chijjantepi
V1.163 hi eko vā dve vā paccavekkhaṇavārā avassaṃ uppajjantiyeva , cittānaṃ pana lahuparivattitāya āsavakkhayo ca jīvitapariyādānañca ekakkhaṇe viya paññāyati .Samūlaṃ taṇhamabbuyhāti avijjāmūlena samūlakaṃ taṇhaṃ arahattamaggena uppāṭetvā .
Parinibbutoti anupādisesanibbānena parinibbuto .
Vivattakkhandhan ti parivattakkhandhaṃ .
Semānan ti uttānaṃ hutvā sayitaṃ hoti .
Thero pana kiñcāpi uttānako sayito , tathāpissa dakkhiṇena passena paricitasayanattā sīsaṃ dakkhiṇatova parivattitvā ṭhitaṃ .
Dhūmāyitattan ti dhūmāyitabhāvaṃ .
Tasmiṃ hi khaṇe dhūmavalāhakā viya timiravalāhakā viya ca uṭṭhahiṃsu .
Viññāṇaṃ samanvesatīti paṭisandhicittaṃ pariyesati .
Appatiṭṭhitenāti paṭisandhiviññāṇena appatiṭṭhitena , appatiṭṭhitakāraṇāti attho .
Beluvapaṇḍuvīṇan ti beluvapakkaṃ viya paṇḍuvaṇṇaṃ suvaṇṇamahāvīṇaṃ .
Ādāyāti kacche ṭhapetvā .
Upasaṅkamīti
P1.185 ‘‘ godhikattherassa nibbattaṭṭhānaṃ naM1.170 jānāmi , samaṇaṃ gotamaṃ pucchitvā nikkaṅkho bhavissāmī ’’ ti khuddakadārakavaṇṇī hutvā upasaṅkami .Nādhigacchāmīti na passāmi .
Sokaparetassāti sokena phuṭṭhassa .
Abhassathāti pādapiṭṭhiyaṃ patitā .
Tatiyaṃ .
4. Sattavassānubandhasuttavaṇṇanā
160. Catutthe satta vassānīti pure bodhiyā chabbassāni , bodhito pacchā ekaṃ vassaṃ .
Otārāpekkhoti ‘‘ sace samaṇassa gotamassa kāyadvārādīsu kiñcideva ananucchavikaṃ passāmi , codessāmi nan ’’ ti evaṃ vivaraṃ apekkhamāno .
Alabhamānoti rathareṇumattampi avakkhalitaṃ apassanto .
Tenāha –
‘‘ Satta vassāni bhagavantaṃ , anubandhiṃ padāpadaṃ ;
Otāraṃ nādhigacchissaṃ , sambuddhassa satīmato ’’ ti .( su . ni .448);
Upasaṅkamīti ‘‘ ajja samaṇaṃ gotamaṃ atigahetvā gamissāmī ’’ ti upasaṅkami .
Jhāyasīti
V1.164 jhāyanto avajjhāyanto nisinnosīti vadati .Vittaṃ nu jīnoti sataṃ vā sahassaṃ vā jitosi nu .
Āguṃ nu gāmasmin ti , kiṃ nu antogāme pamāṇātikkantaṃ pāpakammaṃ akāsi , yena aññesaṃ mukhaṃ oloketuṃ avisahanto araññe vicarasi ?
Sakkhin ti mittabhāvaṃ .
Palikhāyāti khaṇitvā .
Bhavalobhajappan ti bhavalobhasaṅkhātaṃ taṇhaṃ .
Anāsavo jhāyāmīti nittaṇho hutvā dvīhi jhānehi jhāyāmi .
Pamattabandhūti māraṃ ālapati .
So hi yekeci loke pamattā , tesaṃ bandhu .
Sace maggaṃ anubuddhan ti yadi tayā maggo anubuddho .
Apehīti apayāhi .
Amaccudheyyan ti
P1.186 maccuno anokāsabhūtaṃ nibbānaṃ .Pāragāminoti yepi pāraṃ gatā , tepi pāragāmino .
Yepi pāraṃ gacchissanti , yepi pāraṃ gantukāmā , tepi pāragāmino .
Visūkāyikānīti
M1.171 māravisūkāni .Visevitānīti viruddhasevitāni ,‘‘ appamāyu manussānaṃ , accayanti ahorattā ’’ ti vutte .
‘‘ Dīghamāyu manussānaṃ , nāccayanti ahorattā ’’ tiādīni paṭilomakāraṇāni .
Vipphanditānīti , tamhi tamhi kāle hatthirājavaṇṇasappavaṇṇādidassanāni .
Nibbejanīyāti ukkaṇṭhanīyā .
Anupariyagātiādīsu kiñcāpi atītavacanaṃ kataṃ , attho pana vikappavasena veditabbo .
Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā medavaṇṇaṃ pāsāṇaṃ vāyaso disvā –
‘‘ api nāmettha muduṃ vindeyyāma , api assādo siyā ’’ ti anuparigaccheyya , atha so tattha assādaṃ alabhitvāva vāyaso etto apakkameyya , tato pāsāṇā apagaccheyya , evaṃ mayampi so kāko viya selaṃ gotamaṃ āsajja assādaṃ vā santhavaṃ vā alabhantā gotamā nibbinditvā apagacchāma .
Catutthaṃ .
5. Māradhītusuttavaṇṇanā
161. Pañcame abhāsitvāti ettha a-kāro nipātamattaṃ , bhāsitvāti attho .
Abhāsayitvātipi
V1.165 pāṭho .Upasaṅkamiṃsūti ‘‘ gopālakadārakaṃ viya daṇḍakena bhūmiṃ lekhaṃ datvā ativiya dummano hutvā nisinno .
‘ Kinnu kho kāraṇan ’ ti ?
Pucchitvā , jānissāmā ’’ ti upasaṅkamiṃsu .
Socasīti cintesi .
Āraññamiva kuñjaran ti yathā araññato pesitagaṇikārahatthiniyo āraññakaṃ kuñjaraṃ itthikuttadassanena palobhetvā bandhitvā ānayanti , evaṃ ānayissāma .
Māradheyyan ti tebhūmakavaṭṭaṃ .
Upasaṅkamiṃsūti –
‘‘ tumhe thokaṃ adhivāsetha , mayaṃ taṃ
P1.187 ānessāmā ’’ ti pitaraṃ samassāsetvā upasaṅkamiṃsu .Uccāvacāti nānāvidhā .
Ekasataṃ ekasatan ti ekekaṃ sataṃ sataṃ katvā .
Kumārivaṇṇasatan ti iminā nayena kumāriattabhāvānaṃ sataṃ .
Atthassa
M1.172 pattiṃ hadayassa santin ti , dvīhipi padehi arahattameva kathesi .Senan ti kilesasenaṃ .
Sā hi piyarūpasātarūpā nāma .
Ekāhaṃ jhāyan ti eko ahaṃ jhāyanto .
Sukhamanubodhin ti arahattasukhaṃ anubujjhiṃ .
Idaṃ vuttaṃ hoti – piyarūpaṃ sātarūpaṃ senaṃ jinitvā ahaṃ eko jhāyanto ‘‘ atthassa pattiṃ hadayassa santin ’’ ti saṅkhaṃ gataṃ arahattasukhaṃ anubujjhiṃ .
Tasmā janena mittasanthavaṃ na karomi , teneva ca me kāraṇena kenaci saddhiṃ sakkhī na sampajjatīti .
Kathaṃvihārībahuloti katamena vihārena bahulaṃ viharanto .
Aladdhāti alabhitvā .
Yoti nipātamattaṃ .
Idaṃ vuttaṃ hoti – katamena jhānena bahulaṃ jhāyantaṃ taṃ puggalaṃ kāmasaññā alabhitvāva paribāhirā hontīti .
Passaddhakāyoti catutthajjhānena assāsapassāsakāyassa passaddhattā passaddhakāyo .
Suvimuttacittoti arahattaphalavimuttiyā suṭṭhu vimuttacitto .
Asaṅkharānoti tayo kammābhisaṅkhāre anabhisaṅkharonto .
Anokoti anālayo .
Aññāya dhamman ti catusaccadhammaṃ jānitvā .
Avitakkajhāyīti avitakkena catutthajjhānena jhāyanto .
Na kuppatītiādīsu dosena na kuppati , rāgena na sarati , mohena na thīno .
Imesu tīsu mūlakilesesu gahitesu diyaḍḍhakilesasahassaṃ
V1.166 gahitameva hoti .Paṭhamapadena vā byāpādanīvaraṇaṃ gahitaṃ , dutiyena kāmacchandanīvaraṇaṃ , tatiyena thinaṃ ādiṃ katvā sesanīvaraṇāni .
Iti iminā nīvaraṇappahānena khīṇāsavaṃ dasseti .
Pañcoghatiṇṇoti pañcadvārikaṃ kilesoghaṃ tiṇṇo .
Chaṭṭhan ti manodvārikampi chaṭṭhaṃ kilesoghaṃ atari .
Pañcoghaggahaṇena vā pañcorambhāgiyāni saṃyojanāni
P1.188 , chaṭṭhaggahaṇena pañcuddhambhāgiyāni veditabbāni .Gaṇasaṅghacārīti gaṇe ca saṅghe ca caratīti satthā gaṇasaṅghacārī nāma .
Addhā carissantīti aññepi saddhā bahujanā ekaṃsena carissanti .
Ayan ti ayaṃ satthā .
Anokoti anālayo .
Acchejja
M1.173 nessatīti acchinditvā nayissati , maccurājassa hatthato acchinditvā nibbānapāraṃ nayissatīti vuttaṃ hoti .Nayamānānan ti nayamānesu .
Selaṃva sirasūhacca , pātāle gādhamesathāti mahantaṃ kūṭāgārappamāṇaṃ silaṃ sīse ṭhapetvā pātāle patiṭṭhagavesanaṃ viya .
Khāṇuṃva urasāsajjāti urasi khāṇuṃ paharitvā viya .
Apethāti apagacchatha .
Imasmiṃ ṭhāne saṅgītikārā ‘‘ idamavocā ’’ ti desanaṃ niṭṭhapetvā daddallamānāti gāthaṃ āhaṃsu .
Tattha daddallamānāti ativiya jalamānā sobhamānā .
Āgañchun ti āgatā .
Panudīti nīhari .
Tūlaṃ bhaṭṭhaṃva mālutoti yathā phalato bhaṭṭhaṃ simbalitūlaṃ vā poṭakitūlaṃ vā vāto panudati nīharati , evaṃ panudīti .
Pañcamaṃ .
Tatiyo vaggo .
Iti sāratthappakāsiniyā
Saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya
Mārasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā .