1. Daharasuttavaṇṇanā
112. Kosalasaṃyuttassa
V1.115M1.119 paṭhameP1.129 bhagavatā saddhiṃ sammodīti yathā khamanīyādīni pucchanto bhagavā tena , evaṃ sopi bhagavatā saddhiṃ samappavattamodo ahosi .Sītodakaṃ viya uṇhodakena sammoditaṃ ekībhāvaṃ agamāsi .
Yāya ca –
‘‘ kacci , bho gotama , khamanīyaṃ , kacci yāpanīyaṃ , kacci bhoto ca gotamassa sāvakānañca appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāro ’’ tiādikāya kathāya sammodi , taṃ pītipāmojjasaṅkhātasammodajananato sammodituṃ yuttabhāvato ca sammodanīyaṃ , atthabyañjanamadhuratāya cirampi kālaṃ sāretuṃ nirantaraṃ pavattetuṃ araharūpato saritabbabhāvato ca sāraṇīyaṃ .
Suyyamānasukhato ca sammodanīyaṃ , anussariyamānasukhato sāraṇīyaṃ .
Tathā byañjanaparisuddhatāya sammodanīyaṃ , atthaparisuddhatāya sāraṇīyanti evaṃ anekehi pariyāyehi sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā pariyosāpetvā niṭṭhapetvā ito pubbe tathāgatassa adiṭṭhattā guṇāguṇavasena gambhīrabhāvaṃ vā uttānabhāvaṃ vā ajānanto ekamantaṃ nisīdi , ekamantaṃ nisinno kho yaṃ ovaṭṭikasāraṃ katvā āgato lokanissaraṇabhavokkantipañhaṃ satthu sammāsambuddhataṃ pucchituṃ bhavampi notiādimāha .
Tattha bhavampīti pi-kāro sampiṇḍanatthe nipāto , tena ca cha satthāre sampiṇḍeti .
Yathā pūraṇādayo ‘‘ sammāsambuddhamhā ’’ ti paṭijānanti , evaṃ bhavampi nu paṭijānātīti attho .
Idaṃ pana rājā na attano laddhiyā , loke mahājanena
P1.130 gahitapaṭiññāvasena pucchati .Atha bhagavā buddhasīhanādaṃ nadanto yaṃ hi taṃ mahārājātiādimāha .
Tattha ahaṃ hi mahārājāti anuttaraṃ sabbaseṭṭhaṃ sabbaññutaññāṇasaṅkhātaṃ sammāsambodhiṃ ahaṃ abhisambuddhoti attho .
Samaṇabrāhmaṇāti
V1.116 pabbajjūpagamanenaM1.120 samaṇā , jātivasena brāhmaṇā .Saṅghinotiādīsu pabbajitasamūhasaṅkhāto saṅgho etesaṃ atthīti saṅghino .
Sveva gaṇo etesaṃ atthīti gaṇino .
Ācārasikkhāpanavasena tassa gaṇassa ācariyāti gaṇācariyā .
Ñātāti paññātā pākaṭā .
‘‘ Appicchā santuṭṭhā appicchatāya vatthampi na nivāsentī ’’ ti evaṃ samuggato yaso etesaṃ atthīti yasassino .
Titthakarāti laddhikarā .
Sādhusammatāti ‘‘ santo sappurisā ’’ ti evaṃ sammatā .
Bahujanassāti assutavato andhabālaputhujjanassa .
Pūraṇotiādīni tesaṃ nāmagottāni .
Pūraṇoti hi nāmameva .
Tathā , makkhalīti .
So pana gosālāya jātattā gosāloti vutto .
Nāṭaputtoti nāṭassa putto .
Belaṭṭhaputtoti belaṭṭhassa putto .
Kaccāyanoti pakudhassa gottaṃ .
Kesakambalassa dhāraṇato ajito kesakambaloti vutto .
Tepi mayāti kappakolāhalaṃ buddhakolāhalaṃ cakkavattikolāhalanti tīṇi kolāhalāni .
Tattha ‘‘ vassasatasahassamatthake kappuṭṭhānaṃ bhavissatī ’’ ti kappakolāhalaṃ nāma hoti –
‘‘ ito vassasatasahassamatthake loko vinassissati , mettaṃ mārisā , bhāvetha , karuṇaṃ muditaṃ upekkhan ’’ ti manussappathe devatā ghosentiyo vicaranti .
‘‘ Vassasahassamatthake pana buddho uppajjissatī ’’ ti buddhakolāhalaṃ nāma hoti –
‘‘ ito vassasahassamatthake buddho uppajjitvā dhammānudhammapaṭipadaṃ paṭipannena saṅgharatanena parivārito dhammaṃ desento vicarissatī ’’ ti devatā ugghosenti .
‘‘ Vassasatamatthake pana cakkavattī uppajjissatī ’’ ti cakkavattikolāhalaṃ nāma hoti –
‘‘ ito vassasatamatthake sattaratanasampanno catuddīpissaro
P1.131 sahassa puttaparivāro vehāsaṅgamo cakkavattirājā uppajjissatī ’’ ti devatā ugghosenti .Imesu tīsu kolāhalesu ime cha satthāro buddhakolāhalaṃ sutvā ācariye payirupāsitvā cintāmāṇivijjādīni uggaṇhitvā –
‘‘ mayaṃ buddhamhā ’’ ti paṭiññaṃ katvā mahājanaparivutā janapadaṃ vicarantā anupubbena sāvatthiyaṃ pattā .
Tesaṃ upaṭṭhākā rājānaṃ upasaṅkamitvā ,‘‘ mahārāja , pūraṇo kassapo … pe … ajito kesakambalo buddho kira sabbaññū kirā ’’ ti ārocesuṃ .
Rājā ‘‘ tumheva ne nimantetvā ānethā ’’ ti āha
M1.121 .Te gantvā tehi ,‘‘ rājā vo nimanteti .
Rañño gehe bhikkhaṃ gaṇhathā ’’ ti vuttā gantuṃ na ussahanti , punappunaṃ vuccamānā upaṭṭhākānaṃ cittānurakkhaṇatthāya adhivāsetvā sabbe ekatova agamaṃsu .
Rājā āsanāni paññāpetvā
V1.117 ‘‘ nisīdantū ’’ ti āha .Nigguṇānaṃ attabhāve rājusmā nāma pharati , te mahārahesu āsanesu nisīdituṃ asakkontā phalakesu ceva bhūmiyaṃ ca nisīdiṃsu .
Rājā ‘‘ ettakeneva natthi tesaṃ anto sukkadhammo ’’ ti vatvā āhāraṃ adatvāva tālato patitaṃ muggarena pothento viya ‘‘ tumhe buddhā , na buddhā ’’ ti pañhaṃ pucchi .
Te cintayiṃsu –
‘‘ sace ‘ buddhamhā ’ ti vakkhāma , rājā buddhavisaye pañhaṃ pucchitvā kathetuṃ asakkonte ‘ tumhe mayaṃ buddhāti mahājanaṃ vañcetvā āhiṇḍathā ’ ti jivhampi chindāpeyya , aññampi anatthaṃ kareyyā ’’ ti sakapaṭiññāya eva ‘ na mayaṃ buddhā ’ ti vadiṃsu .
Atha ne rājā gehato nikaḍḍhāpesi .
Te rājagharato nikkhante upaṭṭhākā pucchiṃsu –
‘‘ kiṃ ācariyā rājā tumhe pañhaṃ pucchitvā sakkārasammānaṃ akāsī ’’ ti ?
Rājā ‘‘ buddhā tumhe ’’ ti pucchi , tato mayaṃ –
‘‘ sace ayaṃ rājā buddhavisaye pañhaṃ kathiyamānaṃ ajānanto amhesu manaṃ padosessati , bahuṃ apuññaṃ pasavissatī ’’ ti rañño anukampāya ‘ na mayaṃ buddhā ’ ti vadimhā , mayaṃ pana buddhā eva , amhākaṃ buddhabhāvo , udakena dhovitvāpi harituṃ na sakkāti .
Iti bahiddhā ‘ buddhamhā ’ ti
P1.132 āhaṃsu – rañño santike ‘ na mayaṃ buddhā ’ ti vadiṃsūti , idaṃ gahetvā rājā evamāha .Tattha kiṃ pana bhavaṃ gotamo daharo ceva jātiyā , navo ca pabbajjāyāti idaṃ attano paṭiññaṃ gahetvā vadati .
Tattha kin ti paṭikkhepavacanaṃ .
Ete jātimahallakā ca cirapabbajitā ca ‘‘ buddhamhā ’’ ti na paṭijānanti , bhavaṃ gotamo jātiyā ca daharo pabbajjāya ca navo kiṃ paṭijānāti ?
Mā paṭijānāhīti attho .
Na uññātabbāti na avajānitabbā .
Na paribhotabbāti na paribhavitabbā .
Katame cattāroti kathetukamyatāpucchā .
Khattiyoti rājakumāro .
Uragoti āsīviso .
Aggīti aggiyeva .
Bhikkhūti imasmiṃ pana pade desanākusalatāya attānaṃ abbhantaraṃ katvā sīlavantaṃ pabbajitaṃ dasseti .
Ettha
M1.122 ca daharaṃ rājakumāraṃ disvā , ukkamitvā maggaṃ adento , pārupanaṃ anapanento , nisinnāsanato anuṭṭhahanto , hatthipiṭṭhādīhi anotaranto , heṭṭhā katvā maññanavasena aññampi evarūpaṃ anācāraṃ karonto khattiyaṃ avajānāti nāma .‘‘ Bhaddako vatāyaṃ rājakumāro , mahākaṇḍo mahodaro – kiṃ nāma yaṃkiñci corūpaddavaṃ vūpasametuṃ yattha katthaci ṭhāne rajjaṃ anusāsituṃ sakkhissatī ’’ tiādīni vadanto paribhoti nāma .
Añjanisalākamattampi āsīvisapotakaṃ kaṇṇādīsu piḷandhanto aṅgulimpi jivhampi ḍaṃsāpento uragaṃ avajānāti nāma
V1.118 .‘‘ Bhaddako vatāyaṃ āsīviso udakadeḍḍubho viya kiṃ nāma kiñcideva ḍaṃsituṃ kassacideva kāye visaṃ pharituṃ sakkhissatī ’’ tiādīni vadanto paribhoti nāma .
Khajjopanakamattampi aggiṃ gahetvā hatthena kīḷanto bhaṇḍukkhalikāya khipanto cūḷāya vā sayanapiṭṭhasāṭakapasibbakādīsu vā ṭhapento aggiṃ avajānāti nāma .
‘‘ Bhaddako vatāyaṃ aggi kataraṃ nu kho yāgubhattaṃ pacissati , kataraṃ macchamaṃsaṃ , kassa sītaṃ vinodessatī ’’ tiādīni vadanto paribhoti nāma .
Daharasāmaṇerampi pana disvā ukkamitvā maggaṃ adentoti
P1.133 rājakumāre vuttaṃ anācāraṃ karonto bhikkhuṃ avajānāti nāma .‘‘ Bhaddako vatāyaṃ sāmaṇero mahākaṇṭho mahodaro yaṃkiñci buddhavacanaṃ uggahetuṃ yaṃkiñci araññaṃ ajjhogāhetvā vasituṃ sakkhissati , saṅghattherakāle manāpo bhavissatī ’’ tiādīni vadanto paribhoti nāma .
Taṃ sabbampi na kātabbanti dassento na uññātabbo na paribhotabboti āha .
Etadavocāti etaṃ gāthābandhaṃ avoca .
Gāthā ca nāmetā tadatthadīpanāpi honti visesatthadīpanāpi , tatrimā tadatthampi visesatthampi dīpentiyeva .
Tattha khattiyan ti khettānaṃ adhipatiṃ .
Vuttañhetaṃ ‘‘ khettānaṃ adhipatīti kho , vāseṭṭha ,‘ khattiyo khattiyo ’ tveva dutiyaṃ akkharaṃ upanibbattan ’’ ti ( dī . ni .3.131).
Jātisampannan ti tāyeva khattiyajātiyā jātisampannaṃ .
Abhijātan ti tīṇi kulāni atikkamitvā jātaṃ .
Ṭhānaṃ hīti kāraṇaṃ vijjati .
Manujindoti manussajeṭṭhako .
Rājadaṇḍenāti rañño uddhaṭadaṇḍena , so appako nāma na hoti , dasasahassavīsatisahassappamāṇo hotiyeva .
Tasmiṃ pakkamate bhusan ti
M1.123 tasmiṃ puggale balavaupakkamaṃ upakkamati .Rakkhaṃ jīvitamattanoti attano jīvitaṃ rakkhamāno taṃ khattiyaṃ parivajjeyya na ghaṭṭeyya .
Uccāvacehīti nānāvidhehi .
Vaṇṇehīti saṇṭhānehi .
Yena yena hi vaṇṇena caranto gocaraṃ labhati , yadi sappavaṇṇena , yadi deḍḍubhavaṇṇena , yadi dhamanivaṇṇena , antamaso kalandakavaṇṇenapi caratiyeva .
Āsajjāti patvā .
Bālan ti yena bālena ghaṭṭito , taṃ bālaṃ naraṃ vā nāriṃ vā ḍaṃseyya .
Pahūtabhakkhan ti bahubhakkhaṃ .
Aggissa hi abhakkhaṃ nāma natthi .
Jālinan ti jālavantaṃ .
Pāvakan ti
V1.119 aggiṃ .Pāvagantipi pāṭho .
Kaṇhavattanin ti vattanīti maggo , agginā gatamaggo kaṇho hoti kāḷako , tasmā ‘‘ kaṇhavattanī ’’ ti vuccati .
Mahā hutvānāti mahanto hutvā .
Aggi hi ekadā yāvabrahmalokappamāṇopi hoti .
Jāyanti
P1.134 tattha pārohāti tattha agginā daḍḍhavane pārohā jāyanti .Pārohāti tiṇarukkhādayo vuccanti .
Te hi agginā daḍḍhaṭṭhāne mūlamattepi avasiṭṭhe pādato rohanti jāyanti vaḍḍhanti , tasmā ‘‘ pārohā ’’ ti vuccanti .
Puna rohanatthena vā pārohā .
Ahorattānamaccayeti rattindivānaṃ atikkame .
Nidāghepi deve vuṭṭhamatte jāyanti .
Bhikkhu ḍahati tejasāti ettha akkosantaṃ paccakkosanto bhaṇḍantaṃ paṭibhaṇḍanto paharantaṃ paṭipaharanto bhikkhu nāma kiñci bhikkhutejasā ḍahituṃ na sakkoti .
Yo pana akkosantaṃ na paccakkosati , bhaṇḍantaṃ na paṭibhaṇḍati .
Paharantaṃ na paṭipaharati , tasmiṃ vippaṭipanno tassa sīlatejena ḍayhati .
Tenevetaṃ vuttaṃ .
Na tassa puttā pasavoti tassa puttadhītaropi gomahiṃsakukkuṭasūkarādayo pasavopi na bhavanti , vinassantīti attho .
Dāyādā vindare dhanan ti tassa dāyādāpi dhanaṃ na vindanti .
Tālāvatthū bhavanti teti te bhikkhutejasā daḍḍhā vatthumattāvasiṭṭho matthakacchinnatālo viya bhavanti , puttadhītādivasena na vaḍḍhantīti attho .
Tasmāti
M1.124 yasmā samaṇatejena daḍḍhā matthakacchinnatālo viya aviruḷhidhammā bhavanti , tasmā .Sammadeva samācareti sammā samācareyya .
Sammā samācarantena pana kiṃ kātabbanti ?
Khattiyaṃ tāva nissāya laddhabbaṃ gāmanigamayānavāhanādiānisaṃsaṃ , uragaṃ nissāya tassa kīḷāpanena laddhabbaṃ vatthahiraññasuvaṇṇādiānisaṃsaṃ aggiṃ nissāya tassānubhāvena pattabbaṃ yāgubhattapacanasītavinodanādiānisaṃsaṃ , bhikkhuṃ nissāya tassa vasena pattabbaṃ asutasavanasutapariyodapana-saggamaggādhigamādiānisaṃsaṃ sampassamānena ‘‘ ete nissāya pubbe vuttappakāro ādīnavo atthi .
Kiṃ imehī ’’ ti ?
Na sabbaso pahātabbā .
Issariyatthikena pana vuttappakāraṃ avajānanañca paribhavanañca akatvā pubbuṭṭhāyipacchānipātitādīhi
P1.135 upāyehi khattiyakumāro tosetabbo , evaṃ tato issariyaṃ adhigamissati .Ahituṇḍikena urage vissāsaṃ akatvā nāgavijjaṃ parivattetvā ajapadena daṇḍena gīvāya gahetvā visaharena mūlena dāṭhā dhovitvā peḷāyaṃ pakkhipitvā kīḷāpentena caritabbaṃ .
Evaṃ taṃ nissāya ghāsacchādanādīni labhissati .
Yāgupacanādīni
V1.120 kattukāmena aggiṃ vissāsena bhaṇḍukkhalikādīsu apakkhipitvā hatthehi anāmasantena gomayacuṇṇādīhi jāletvā yāgupacanādīni kattabbāni , evaṃ taṃ nissāya ānisaṃsaṃ labhissati .Asutasavanādīni patthayantenapi bhikkhuṃ ativissāsena vejjakammanavakammādīsu ayojetvā catūhi paccayehi sakkaccaṃ upaṭṭhātabbo , evaṃ taṃ nissāya asutapubbaṃ buddhavacanaṃ asutapubbaṃ pañhāvinicchayaṃ diṭṭhadhammikasamparāyikaṃ atthaṃ tisso kulasampattiyo cha kāmasaggāni nava ca brahmaloke patvā amatamahānibbānadassanampi labhissatīti imamatthaṃ sandhāya sammadeva samācareti āha .
Etadavocāti dhammadesanaṃ sutvā pasanno pasādaṃ āvikaronto etaṃ ‘‘ abhikkantan ’’ tiādivacanaṃ avoca .
Tattha abhikkantan ti abhikantaṃ atiiṭṭhaṃ atimanāpaṃ , atisundaranti attho .
Ettha ekena abhikkantasaddena desanaṃ thometi ‘‘ abhikkantaṃ , bhante , yadidaṃ bhagavato dhammadesanā ’’ ti .
Ekena attano
M1.125 pasādaṃ ‘‘ abhikkantaṃ , bhante , yadidaṃ bhagavato dhammadesanaṃ āgamma mama pasādo ’’ ti .Tato paraṃ catūhi upamāhi desanaṃyeva thometi .
Tattha nikkujjitan ti adhomukhaṭhapitaṃ , heṭṭhāmukhajātaṃ vā .
Ukkujjeyyāti uparimukhaṃ kareyya .
Paṭicchannan ti tiṇapaṇṇādichāditaṃ .
Vivareyyāti ugghāṭeyya .
Mūḷhassāti disāmūḷhassa .
Maggaṃ ācikkheyyāti
P1.136 hatthe gahetvā ‘‘ esa maggo ’’ ti vadeyya .Andhakāreti kāḷapakkhacātuddasī aḍḍharattaghanavanasaṇḍa meghapaṭalehi caturaṅge tame .
Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā koci nikkujjitaṃ ukkujjeyya , evaṃ saddhammavimukhaṃ asaddhamme patitaṃ maṃ asaddhammā vuṭṭhāpentena , yathā paṭicchannaṃ vivareyya , evaṃ kassapassa bhagavato sāsanantaradhānā pabhuti micchādiṭṭhigahanapaṭicchannaṃ sāsanaṃ vivarantena , yathā mūḷhassa maggaṃ ācikkheyya , evaṃ kummaggamicchāmaggapaṭipannassa me saggamokkhamaggaṃ āvikarontena , yathā andhakāre telapajjotaṃ dhāreyya , evaṃ mohandhakāre nimuggassa me buddhādiratanarūpāni apassato tappaṭicchādakamohandhakāraviddhaṃsakadesanāpajjotaṃ dhārentena mayhaṃ bhagavatā etehi pariyāyehi pakāsitattā anekapariyāyena dhammo pakāsitoti .
Evaṃ desanaṃ thometvā imāya desanāya ratanattaye pasannacitto pasannākāraṃ karonto esāhan tiādimāha .
Tattha esāhan ti eso ahaṃ .
Bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañcāti
V1.121 bhagavantañca dhammañca bhikkhusaṅghañcāti imaṃ ratanattayaṃ saraṇaṃ gacchāmi .Upāsakaṃ maṃ , bhante , bhagavā dhāretūti maṃ bhagavā ‘ upāsako ayan ’ ti evaṃ dhāretu , jānātūti attho .
Ajjataggeti ajjataṃ ādiṃ katvā .
Ajjadaggeti vā pāṭho , da-kāro padasandhikaro , ajja aggaṃ katvāti attho .
Pāṇupetan ti pāṇehi upetaṃ yāva me jīvitaṃ pavattati , tāva upetaṃ anaññasatthukaṃ tīhi saraṇagamanehi saraṇaṃ gataṃ upāsakaṃ kappiyakārakaṃ maṃ bhagavā dhāretūti ayamettha saṅkhepo , vitthāro pana sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya sāmaññaphalasutte sabbākārena vuttoti .
Paṭhamaṃ .