3. Sattivaggo
1. Sattisuttavaṇṇanā
21. Sattivaggassa paṭhame
P1.48 sattiyāti desanāsīsametaṃ .Ekatokhārādinā satthenāti attho .
Omaṭṭhoti pahato .
Cattāro hi pahārā omaṭṭho ummaṭṭho maṭṭho vimaṭṭhoti .
Tattha upari ṭhatvā adhomukhaṃ dinnapahāro omaṭṭho nāma ;
heṭṭhā ṭhatvā uddhaṃmukhaṃ dinno ummaṭṭho nāma ;
aggaḷasūci viya vinivijjhitvā gato maṭṭho nāma ;
seso sabbopi vimaṭṭho nāma .
Imasmiṃ pana ṭhāne omaṭṭho gahito .
So hi sabbadāruṇo duruddharasallo duttikiccho antodoso antopubbalohitova hoti
V1.45 , pubbalohitaṃ anikkhamitvā vaṇamukhaṃ pariyonandhitvā tiṭṭhati .Pubbalohitaṃ
M1.47 niharitukāmehi mañcena saddhiṃ bandhitvā adhosiro kātabbo hoti , maraṇaṃ vā maraṇamattaṃ vā dukkhaṃ pāpuṇāti .Paribbajeti vihareyya .
Imāya gāthāya kiṃ katheti ?
Yathā sattiyā omaṭṭho puriso sallubbahana-vaṇatikicchanānaṃ atthāya vīriyaṃ ārabhati , payogaṃ karoti parakkamati .
Yathā ca ḍayhamāno matthake ādittasīso tassa nibbāpanatthāya vīriyaṃ ārabhati , payogaṃ karoti parakkamati , evameva bhikkhu kāmarāgaṃ pahānāya sato appamatto hutvā vihareyya bhagavāti kathesi .
Atha bhagavā cintesi – imāya devatāya upamā tāva daḷhaṃ katvā ānītā , atthaṃ pana parittakaṃ gahetvā ṭhitā , punappunaṃ kathentīpi hesā kāmarāgassa vikkhambhanapahānameva katheyya .
Yāva ca kāmarāgo maggena na samugghāṭiyati , tāva anubaddhova hoti .
Iti tameva opammaṃ gahetvā paṭhamamaggavasena desanaṃ vinivaṭṭetvā desento dutiyaṃ gāthamāha .
Tassattho purimānusāreneva veditabboti .
Paṭhamaṃ .
2. Phusatisuttavaṇṇanā
22. Dutiye nāphusantaṃ phusatīti kammaṃ aphusantaṃ vipāko na phusati , kammameva vā aphusantaṃ kammaṃ na phusati .
Kammañhi nākaroto kariyati .
Phusantañca tato
P1.49 phuseti kammaṃ phusantaṃ vipāko phusati , kammameva vā phusati .Kammañhi karoto kariyati .
Tasmā phusantaṃ phusati , appaduṭṭhapadosinan ti yasmā na aphusantaṃ phusati , phusantañca phusati , ayaṃ kammavipākānaṃ dhammatā , tasmā yo ‘‘ appaduṭṭhassa narassa dussati , suddhassa posassa anaṅgaṇassā ’’ ti evaṃ vutto appaduṭṭhapadosī puggalo , taṃ puggalaṃ kammaṃ phusantameva kammaṃ phusati , vipāko vā phusati .
So hi parassa upaghātaṃ kātuṃ sakkoti vā mā vā , attā panānena catūsu apāyesu ṭhapito nāma hoti .
Tenāha bhagavā –
‘‘ tameva bālaṃ pacceti pāpaṃ , sukhumo rajo paṭivātaṃva khitto ’’ ti .
Dutiyaṃ .
3. Jaṭāsuttavaṇṇanā
23. Tatiye
V1.46M1.48 antojaṭāti gāthāyaṃ jaṭāti taṇhāya jāliniyā adhivacanaṃ .Sā hi rūpādīsu ārammaṇesu heṭṭhupariyavasena punappunaṃ uppajjanato saṃsibbanaṭṭhena veḷugumbādīnaṃ sākhājālasaṅkhātā jaṭā viyāti jaṭā .
Sā panesā sakaparikkhāraparaparikkhāresu sakaattabhāva-paraattabhāvesu ajjhattikāyatana-bāhirāyatanesu ca uppajjanato antojaṭā bahijaṭāti vuccati .
Tāya evaṃ uppajjamānāya jaṭāya jaṭitā pajā .
Yathā nāma veḷujaṭādīhi veḷuādayo , evaṃ tāya taṇhājaṭāya sabbāpi ayaṃ sattanikāyasaṅkhātā pajā jaṭitā vinaddhā , saṃsibbitāti attho .
Yasmā ca evaṃ jaṭitā , taṃ taṃ gotama pucchāmīti tasmā taṃ pucchāmi .
Gotamāti bhagavantaṃ gottena ālapati .
Ko imaṃ vijaṭaye jaṭan ti imaṃ evaṃ tedhātukaṃ jaṭetvā ṭhitaṃ jaṭaṃ ko vijaṭeyya , vijaṭetuṃ ko samatthoti pucchati .
Athassa bhagavā tamatthaṃ vissajjento sīle patiṭṭhāyātiādimāha .
Tattha sīle patiṭṭhāyāti catupārisuddhisīle ṭhatvā .
Ettha ca bhagavā jaṭāvijaṭanaṃ pucchito sīlaṃ ārabhanto na ‘‘ aññaṃ puṭṭho aññaṃ kathetī ’’ ti veditabbo .
Jaṭāvijaṭakassa hi patiṭṭhādassanatthamettha sīlaṃ kathitaṃ .
Naroti
P1.50 satto .Sapaññoti kammajatihetukapaṭisandhipaññāya paññavā .
Cittaṃ paññañca bhāvayan ti samādhiñceva vipassanañca bhāvayamāno .
Cittasīsena hettha aṭṭha samāpattiyo kathitā , paññānāmena vipassanā .
Ātāpīti vīriyavā .
Vīriyañhi kilesānaṃ ātāpanaparitāpanaṭṭhena ‘‘ ātāpo ’’ ti vuccati , tadassa atthīti ātāpī .
Nipakoti nepakkaṃ vuccati paññā , tāya samannāgatoti attho .
Iminā padena pārihāriyapaññaṃ dasseti .
Pārihāriyapaññā nāma ‘‘ ayaṃ kālo uddesassa , ayaṃ kālo paripucchāyā ’’ tiādinā nayena sabbattha kārāpitā pariharitabbapaññā .
Imasmiñhi pañhābyākaraṇe tikkhattuṃ paññā āgatā .
Tattha paṭhamā jātipaññā , dutiyā vipassanāpaññā , tatiyā sabbakiccapariṇāyikā pārihāriyapaññā .
So
M1.49 imaṃ vijaṭaye jaṭan ti so imehi sīlādīhi samannāgato bhikkhu .Yathā nāma puriso pathaviyaṃ patiṭṭhāya sunisitaṃ satthaṃ ukkhipitvā mahantaṃ veḷugumbaṃ vijaṭeyya , evamevaṃ sīle
V1.47 patiṭṭhāya samādhisilāyaṃ sunisitaṃ vipassanāpaññāsatthaṃ vīriyabalapaggahitena pārihāriyapaññāhatthena ukkhipitvā sabbampi taṃ attano santāne patitaṃ taṇhājaṭaṃ vijaṭeyya sañchindeyya sampadāleyyāti .Ettāvatā sekhabhūmiṃ kathetvā idāni jaṭaṃ vijaṭetvā ṭhitaṃ mahākhīṇāsavaṃ dassento yesan tiādimāha .
Evaṃ jaṭaṃ vijaṭetvā ṭhitaṃ khīṇāsavaṃ dassetvā puna jaṭāya vijaṭanokāsaṃ dassento yattha nāmañcātiādimāha .
Tattha nāman ti cattāro arūpino khandhā .
Paṭighaṃ rūpasaññā cāti ettha paṭighasaññāvasena kāmabhavo gahito , rūpasaññāvasena rūpabhavo .
Tesu dvīsu gahitesu arūpabhavo gahitova hoti bhavasaṅkhepenāti .
Etthesā chijjate jaṭāti ettha tebhūmakavaṭṭassa pariyādiyanaṭṭhāne esā jaṭā chijjati , nibbānaṃ āgamma chijjati nirujjhatīti ayaṃ attho dassito hoti .
Tatiyaṃ .
4. Manonivāraṇasuttavaṇṇanā
24. Catutthe yato yatoti pāpato vā kalyāṇato vā .
Ayaṃ kira devatā ‘‘ yaṃkiñci kusalādibhedaṃ lokiyaṃ vā lokuttaraṃ vā mano , taṃ nivāretabbameva , na uppādetabban ’’ ti evaṃladdhikā
P1.51 .Sa sabbatoti so sabbato .
Atha bhagavā –
‘‘ ayaṃ devatā aniyyānikakathaṃ katheti , mano nāma nivāretabbampi atthi bhāvetabbampi , vibhajitvā namassā dassessāmī ’’ ti cintetvā dutiyagāthaṃ āha .
Tattha na mano saṃyatattamāgatan ti , yaṃ vuttaṃ ‘‘ na sabbato mano nivāraye ’’ ti , kataraṃ taṃ mano , yaṃ taṃ sabbato na nivāretabbanti ce .
Mano saṃyatattaṃ āgataṃ , yaṃ mano yattha saṃyatabhāvaṃ āgataṃ ,‘‘ dānaṃ dassāmi , sīlaṃ rakkhissāmī ’’ tiādinā nayena uppannaṃ , etaṃ mano na nivāretabbaṃ , aññadatthu brūhetabbaṃ vaḍḍhetabbaṃ .
Yato yato ca pāpakan ti yato yato akusalaṃ uppajjati , tato tato ca taṃ nivāretabbanti .
Catutthaṃ .
5. Arahantasuttavaṇṇanā
25. Pañcame
M1.50 katāvīti catūhi maggehi katakicco .Ahaṃ vadāmīti ayaṃ devatā vanasaṇḍavāsinī , sā āraññakānaṃ bhikkhūnaṃ ‘‘ ahaṃ bhuñjāmi , ahaṃ nisīdāmi , mama patto , mama
V1.48 cīvaran ’’ tiādikathāvohāraṃ sutvā cintesi –‘‘ ahaṃ ime bhikkhū ‘ khīṇāsavā ’ ti maññāmi , khīṇāsavānañca nāma evarūpā attupaladdhinissitakathā hoti , na hoti nu kho ’’ ti jānanatthaṃ evaṃ pucchati .
Sāmaññan ti lokaniruttiṃ lokavohāraṃ .
Kusaloti khandhādīsu kusalo .
Vohāramattenāti upaladdhinissitakathaṃ hitvā vohārabhedaṃ akaronto ‘‘ ahaṃ , mamā ’’ ti vadeyya .
‘‘ Khandhā bhuñjanti , khandhā nisīdanti , khandhānaṃ patto , khandhānaṃ cīvaran ’’ ti hi vutte vohārabhedo hoti , na koci jānāti .
Tasmā evaṃ avatvā lokavohārena voharatīti .
Atha devatā –
‘‘ yadi diṭṭhiyā vasena na vadati , mānavasena nu kho vadatī ’’ ti cintetvā puna yo hotīti pucchi .
Tattha mānaṃ nu khoti so bhikkhu mānaṃ upagantvā mānavasena vadeyya nu khoti .
Atha bhagavā –
‘‘ ayaṃ devatā khīṇāsavaṃ samānaṃ viya karotī ’’ ti cintetvā ,‘‘ khīṇāsavassa navavidhopi māno pahīno ’’ ti dassento paṭigāthaṃ āha .
Tattha vidhūpitāti vidhamitā .
Mānaganthassāti mānā ca
P1.52 ganthā ca assa .Maññatan ti maññanaṃ .
Tividhampi taṇhā-diṭṭhi-māna-maññanaṃ so vītivatto , atikkantoti attho .
Sesaṃ uttānatthamevāti .
Pañcamaṃ .
6. Pajjotasuttavaṇṇanā
26. Chaṭṭhe puṭṭhun ti pucchituṃ .
Kathaṃ jānemūti kathaṃ jāneyyāma .
Divārattin ti divā ca rattiñca .
Tattha tatthāti yattha yattheva pajjalito hoti , tattha tattha .
Esā ābhāti esā buddhābhā .
Katamā pana sāti ?
Ñāṇāloko vā hotu pītiāloko vā pasādāloko vā dhammakathāāloko vā , sabbopi buddhānaṃ pātubhāvā uppanno āloko buddhābhā nāma .
Ayaṃ anuttarā sabbaseṭṭhā asadisāti .
Chaṭṭhaṃ .
7. Sarasuttavaṇṇanā
27. Sattame
M1.51 kuto sarā nivattantīti ime saṃsārasarā kuto nivattanti , kiṃ āgamma nappavattantītiV1.49 attho .Na gādhatīti na patiṭṭhāti .
Atoti ato nibbānato .
Sesaṃ uttānatthamevāti .
Sattamaṃ .
8. Mahaddhanasuttavaṇṇanā
28. Aṭṭhame nidhānagataṃ muttasārādi mahantaṃ dhanametesanti mahaddhanā .
Suvaṇṇarajatabhājanādi mahābhogo etesanti mahābhogā .
Aññamaññābhigijjhantīti aññamaññaṃ abhigijjhanti patthenti pihenti .
Analaṅkatāti atittā apariyattajātā .
Ussukkajātesūti nānākiccajātesu anuppannānaṃ rūpādīnaṃ uppādanatthāya uppannānaṃ anubhavanatthāya ussukkesu .
Bhavasotānusārīsūti vaṭṭasotaṃ anusarantesu .
Anussukāti avāvaṭā .
Agāran ti mātugāmena saddhiṃ gehaṃ .
Virājiyāti virājetvā .
Sesaṃ uttānamevāti .
Aṭṭhamaṃ .
9. Catucakkasuttavaṇṇanā
29. Navame
P1.53 catucakkan ti catuiriyāpathaṃ .Iriyāpatho hi idha cakkanti adhippeto .
Navadvāran ti navahi vaṇamukhehi navadvāraṃ .
Puṇṇan ti asucipūraṃ .
Lobhena saṃyutan ti taṇhāya saṃyuttaṃ .
Kathaṃ yātrā bhavissatīti etassa evarūpassa sarīrassa kathaṃ niggamanaṃ bhavissati , kathaṃ mutti parimutti samatikkamo bhavissatīti pucchati .
Naddhin ti upanāhaṃ , pubbakāle kodho , aparakāle upanāhoti evaṃ pavattaṃ balavakodhanti attho .
Varattan ti ‘‘ chetvā naddhi varattañca , sandānaṃ sahanukkaman ’’ ti gāthāya ( dha . pa .398; su . ni .627) taṇhā varattā , diṭṭhi sandānaṃ nāma jātaṃ .
Idha pana pāḷiniddiṭṭhe kilese ṭhapetvā avasesā ‘‘ varattā ’’ ti veditabbā , iti kilesavarattañca chetvāti attho .
Icchā lobhan ti ekoyeva dhammo icchanaṭṭhena icchā , lubbhanaṭṭhena lobhoti vutto .
Paṭhamuppattikā vā dubbalā icchā , aparāparuppattiko balavā lobho .
Aladdhapatthanā vā icchā , paṭiladdhavatthumhi lobho .
Samūlaṃ taṇhan ti avijjāmūlena samūlakaṃ taṇhaṃ .
Abbuyhāti aggamaggena uppāṭetvā .
Sesaṃ uttānamevāti .
Navamaṃ .
10. Eṇijaṅghasuttavaṇṇanā
30. Dasame
V1.50M1.52 eṇijaṅghan ti eṇimigassa viya suvaṭṭitajaṅghaṃ .Kisan ti athūlaṃ samasarīraṃ .
Atha vā ātapena milātaṃ mālāgandhavilepanehi anupabrūhitasarīrantipi attho .
Vīran ti vīriyavantaṃ .
Appāhāran ti bhojane mattaññutāya mitāhāraṃ , vikālabhojanapaṭikkhepavasena vā parittāhāraṃ .
Alolupan ti
P1.54 catūsu paccayesu loluppavirahitaṃ .Rasataṇhāpaṭikkhepo vā esa .
Sīhaṃvekacaraṃ nāgan ti ekacaraṃ sīhaṃ viya , ekacaraṃ nāgaṃ viya .
Gaṇavāsino hi pamattā honti , ekacarā appamattā , tasmā ekacarāva gahitāti .
Paveditāti pakāsitā kathitā .
Etthāti etasmiṃ nāmarūpe .
Pañcakāmaguṇavasena hi rūpaṃ gahitaṃ , manena nāmaṃ , ubhayehi pana avinibhuttadhamme gahetvā pañcakkhandhādivasenapettha bhummaṃ yojetabbanti .
Dasamaṃ .
Sattivaggo tatiyo .