Soṇadaṇḍaguṇakathā
303. Nānāverajjakānan ti
M1.250 nānāvidhesu rajjesu , aññesu aññesu kāsikosalādīsu rajjesu jātā , tāni vā tesaṃ nivāsā , tato vā āgatāti nānāverajjakā , tesaṃ nānāverajjakānaṃ .Kenacideva karaṇīyenāti tasmiṃ kira nagare dvīhi karaṇīyehi brāhmaṇā sannipatanti – yaññānubhavanatthaṃ vā mantasajjhāyanatthaṃ vā .
Tadā ca tasmiṃ nagare yamaññā natthi .
Soṇadaṇḍassa pana santike mantasajjhāyanatthaṃ ete sannipatitā .
Taṃ sandhāya vuttaṃ –
‘‘ kenacideva karaṇīyenā ’’ ti .
Te tassa gamanaṃ sutvā cintesuṃ –
‘‘ ayaṃ soṇadaṇḍo uggatabrāhmaṇo yebhuyyena ca aññe brāhmaṇā samaṇaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gatā , ayameva na gato .
Svāyaṃ sace tattha gamissati , addhā samaṇassa gotamassa āvaṭṭaniyā māyāya āvaṭṭito , taṃ saraṇaṃ gamissati .
Tato etassāpi gehadvāre brāhmaṇānaṃ sannipāto na bhavissatī ’’ ti .
‘‘ Handassa gamanantarāyaṃ karomā ’’ ti sammantayitvā tattha agamaṃsu .
Taṃ sandhāya – atha kho te brāhmaṇātiādi vuttaṃ .
Tattha
P1.281 imināpaṅgenāti imināpi kāraṇena .Evaṃ etaṃ kāraṇaṃ vatvā puna –
‘‘ attano vaṇṇe bhaññamāne atussanakasatto nāma natthi .
Handassa vaṇṇaṃ bhaṇanena gamanaṃ nivāressāmā ’’ ti cintetvā bhavañhi soṇadaṇḍo ubhato sujātotiādīni kāraṇāni āhaṃsu .
Ubhatoti dvīhi pakkhehi .
Mātito ca pitito cāti bhoto mātā brāhmaṇī , mātumātā brāhmaṇī , tassāpi mātā brāhmaṇī ;
pitā brāhmaṇo , pitupitā brāhmaṇo , tassāpi pitā brāhmaṇoti , evaṃ bhavaṃ ubhato sujāto mātito ca pitito ca .
Saṃsuddhagahaṇikoti saṃsuddhā te mātugahaṇī kucchīti attho .
Samavepākiniyā gahaṇiyāti ettha pana kammajatejodhātu ‘‘ gahaṇī ’’ ti vuccati .
Yāva sattamā pitāmahayugāti ettha pitupitā pitāmaho , pitāmahassa yugaṃ pitāmahayugaṃ .
Yugan ti āyuppamāṇaṃ vuccati .
Abhilāpamattameva cetaṃ .
Atthato pana pitāmahoyeva pitāmahayugaṃ .
Tato uddhaṃ sabbepi pubbapurisā pitāmahaggahaṇeneva gahitā .
Evaṃ yāva sattamo puriso
V1.227M1.251 , tāva saṃsuddhagahaṇiko .Atha vā akkhitto anupakuṭṭho jātivādenāti dassenti .
Akkhittoti –
‘‘ apanetha etaṃ , kiṃ iminā ’’ ti evaṃ akkhitto anavakkhitto .
Anupakuṭṭhoti na upakuṭṭho , na akkosaṃ vā nindaṃ vā laddhapubbo .
Kena kāraṇenāti ?
Jātivādena .
Itipi –
‘‘ hīnajātiko eso ’’ ti evarūpena vacanenāti attho .
Aḍḍhoti issaro .
Mahaddhanoti mahatā dhanena samannāgato .
Bhavato hi gehe pathaviyaṃ paṃsuvālikā viya bahudhanaṃ , samaṇo pana gotamo adhano bhikkhāya udaraṃ pūretvā yāpetīti dassenti .
Mahābhogoti pañcakāmaguṇavasena mahāupabhogo .
Evaṃ yaṃ yaṃ guṇaṃ vadanti , tassa tassa paṭipakkhavasena bhagavato aguṇaṃyeva dassemāti maññamānā vadanti .
Abhirūpoti aññehi manussehi abhirūpo adhikarūpo .
Dassanīyoti divasampi passantānaṃ atittikaraṇato dassanayoggo .
Dassaneneva cittapasādajananato pāsādiko .
Pokkharatā
P1.282 vuccati sundarabhāvo , vaṇṇassa pokkharatā vaṇṇapokkharatā , tāya vaṇṇasampattiyā yuttoti attho .Porāṇā panāhu –
‘‘ pokkharanti sarīraṃ vadanti , vaṇṇaṃ vaṇṇamevā ’’ ti .
Tesaṃ matena vaṇṇañca pokkharañca vaṇṇapokkharāni .
Tesaṃ bhāvo vaṇṇapokkharatā .
Iti paramāya vaṇṇapokkharatāyāti uttamena parisuddhena vaṇṇena ceva sarīrasaṇṭhānasampattiyā cāti attho .
Brahmavaṇṇīti seṭṭhavaṇṇī .
Parisuddhavaṇṇesupi seṭṭhena suvaṇṇavaṇṇena samannāgatoti attho .
Brahmavacchasīti mahābrahmuno sarīrasadiseneva sarīrena samannāgato .
Akhuddāvakāso dassanāyāti ‘‘ bhoto sarīre dassanassa okāso na khuddako mahā , sabbāneva te aṅgapaccaṅgāni dassanīyāneva , tāni cāpi mahantānevā ’’ ti dīpenti .
Sīlamassa atthīti sīlavā .
Vuddhaṃ vaddhitaṃ sīlamassāti vuddhasīlī .
Vuddhasīlenāti vuddhena vaddhitena sīlena .
Samannāgatoti yutto .
Idaṃ vuddhasīlīpadasseva vevacanaṃ .
Sabbametaṃ pañcasīlamattameva sandhāya vadanti .
Kalyāṇavācotiādīsu kalyāṇā sundarā parimaṇḍalapadabyañjanā vācā assāti kalyāṇavāco .
Kalyāṇaṃ madhuraṃ vākkaraṇaṃ assāti kalyāṇavākkaraṇo
M1.252 .Vākkaraṇan ti udāharaṇaghoso .
Guṇaparipuṇṇabhāvena pure bhavāti porī .
Pure vā bhavattā porī .
Poriyā nāgarikitthiyā sukhumālattanena sadisāti porī , tāya poriyā .
Vissaṭṭhāyāti apalibuddhāya sandiṭṭhavilambitādidosarahitāya .
Anelagalāyāti elagaḷenavirahitāya .
Yassa kassaci hi kathentassa
V1.228 elā gaḷanti , lālā vā paggharanti , kheḷaphusitāni vā nikkhamanti , tassa vācā elagaḷaṃ nāma hoti , tabbiparitāyāti attho .Atthassa viññāpaniyāti ādimajjhapariyosānaṃ pākaṭaṃ katvā bhāsitatthassa viññāpanasamatthāya .
Jiṇṇoti
P1.283 jarājiṇṇatāya jiṇṇo .Vuddhoti aṅgapaccaṅgānaṃ vuddhibhāvamariyādappatto .
Mahallakoti jātimahallakatāya samannāgato .
Cirakālappasutoti vuttaṃ hoti .
Addhagatoti addhānaṃ gato , dve tayo rājaparivaṭṭe atītoti adhippāyo .
Vayoanuppattoti pacchimavayaṃ sampatto , pacchimavayo nāma vassasatassa pacchimo tatiyabhāgo .
Api ca jiṇṇoti porāṇo , cirakālappavattakulanvayoti vuttaṃ hoti .
Vuddhoti sīlācārādiguṇavuddhiyā yutto .
Mahallakoti vibhavamahantāya samannāgato .
Addhagatoti maggappaṭipanno brāhmaṇānaṃ vatacariyādimariyādaṃ avītikkamma caraṇasīlo .
Vayoanuppattoti jātivuddhabhāvampi antimavayaṃ anuppatto .