15. Aṭṭhānapāḷi
(15)1. Aṭṭhānapāḷi-paṭhamavaggavaṇṇanā
268. Aṭṭhānapāḷiyā
V1.338P2.1 aṭṭhānan ti hetupaṭikkhepo .Anavakāsoti paccayapaṭikkhepo .
Ubhayenāpi kāraṇameva paṭikkhipati .
Kāraṇañhi tadāyattavuttitāya attano phalassa ṭhānanti ca avakāsoti ca vuccati .
Yan ti yena kāraṇena .
Diṭṭhisampannoti maggadiṭṭhiyā sampanno sotāpanno ariyasāvako .
Tassa hi diṭṭhisampanno itipi , dassanasampanno itipi , āgato imaṃ saddhammaṃ itipi , passati imaṃ saddhammaṃ itipi , sekkhena ñāṇena samannāgato itipi , sekkhāya vijjāya samannāgato itipi , dhammasotasamāpanno itipi , ariyo nibbedhikapañño itipi , amatadvāraṃ āhacca tiṭṭhati itipiti bahūni nāmāni honti .
Kañci saṅkhāran ti catubhūmakesu saṅkhatasaṅkhāresu kañci ekaṃ saṅkhārampi .
Niccato
P2.2 upagaccheyyāti niccoti gaṇheyya .Netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti etaṃ kāraṇaṃ natthi na upalabbhati .
Yaṃ puthujjanoti yena kāraṇena puthujjano .
Ṭhānametaṃ vijjatīti etaṃ kāraṇaṃ atthi .
Sassatadiṭṭhiyā hi so tebhūmakesu saṅkhatasaṅkhāresu kañci saṅkhāraṃ niccato gaṇheyyāti attho .
Catutthabhūmakasaṅkhārā
M1.353 pana tejussadattā divasaṃsantatto ayoguḷo viya makkhikānaṃ , diṭṭhiyā vā aññesaṃ vā akusalānaṃ ārammaṇaṃ na honti .Iminā nayena kañci saṅkhāraṃ sukhatotiādīsupi attho veditabbo .
269. Sukhato upagaccheyyāti ‘‘ ekantasukhī attā hoti ārogo parammaraṇā ’’ ti ( dī . ni .1.76,79; ma . ni .3.21,22) evaṃ attadiṭṭhivasena sukhato gāhaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .
Diṭṭhivippayuttacittena pana ariyasāvako pariḷāhādhibhūto pariḷāhavūpasamatthaṃ mattahatthiparittāsito viya cokkhabrāhmaṇo gūthaṃ kañci saṅkhāraṃ sukhato upagacchati .
270. Attavāre kasiṇādipaṇṇattisaṅgahatthaṃ ‘‘ saṅkhāran ’’ ti avatvā kañci dhamman ti vuttaṃ .
Idhāpi ariyasāvakassa catubhūmakavasena paricchedo veditabbo , puthujjanassa tebhūmakavasena
V1.339 .Sabbavāresu vā ariyasāvakassāpi tebhūmakavaseneva paricchedo vaṭṭati .
Yaṃ yaṃ hi puthujjano gaṇhāti , tato tato ariyasāvako gāhaṃ viniveṭheti .
Puthujjano hi yaṃ yaṃ
P2.3 niccaṃ sukhaṃ attāti gaṇhāti , taṃ taṃ ariyasāvako aniccaṃ dukkhaṃ anattāti gaṇhanto taṃ gāhaṃ viniveṭheti .Iti imasmiṃ suttattaye puthujjanattaggāhaviniveṭhanaṃ nāma kathitaṃ .
271. Mātaran tiādīsu janikāva mātā , janakova pitā , manussabhūtova khīṇāsavo arahāti adhippeto .
Kiṃ pana ariyasāvako aññaṃ jīvitā voropeyyāti ?
Etampi aṭṭhānaṃ .
Sacepi bhavantaragataṃ ariyasāvakaṃ attano ariyasāvakabhāvaṃ ajānantampi koci evaṃ vadeyya ‘‘ imaṃ kunthakipillikaṃ jīvitā voropetvā sakalacakkavāḷagabbhe cakkavattirajjaṃ paṭipajjāhī ’’ ti , neva so taṃ jīvitā voropeyya .
Athāpi naṃ evaṃ vadeyyuṃ ‘‘ sace imaṃ na ghātessasi , sīsaṃ te chindissāmā ’’ ti .
Sīsamevassa chindeyyuṃ , na ca so taṃ ghāteyya .
Puthujjanabhāvassa pana mahāsāvajjabhāvadassanatthaṃ ariyasāvakassa ca balavadīpanatthametaṃ vuttaṃ .
Ayañhettha adhippāyo – sāvajjo puthujjanabhāvo , yatra hi nāma puthujjano mātughātādīnipi ānantariyāni karissati .
Mahābalo ca ariyasāvako , yo etāni kammāni na karotīti .
274. Paduṭṭhacittoti
M1.354 vadhakacittena paduṭṭhacitto .Lohitaṃ uppādeyyāti jīvamānakasarīre khuddakamakkhikāya pivanamattampi lohitaṃ uppādeyya .
275. Saṅghaṃ bhindeyyāti samānasaṃvāsakaṃ samānasīmāya ṭhitaṃ pañcahi kāraṇehi saṅghaṃ bhindeyya .
Vuttampi cetaṃ ‘‘ pañcahupāli
P2.4 , ākārehi saṅgho bhijjati – kammena , uddesena , voharanto , anussāvanena , salākaggāhenā ’’ ti ( pari .458).Tattha kammenāti apalokanādīsu catūsu kammesu aññatarena kammena .
Uddesenāti pañcasu pātimokkhuddesesu aññatarena uddesena .
Voharantoti kathayanto , tāhi tāhi uppattīhi adhammaṃ dhammotiādīni aṭṭhārasa bhedakaravatthūni dīpento .
Anussāvanenāti ‘‘ nanu tumhe jānātha mayhaṃ uccākulā pabbajitabhāvaṃ bahussutabhāvañca , mādiso nāma uddhammaṃ ubbinayaṃ satthu sāsanaṃ gāheyyāti cittampi uppādetuṃ na tumhākaṃ yuttaṃ , kiṃ mayhaṃ avīci nīluppalavanaṃ viya sītalā , kiṃ ahaṃ apāyato na bhāyāmī ’’ tiādinā nayena kaṇṇamūle vacībhedaṃ katvā anussāvanena
V1.340 .Salākaggāhenāti evaṃ anussāvetvā tesaṃ cittaṃ upatthambhetvā anivattidhamme katvā ‘‘ gaṇhatha imaṃ salākan ’’ ti salākaggāhena .
Ettha ca kammeva uddeso vā pamāṇaṃ , vohārānussāvanasalākaggāhā pana pubbabhāgā .
Aṭṭhārasavatthudīpanavasena hi voharantena tattha rucijananatthaṃ anussāvetvā salākāya gahitāyapi abhinnova hoti saṅgho .
Yadā pana evaṃ cattāro vā atirekā vā salākaṃ gahetvā āveṇikaṃ kammaṃ vā uddesaṃ vā karonti , tadā saṅgho bhinno nāma hoti .
Evaṃ diṭṭhisampanno puggalo saṅghaṃ bhindeyyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjati .
Ettāvatā mātughātādīni pañca ānantariyakammāni dassitāni
P2.5 honti , yāni puthujjano karoti , na ariyasāvako .Tesaṃ āvibhāvatthaṃ –
‘‘ Kammato dvārato ceva , kappaṭṭhitiyato tathā ;
Pākasādhāraṇādīhi , viññātabbo vinicchayo ’’.
Tattha
M1.355 kammato tāva – ettha hi manussabhūtasseva manussabhūtaṃ mātaraṃ vā pitaraṃ vā api parivattaliṅgaṃ jīvitā voropentassa kammaṃ ānantariyaṃ hoti , tassa vipākaṃ paṭibāhissāmīti sakalacakkavāḷaṃ mahācetiyappamāṇehipi kañcanathūpehi pūretvāpi sakalacakkavāḷaṃ pūretvā nisinnassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ datvāpi buddhassa bhagavato saṅghāṭikaṇṇaṃ amuñcanto vicaritvāpi kāyassa bhedā nirayameva upapajjati .Yo pana sayaṃ manusso tiracchānabhūtaṃ mātaraṃ vā pitaraṃ vā , sayaṃ vā tiracchānabhūto manussabhūtaṃ , tiracchānabhūtoyeva vā tiracchānabhūtaṃ jīvitā voropeti , tassa kammaṃ ānantariyaṃ na hoti , bhāriyaṃ pana hoti , ānantariyaṃ āhacceva tiṭṭhati .
Manussajātikānaṃva pana vasena ayaṃ pañho kathito .
Tattha eḷakacatukkaṃ , saṅgāmacatukkaṃ , coracatukkañca kathetabbaṃ .
Eḷakaṃ māressāmīti abhisandhināpi hi eḷakaṭṭhāne ṭhitaṃ manusso manussabhūtaṃ mātaraṃ vā pitaraṃ vā mārento ānantariyaṃ phusati .
Eḷakābhisandhinā mātāpitiabhisandhinā vā eḷakaṃ mārento ānantariyaṃ na phusati , mātāpitiabhisandhinā mātāpitaro mārento phusateva .
Esa
P2.6 nayo itarasmimpi catukkadvaye .Yathā ca mātāpitūsu , evaṃ arahantepi etāni catukkāni veditabbāni
V1.341 .Manussaarahantameva ca māretvā ānantariyaṃ phusati , na yakkhabhūtaṃ .
Kammaṃ pana bhāriyaṃ , ānantariyasadisameva .
Manussaarahantassa ca puthujjanakāleyeva satthappahāre vā vise vā dinnepi yadi so arahattaṃ patvā teneva marati , arahantaghātako hotiyeva .
Yaṃ pana puthujjanakāle dinnaṃ dānaṃ arahattaṃ patvā paribhuñjati , puthujjanasseva taṃ dinnaṃ hoti .
Sesaariyapuggale mārentassa ānantariyaṃ natthi , kammaṃ pana bhāriyaṃ , ānantariyasadisameva .
Lohituppāde tathāgatassa abhejjakāyatāya parūpakkamena cammacchedaṃ katvā lohitapaggharaṇaṃ nāma natthi , sarīrassa pana antoyeva ekasmiṃ ṭhāne lohitaṃ samosarati .
Devadattena paviddhasilato bhijjitvā gatā sakalikāpi tathāgatassa pādantaṃ pahari , pharasunā pahaṭo viya pādo antolohitoyeva ahosi .
Tathā karontassa ānantariyaṃ hoti .
Jīvako pana tathāgatassa ruciyā
M1.356 satthakena cammaṃ chinditvā tamhā ṭhānā duṭṭhalohitaṃ nīharitvā phāsukamakāsi .Tathā karontassa puññakammameva hoti .
Atha ye parinibbute tathāgate cetiyaṃ bhindanti , bodhiṃ chindanti , dhātumhi upakkamanti , tesaṃ kiṃ hotīti ?
Bhāriyaṃ kammaṃ hoti , ānantariyasadisaṃ .
Sadhātukaṃ pana thūpaṃ vā paṭimaṃ vā bādhayamānaṃ bodhisākhaṃ chindituṃ vaṭṭati .
Sacepi tattha nilīnā sakuṇā cetiye vaccaṃ pātenti , chindituṃ vaṭṭatiyeva .
Paribhogacetiyato
P2.7 hi sarīracetiyaṃ mahantataraṃ .Cetiyavatthuṃ bhinditvā gacchantaṃ bodhimūlampi chinditvā harituṃ vaṭṭati .
Yā pana bodhisākhā bodhigharaṃ bādhati , taṃ geharakkhaṇatthaṃ chindituṃ na labhati .
Bodhiatthañhi gehaṃ , na gehatthāya bodhi .
Āsanagharepi eseva nayo .
Yasmiṃ pana āsanaghare dhātu nihitā hoti , tassa rakkhaṇatthāya bodhisākhaṃ chindituṃ vaṭṭati .
Bodhijagganatthaṃ ojāharaṇasākhaṃ vā pūtisākhaṃ vā chindituṃ vaṭṭatiyeva , sarīrapaṭijaggane viya puññampi hoti .
Saṅghabhede pi sīmaṭṭhakasaṅghe asannipatite visuṃ parisaṃ gahetvā katavohārānussāvanasalākaggāhassa kammaṃ vā karontassa uddesaṃ vā uddisantassa bhedo ca hoti ānantariyakammañca .
Samaggasaññāya pana vaṭṭatīti saññāya vā karontassa bhedova hoti , na ānantariyakammaṃ .
Tathā navato ūnaparisāya .
Sabbantimena paricchedena navannaṃ janānaṃ yo saṅghaṃ bhindati , tassa ānantariyakammaṃ hoti .
Tassa anuvattakānaṃ adhammavādīnaṃ mahāsāvajjakammaṃ
V1.342 , dhammavādino pana anavajjā .Tattha navannameva saṅghabhede idaṃ suttaṃ –
‘‘ ekato , upāli , cattāro honti , ekato cattāro , navamo anussāveti , salākaṃ gāheti ‘ ayaṃ dhammo ayaṃ vinayo idaṃ satthu sāsanaṃ , imaṃ gaṇhatha , imaṃ rocethā ’ ti .
Evaṃ kho , upāli , saṅgharāji ceva hoti saṅghabhedo ca .
Navannaṃ vā
P2.8 , upāli , atirekanavannaṃ vā saṅgharāji ceva hoti saṅghabhedo cā ’’ ti ( cūḷava .351).Etesu ca pana pañcasu saṅghabhedo vacīkammaṃ , sesāni kāyakammānīti evaṃ kammato viññātabbo vinicchayo .
Dvāratoti
M1.357 sabbāneva cetāni kāyadvāratopi vacīdvāratopi samuṭṭhahanti .Purimāni panettha cattāri āṇattikavijjāmayappayogavasena vacīdvārato samuṭṭhahitvāpi kāyadvārameva pūrenti , saṅghabhedo hatthamuddhāya bhedaṃ karontassa kāyadvārato samuṭṭhahitvāpi vacīdvārameva pūretīti evamettha dvāratopi viññātabbo vinicchayo .
Kappaṭṭhitiyatoti saṅghabhedoyeva cettha kappaṭṭhitiyo .
Saṇṭhahante hi kappe vā kappavemajjhe vā saṅghabhedaṃ katvā kappavināseyeva muccati .
Sacepi hi ‘ sve kappo vinassissatī ’’ ti ajja saṅghabhedaṃ karoti , sveva muccati , ekadivasameva niraye paccati .
Evaṃ karaṇaṃ pana natthi .
Sesāni cattāri kammāni ānantariyāneva honti , na kappaṭṭhitiyānīti evamettha kappaṭṭhitiyatopi viññātabbo vinicchayo .
Pākatoti yena ca pañcapetāni kammāni katāni honti , tassa saṅghabhedoyeva paṭisandhivasena vipaccati , sesāni ‘‘ ahosikammaṃ nāhosi kammavipāko ’’ ti evamādīsu saṅkhaṃ gacchanti .
Saṅghabhedābhāve lohituppādo , tadabhāve arahantaghāto , tadabhāve sace pitā sīlavā hoti , mātā dussīlā , no vā tathā sīlavatī , pitughāto paṭisandhivasena vipaccati .
Sace mātā sīlavatī , mātughāto .
Dvīsupi sīlena vā dussīlena vā samānesu mātughātova paṭisandhivasena vipaccati
P2.9 .Mātā hi dukkarakārinī bahūpakārā ca puttānanti .
Evamettha pākatopi viññātabbo vinicchayo .
Sādhāraṇādīhīti purimāni cattāri sabbesampi gahaṭṭhapabbajitānaṃ sādhāraṇāni .
Saṅghabhedo pana ‘‘ na kho , upāli bhikkhunī , saṅghaṃ bhindati , na sikkhamānā , na sāmaṇero , na sāmaṇerī
V1.343 , na upāsako , na upāsikā saṅghaṃ bhindati .Bhikkhu kho , upāli , pakatatto samānasaṃvāsako samānasīmāyaṃ ṭhito saṅghaṃ bhindatī ’’ ti ( cūḷava .351) vacanato vuttappakārassa bhikkhunova hoti , na aññassa , tasmā asādhāraṇo .
Ādisaddena sabbepete dukkhavedanāya sahagatā dosamohasampayuttā cāti evamettha sādhāraṇādīhipi viññātabbo vinicchayo .
276. Aññaṃ
M1.358 satthāran ti ‘‘ ayaṃ me satthā satthu kiccaṃ kātuṃ asamattho ’’ ti bhavantarepi aññaṃ titthakaraṃ ‘ ayaṃ me satthā ’’ ti evaṃ gaṇheyya , netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti attho . 277. Ekissā lokadhātuyāti dasasahassilokadhātuyā .
Tīṇi hi khettāni jātikhettaṃ , āṇākhettaṃ visayakhettanti .
Tattha jātikhettaṃ nāma dasasahassī lokadhātu .
Sā hi tathāgatassa mātukucchismiṃ okkamanakāle nikkhamanakāle sambodhikāle dhammacakkappavattane āyusaṅkhāravossajjane parinibbāne ca kampati .
Koṭisatasahassacakkavāḷaṃ pana āṇākhettaṃ nāma .
Āṭānāṭiyaparittamoraparittadhajaggaparittaratanaparittādīnañhi ettha āṇā pavattati .
Visayakhettassa pana parimāṇaṃ natthi .
Buddhānañhi ‘‘ yāvatakaṃ ñāṇaṃ tāvatakaṃ ñeyyaṃ , yāvatakaṃ ñeyyaṃ tāvatakaṃ ñāṇaṃ , ñāṇapariyantikaṃ ñeyyaṃ , ñeyyapariyantikaṃ ñāṇan ’’ ti ( mahāni .69; cūḷani . mogharājamāṇavapucchāniddeso 85; paṭi . ma .3.5) vacanato avisayo nāma natthi .
Imesu
P2.10 pana tīsu khettesu ṭhapetvā imaṃ cakkavāḷaṃ aññasmiṃ cakkavāḷe buddhā uppajjantīti suttaṃ natthi , na uppajjantīti pana atthi .Tīṇi hi piṭakāni – vinayapiṭakaṃ , suttantapiṭakaṃ , abhidhammapiṭakaṃ .
Tisso saṅgītiyo – mahākassapattherassa saṅgīti , yasattherassa saṅgīti , moggaliputtattherassa saṅgīti .
Imā tisso saṅgītiyo āruḷhe tepiṭake buddhavacane imaṃ cakkavāḷaṃ muñcitvā aññattha buddhā uppajjantīti suttaṃ natthi , na uppajjantīti pana atthi .
Apubbaṃ acariman ti apure apacchā , ekato na uppajjanti .
Pure vā pacchā vā uppajjantīti vuttaṃ hoti .
Tattha bodhipallaṅke ‘‘ bodhiṃ appatvā na uṭṭhahissāmī ’’ ti nisinnakālato
V1.344 paṭṭhāya yāva mātukucchismiṃ paṭisandhiggahaṇaṃ , tāva pubbeti na veditabbaṃ .Bodhisattassa hi paṭisandhikkhaṇe dasasahassacakkavāḷakampaneneva khettapariggaho kato , etthantare aññassa buddhassa uppatti nivāritāva hoti .
Parinibbānato paṭṭhāya yāva sāsapamattāpi dhātu tiṭṭhati , tāva pacchāti na veditabbaṃ .
Dhātūsu hi ṭhitāsu buddhā ṭhitāva honti .
Tasmā etthantare aññassa buddhassa uppatti nivāritāva hoti .
Dhātuparinibbāne pana jāte aññassa buddhassa uppatti na nivāritā .
Kasmā
M1.359 pana apubbaṃ acarimaṃ na uppajjantīti ?Anacchariyattā .
Buddhā hi acchariyamanussā .
Yathāha –
‘‘ ekapuggalo , bhikkhave , loke uppajjamāno uppajjati acchariyamanusso .
Katamo ekapuggalo ?
Tathāgato arahaṃ sammāsambuddho ’’ ti ( a . ni .1.172).
Yadi ca dve vā cattāro vā aṭṭha vā soḷasa vā ekato uppajjeyyuṃ , anacchariyā bhaveyyuṃ .
Ekasmiñhi vihāre dvinnaṃ cetiyānampi lābhasakkāro uḷārā na honti , bhikkhūpi bahutāya anacchariyā jātā , evaṃ buddhāpi bhaveyyuṃ .
Tasmā na uppajjanti .
Desanāya
P2.11 ca visesābhāvato .Yañhi satipaṭṭhānādikaṃ dhammaṃ eko deseti , aññena uppajjitvāpi sova dhammo desetabbo siyā .
Tato anacchariyo siyā .
Ekasmiṃ pana dhammaṃ desente desanāpi acchariyāva hoti .
Vivādabhāvato ca .
Bahūsu ca buddhesu uppannesu bahūnaṃ ācariyānaṃ antevāsikā viya ‘‘ amhākaṃ buddho pāsādiko , amhākaṃ buddho madhurassaro lābhī puññavā ’’ ti vivadeyyuṃ , tasmāpi evaṃ na uppajjanti .
Apicetaṃ kāraṇaṃ milindaraññā puṭṭhena nāgasenattherena vitthāritameva .
Vuttañhi tattha ( mi . pa .5.1.1)–
‘‘ Bhante , nāgasena , bhāsitampi hetaṃ bhagavatā –
‘ aṭṭhānametaṃ , bhikkhave , anavakāso , yaṃ ekissā lokadhātuyā dve arahanto sammāsambuddhā apubbaṃ acarimaṃ uppajjeyyuṃ
V1.345 , netaṃ ṭhānaṃ vijjatī ’ ti .Desentā ca , bhante nāgasena , sabbepi tathāgatā sattatiṃsa bodhipakkhiyadhamme desenti , kathayamānā ca cattāri ariyasaccāni kathenti , sikkhāpentā ca tīsu sikkhāsu sikkhāpenti , anusāsamānā ca appamādapaṭipattiyaṃ anusāsanti .
Yadi , bhante nāgasena , sabbesampi tathāgatānaṃ eko uddeso ekā kathā ekā sikkhā ekā anusiṭṭhi , kena kāraṇena dve tathāgatā ekakkhaṇe na uppajjanti .
Ekenapi tāva buddhuppādena ayaṃ loko obhāsajāto , yadi dutiyopi buddho bhaveyya , dvinnaṃ pabhāya ayaṃ loko bhiyyosomattāya obhāsajāto bhaveyya .
Ovadamānā ca dve tathāgatā sukhaṃ ovadeyyuṃ , anusāsamānā ca
M1.360 sukhaṃ anusāseyyuṃ .Tattha me kāraṇaṃ desehi , yathāhaṃ nissaṃsayo bhaveyyanti ’’.
‘‘ Ayaṃ , mahārāja , dasasahassī lokadhātu ekabuddhadhāraṇī , ekasseva tathāgatassa guṇaṃ dhāreti .
Yadi dutiyo buddho uppajjeyya , nāyaṃ dasasahassī lokadhātu dhāreyya , caleyya kampeyya nameyya
P2.12 onameyya vinameyya vikireyya vidhameyya viddhaṃseyya , na ṭhānamupagaccheyya .‘‘ Yathā , mahārāja , nāvā ekapurisasandhāraṇī bhaveyya .
Ekasmiṃ purise abhirūḷhe sā nāvā samupādikā bhaveyya .
Atha dutiyo puriso āgaccheyya tādiso āyunā vaṇṇena vayena pamāṇena kisathūlena sabbaṅgapaccaṅgena , so taṃ nāvaṃ abhiruheyya .
Api nu sā , mahārāja , nāvā dvinnampi dhāreyyāti ?
Na hi , bhante , caleyya kampeyya nameyya onameyya vinameyya vikireyya vidhameyya viddhaṃseyya , na ṭhānamupagaccheyya , osīdeyya udaketi .
Evameva kho , mahārāja , ayaṃ dasasahassī lokadhātu ekabuddhadhāraṇī , ekasseva tathāgatassa guṇaṃ dhāreti , yadi dutiyo buddho uppajjeyya , nāyaṃ dasasahassī lokadhātu dhāreyya , caleyya … pe … na ṭhānamupagaccheyya .
‘‘ Yathā vā pana , mahārāja , puriso yāvadatthaṃ bhojanaṃ bhuñjeyya chādentaṃ yāva kaṇṭhamabhipūrayitvā .
So dhāto pīṇito paripuṇṇo nirantaro tandikato anonamitadaṇḍajāto punadeva tattakaṃ bhojanaṃ bhuñjeyya .
Api nu kho so , mahārāja , puriso sukhito bhaveyyāti ?
Na hi , bhante , sakiṃbhuttova mareyyāti .
Evameva kho , mahārāja , ayaṃ dasasahassī lokadhātu ekabuddhadhāraṇī … pe … na ṭhānamupagaccheyyāti .
‘‘ Kiṃ
V1.346 nu kho , bhante nāgasena , atidhammabhārena pathavi calatīti ?Idha , mahārāja , dve sakaṭā ratanaparipūritā bhaveyyuṃ yāva mukhasamā .
Ekasmā sakaṭato ratanaṃ gahetvā ekasmiṃ sakaṭe ākireyyuṃ , api nu taṃ , mahārāja , sakaṭaṃ dvinnampi sakaṭānaṃ ratanaṃ dhāreyyāti ?
Na hi , bhante , nābhipi tassa phaleyya , arāpi tassa bhijjeyyuṃ , nemīpi tassa opateyyuṃ , akkhopi tassa bhijjeyyāti .
Kiṃ nu kho , mahārāja , atiratanabhārena sakaṭaṃ bhijjatīti
P2.13 ?Āma , bhanteti .
Evameva kho , mahārāja , atidhammabhārena pathavī calatīti .
‘‘ Api
M1.361 ca , mahārāja , imaṃ kāraṇaṃ buddhabalaparidīpanāya osāritaṃ .Aññampi tattha abhirūpaṃ kāraṇaṃ suṇohi , yena kāraṇena dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe na uppajjanti .
Yadi , mahārāja , dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe uppajjeyyuṃ , parisāya vivādo uppajjeyya ,‘ tumhākaṃ buddho , amhākaṃ buddho ’ ti ubhatopakkhajātā bhaveyyuṃ .
Yathā , mahārāja , dvinnaṃ balavāmaccānaṃ parisāya vivādo uppajjati ,‘ tumhākaṃ amacco amhākaṃ amacco ’ ti ubhatopakkhajātā honti .
Evameva kho , mahārāja , yadi dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe uppajjeyyuṃ , parisāya vivādo uppajjeyya ,‘ tumhākaṃ buddho , amhākaṃ buddho ’ ti ubhatopakkhajātā bhaveyyuṃ .
Idaṃ paṭhamaṃ kāraṇaṃ suṇohi , yena kāraṇena dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe na uppajjanti .
‘‘ Aparampi , mahārāja , uttariṃ kāraṇaṃ suṇohi , yena kāraṇena dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe na uppajjanti .
Yadi , mahārāja , dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe uppajjeyyuṃ , aggo buddhoti yaṃ vacanaṃ , taṃ micchā bhaveyya .
Jeṭṭho buddhoti … pe … seṭṭho buddhoti .
Visiṭṭho buddhoti , uttamo buddhoti , pavaro buddhoti , asamo buddhoti , asamasamo buddhoti , appaṭisamo buddhoti , appaṭibhāgo buddhoti , appaṭipuggalo buddhoti yaṃ vacanaṃ , taṃ micchā bhaveyya .
Imampi kho tvaṃ , mahārāja , kāraṇaṃ atthato sampaṭiccha , yena kāraṇena dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe na uppajjanti .
‘‘ Apica , mahārāja , buddhānaṃ bhagavantānaṃ sabhāvapakatikā esā , yaṃ ekoyeva buddho loke uppajjati .
Kasmā ?
Kāraṇamahantattā sabbaññubuddhaguṇānaṃ .
Aññampi , mahārāja , yaṃ mahantaṃ hoti , taṃ ekaṃyeva hoti .
Pathavī , mahārāja , mahantī , sā ekāyeva .
Sāgaro
P2.14 mahanto , so ekoyeva .Sineru girirāja mahanto , so ekoyeva .
Ākāso mahanto , so ekoyeva
V1.347 .Sakko mahanto , so ekoyeva .
Brahmā mahanto , so ekoyeva .
Tathāgato arahaṃ sammāsambuddho mahanto , so ekoyeva .
Yattha te uppajjanti , tattha aññesaṃ okāso na hoti .
Tasmā tathāgato arahaṃ sammāsambuddho ekoyeva loke uppajjatīti .
Sukathito , bhante nāgasena , pañho opammehi kāraṇehī ’’ ti .
Ekissā
M1.362 lokadhātuyāti ekasmiṃ cakkavāḷe .Heṭṭhā imināva padena dasa cakkavāḷasahassāni gahitāni , tānipi ekacakkavāḷeneva paricchindituṃ vaṭṭanti .
Buddhā hi uppajjamānā imasmiṃyeva cakkavāḷe uppajjanti , uppajjanaṭṭhāne pana vārite ito aññesu cakkavāḷesu na uppajjantīti vāritameva hoti .
Paṭhamavaggavaṇṇanā .
15. Aṭṭhānapāḷi
(15)2. Aṭṭhānapāḷi-dutiyavaggavaṇṇanā
278. Apubbaṃ
V1.348 acariman ti ettha cakkaratanapātubhāvato pubbe pubbaṃ , tasseva antaradhānato pacchā carimaṃ .Tattha dvidhā cakkaratanassa antaradhānaṃ hoti cakkavattino kālakiriyāya vā pabbajjāya vā .
Antaradhāyamānañca pana taṃ kālakiriyato vā pabbajjato vā sattame divase antaradhāyati , tato paraṃ cakkavattino pātubhāvo avārito .
Kasmā pana ekacakkavāḷe dve cakkavattino na uppajjantīti ?
Vivādupacchedato , acchariyabhāvato , cakkaratanassa mahānubhāvato ca .
Dvīsu hi uppajjantesu ‘‘ amhākaṃ rājā mahanto , amhākaṃ rājā mahanto ’’ ti vivādo uppajjeyya ,‘‘ ekasmiṃ dīpe cakkavattī , ekasmiṃ dīpe cakkavattī ’’ ti ca anacchariyo bhaveyya .
Yo cāyaṃ cakkaratanassa dvisahassadīpaparivāresu catūsu mahādīpesu
P2.15 issariyānuppadānasamattho mahānubhāvo , sopi parihāyetha .Iti vivādupacchedato acchariyabhāvato cakkaratanassa mahānubhāvato ca na ekacakkavāḷe dve uppajjanti .
279. Yaṃ itthī arahaṃ assa sammāsambuddhoti ettha tiṭṭhatu tāva sabbaññuguṇe nibbattetvā lokanittharaṇasamattho buddhabhāvo , paṇidhānamattampi itthiyā na sampajjati .
‘‘ Manussattaṃ liṅgasampatti , hetu satthāradassanaṃ ;
Pabbajjā guṇasampatti , adhikāro ca chandatā ;
Aṭṭha dhammasamodhānā , abhinīhāro samijjhatī ’’ ti .( bu . vaṃ .2.59)–
Imāni
M1.363 hi paṇidhānasampattikāraṇāni .Iti paṇidhānampi sampādetuṃ asamatthāya itthiyā kuto buddhabhāvoti .
‘‘ Aṭṭhānametaṃ , bhikkhave , anavakāso , yaṃ itthī arahaṃ assa sammāsambuddho ’’ ti vuttaṃ
V1.349 .Sabbākāraparipūrova puññussayo sabbākāraparipūrameva attabhāvaṃ nibbattetīti purisova arahaṃ hoti sammāsambuddho , na itthī .
280. Rājā assa cakkavattītiādīsupi yasmā itthiyā kosohitavatthaguyhatādīnaṃ abhāvena lakkhaṇāni na paripūranti , itthiratanābhāvena sattaratanasamaṅgitā na sampajjati , sabbamanussehi ca adhiko attabhāvo na hoti .
Tasmā ‘‘ aṭṭhānametaṃ , bhikkhave , anavakāso yaṃ itthī rājā assa cakkavattī ’’ ti vuttaṃ .
281. Yasmā ca sakkattādīni tīṇi ṭhānāni uttamāni , itthiliṅgañca hīnaṃ , tasmā cassā sakkattādīnipi paṭisiddhāni .
Nanu ca yathā itthiliṅgaṃ , evaṃ purisaliṅgampi brahmaloke natthi .
Tasmā ‘‘ yaṃ puriso brahmattaṃ kāreyya , ṭhānametaṃ
P2.16 vijjatī ’’ tipi na vattabbaṃ siyāti .No na vattabbaṃ .
Kasmā ?
Idha purisassa tattha nibbattanato .
Brahmattanti hi mahābrahmattaṃ adhippetaṃ .
Itthī ca idha jhānaṃ bhāvetvā kālaṃ katvā brahmapārisajjānaṃ sahabyataṃ upapajjati , na mahābrahmānaṃ .
Puriso pana tattha nuppajjatīti na vattabbo .
Samānepi cettha ubhayaliṅgābhāve purisasaṇṭhānāva brahmāno , na itthisaṇṭhānā .
Tasmā suvuttamevetaṃ .
284. Kāyaduccaritassātiādīsu yathā nimbabījakosātakibījādīni madhuraṃ phalaṃ na nibbattenti , asātaṃ amadhurameva nibbattenti , evaṃ kāyaduccaritādīni madhuraṃ vipākaṃ na nibbattenti , amadhurameva nibbattenti .
Yathā ca ucchubījasālibījādīni madhuraṃ sādurasameva phalaṃ nibbattenti , na asātaṃ kaṭukaṃ .
Evaṃ kāyasucaritādīni madhurameva vipākaṃ nibbattenti , na amadhuraṃ .
Vuttampi cetaṃ –
‘‘ Yādisaṃ vapate bījaṃ , tādisaṃ harate phalaṃ ;
Kalyāṇakārī kalyāṇaṃ , pāpakārī ca pāpakan ’’ ti .( saṃ . ni .1.256);
Tasmā
V1.350M1.364 ‘‘ aṭṭhānametaṃ , bhikkhave , anavakāso , yaṃ kāyaduccaritassā ’’ tiādi vuttaṃ . 290-295.
Kāyaduccaritasamaṅgītiādīsu samaṅgīti pañcavidhā samaṅgitā – āyūhanasamaṅgitā , cetanāsamaṅgitā , kammasamaṅgitā , vipākasamaṅgitā , upaṭṭhānasamaṅgitāti .
Tattha kusalākusalakammāyūhanakkhaṇe āyūhanasamaṅgitāti vuccati .
Tathā cetanāsamaṅgitā .
Yāva pana sattā arahattaṃ na pāpuṇanti , tāva sabbepi sattā pubbe upacitacetanāya samaṅgitāya cetanāsamaṅginoti vuccanti .
Esā cetanāsamaṅgitā .
Yāva arahattaṃ na pāpuṇanti , tāva sabbepi sattā pubbe upacitaṃ vipākārahaṃ kammaṃ sandhāya
P2.17 ‘‘ kammasamaṅgino ’’ ti vuccanti .Esā kammasamaṅgitā .
Vipākasamaṅgitā vipākakkhaṇeyeva veditabbā .
Yāva pana sattā arahattaṃ na pāpuṇanti , tāva tesaṃ tato tato cavitvā niraye uppajjamānānaṃ aggijālālohakumbhiādīhi upaṭṭhānākārehi nirayo , gabbhaseyyakattaṃ āpajjamānānaṃ mātukucchi , devesu uppajjamānānaṃ kapparukkhavimānādīhi upaṭṭhānākārehi devalokoti evaṃ upapattinimittaṃ upaṭṭhāti .
Iti nesaṃ iminā upapattinimittaupaṭṭhānena aparimuttatā upaṭṭhānasamaṅgitā nāma .
Sā calati , sesā niccalā .
Niraye hi upaṭṭhitepi devaloko upaṭṭhāti , devaloke upaṭṭhitepi nirayo upaṭṭhāti , manussaloke upaṭṭhitepi tiracchānayoni upaṭṭhāti , tiracchānayoniyā ca upaṭṭhitāyapi manussaloko upaṭṭhātiyeva .
Tatridaṃ vatthu – soṇagiripāde kira acelavihāre soṇatthero nāma eko dhammakathiko .
Tassa pitā sunakhavājiko nāma ahosi , thero taṃ paṭibāhantopi saṃvare ṭhapetuṃ asakkonto ‘‘ mā nassi varāko ’’ ti mahallakakāle akāmakaṃ naṃ pabbājesi .
Tassa gilānaseyyāya nipannassa nirayo upaṭṭhāsi .
Soṇagiripādato mahantā sunakhā āgantvā khāditukāmā viya samparivāresuṃ .
So mahābhayabhīto ‘‘ vārehi , tāta soṇa , vārehi , tāta soṇā ’’ ti āha .
Kiṃ mahātherāti ?
Na passasi , tātāti taṃ pavattiṃ ācikkhi .
Soṇatthero ‘‘ kathañhi nāma mādisassa pitā niraye nibbattissati
M1.365 , patiṭṭhāssa bhavissāmī ’’ ti sāmaṇerehi nānāpupphāni āharāpetvā cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇesu talasantharaṇapūjaṃ āsanapūjañca kāretvāP2.18 pitaraṃ mañcakena cetiyaṅgaṇaṃ haritvā mañce nisīdāpetvā ‘‘ ayaṃ , mahāthera , pūjā tumhākaṃ atthāya katā ,‘ ayaṃ me bhagavā duggatapaṇṇākāro ’ ti vatvā bhagavantaṃ vanditvā cittaṃ pasādehī ’’ ti āha .Sā mahāthero pūjaṃ disvā tathā karonto cittaṃ pasādesi .
Tāvadevassa devaloko upaṭṭhāsi .
Nandanavana-cittalatāvana-missakavana-phārusakavana-vimānāni
V1.351 ceva devanāṭakāni ca parivāretvā ṭhitāni viya ahesuṃ .So ‘‘ apetha , soṇa , apetha , soṇā ’’ ti theraṃ āha .
Kimidaṃ , mahātherāti ?
Etā te mātaro āgacchantīti .
Thero ‘‘ saggo upaṭṭhito mahātherassā ’’ ti cintesi .
Evaṃ upaṭṭhānasamaṅgitā calatīti veditabbā .
Etāsu samaṅgitāsu idha āyūhanacetanākamma-samaṅgitāvasena ‘‘ kāyaduccaritasamaṅgī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha eke ācariyā ‘‘ yasmiṃ khaṇe kammaṃ āyūhati , tasmiṃyeva khaṇe tassa saggo vārito ’’ ti vadanti .
Apare pana ‘‘ āyūhitakammaṃ nāma vipākavāraṃ labhantampi atthi alabhantampi .
Tattha yadā kammaṃ vipākavāraṃ labhati , tasmiṃyeva kāle tassa saggo vārito ’’ ti vadanti .
Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti .
Aṭṭhānapāḷivaṇṇanā niṭṭhitā .