Issues
Ekakanipāta-aṭṭhakathā
Ekakanipāta-aṭṭhakathā

(14)3. Tatiyaetadaggavaggo

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

(14)3. Tatiyaetadaggavaggo

209. TatiyavaggassaV1.194 paṭhame sikkhākāmānan ti tisso sikkhā kāmayamānānaṃ sampiyāyitvā sikkhantānanti attho .
Rāhuloti attano puttaṃ rāhulattheraṃ dasseti .
Thero kira pabbajitadivasato paṭṭhāya pātova uṭṭhahanto hatthapūraṃ vālikaṃ ukkhipitvā ‘‘ aho vatāhaṃ ajja dasabalassa ceva ācariyupajjhāyānañca santikā ettakaṃ ovādañceva anusāsaniñca labheyyan ’’ ti pattheti .
Tasmā sikkhākāmānaṃ aggo nāma jātoti .
210. Dutiye saddhāpabbajitānan ti saddhāya pabbajitānaṃ .
Raṭṭhapāloti raṭṭhaṃ pāletuṃ samattho , bhinnaṃ vā raṭṭhaṃ sandhāretuṃ samatthe kule jātotipiM1.197 raṭṭhapāloti saṅkhaṃ gato .
So hi satthu dhammadesanaṃ sutvā paṭiladdhasaddho cuddasabhattacchede katvā mātāpitaro pabbajjaṃ anujānāpetvā pabbajito .
Tasmā saddhāpabbajitānaṃ aggo nāma jāto .

Rāhula-raṭṭhapālattheravatthu

Imesaṃ pana ubhinnampi therānaṃ pañhakamme ayamanupubbikathā – ete kira dvepi atīte padumuttarabuddhakāle haṃsavatīnagare gahapatimahāsālakule nibbattiṃsu .
Tesaṃ daharakāle nāmaṃ vā gottaṃ vā na kathiyati .
Vayappattā pana gharāvāse patiṭṭhāya attano attano pitu accayena ubhopi attano attanoP1.252 ratanakoṭṭhāgārakammike pakkosāpetvā aparimāṇaṃ dhanaṃ disvā –
‘‘ imaṃ ettakaṃ dhanarāsiṃ ayyakapayyakādayo attanā saddhiṃ gahetvā gantuṃ nāsakkhiṃsu , amhehi dāni yena kenaci upāyena imaṃ dhanaṃ gahetvā gantuṃ vaṭṭatī ’’ ti te ubhopi janā catūsu ṭhānesu kapaṇaddhikādīnaṃ mahādānaṃ dātuṃ āraddhā .
Eko attano dānagge āgatāgatajanaṃ pucchitvā yāgukhajjakādīsu yassa yaṃ paṭibhāti , tassa taṃ adāsi , tassa teneva kāraṇena āgatapākotiV1.195 nāmaṃ jātaṃ .
Itaro apucchitvāva gahitagahitabhājanaṃ pūretvā pūretvā deti , tassapi teneva kāraṇena anaggapākoti nāmaṃ jātaṃ , appamāṇapākoti attho .
Te ubhopi ekadivasaṃ pātova mukhadhovanatthaṃ bahigāmaṃ agamaṃsu .
Tasmiṃ samaye himavantato dve mahiddhikā tāpasā bhikkhācāratthāya ākāsena āgantvā tesaṃ sahāyakānaṃ avidūre otaritvā ‘‘ mā no ete passiṃsū ’’ ti ekapasse aṭṭhaṃsu .
Te ubhopi janā tesaṃ lābubhājanādiparikkhāraṃ saṃvidhāya antogāmaṃ sandhāya bhikkhāya gatānaṃ santikaṃ āgamma vandiṃsu .
Atha ne tāpasā ‘‘ kāya velāya āgatattha mahāpuññā ’’ ti āhaṃsu .
Te ‘‘ adhunāva , bhante ’’ ti vatvāM1.198 tesaṃ hatthato lābubhājanaṃ gahetvā attano attano gehaṃ netvā bhattakiccapariyosāne nibaddhaṃ bhikkhāgahaṇatthaṃ paṭiññaṃ gaṇhiṃsu .
Tesu eko tāpaso sapariḷāhakāyadhātuko hoti .
So attano ānubhāvena mahāsamuddaudakaṃ dvedhā katvā pathavindharanāgarājassa bhavanaṃ gantvā divāvihāraṃ nisīdati .
So utusappāyaṃ gahetvā paccāgantvā attano upaṭṭhākassa gehe bhattānumodanaṃ karonto ‘‘ pathavindharanāgabhavanaṃ viyaP1.253 hotū ’’ ti vadati .
Atha naṃ ekadivasaṃ upaṭṭhāko pucchi –
‘‘ bhante , tumhe anumodanaṃ karontā ‘ pathavindharanāgabhavanaṃ viya hotū ’ ti vadatha , mayamassa atthaṃ na jānāma , kiṃ vuttaṃ hoti idaṃ , bhante ’’ ti ?
Āma , kuṭumbiya ahaṃ ‘‘ tumhākaṃ sampatti pathavindharanāgarājasampattisadisā hotū ’’ ti vadāmīti .
Kuṭumbiko tato paṭṭhāya pathavindharanāgarājabhavane cittaṃ ṭhapesi .
Itaro tāpaso tāvatiṃsabhavanaṃ gantvā suññe serisakavimāne divāvihāraṃ karoti .
So āgacchanto gacchanto ca sakkassa devarājassa sampattiṃ disvā attano upaṭṭhākassa anumodanaṃ karonto ‘‘ sakkavimānaṃ viya hotū ’’ ti vadati .
Atha naṃ sopi kuṭumbiyo itaro sahāyako taṃ tāpasaṃ viya pucchi .
So tassa vacanaṃ sutvā sakkabhavane cittaṃ ṭhapesi .
Te ubhopi patthitaṭṭhānesuyeva nibbattā .
Pathavindharabhavane nibbatto pathavindharanāgarājā nāma jāto .
So nibbattakkhaṇe attano attabhāvaṃ disvā ‘‘ amanāpassa vata me ṭhānassa kulupakatāpaso vaṇṇaṃ kathesi , urena parisakkitvāV1.196 vicaraṇaṭṭhānametaṃ , nūna so aññaṃ ṭhānaṃ na jānātī ’’ ti vippaṭisārī ahosi .
Athassa taṃkhaṇeyeva alaṅkatapaṭiyattāni nāganāṭakāni sabbadisāsu tūriyāni paggaṇhiṃsu .
So tasmiṃyeva khaṇe taṃ attabhāvaṃ vijahitvā māṇavakavaṇṇī ahosi .
Anvaddhamāsañca cattāro mahārājāno sakkassa upaṭṭhānaṃ gacchanti .
Tasmā sopi virūpakkhena nāgaraññā saddhiṃ sakkassa upaṭṭhānaṃ gato .
Sakko taṃ dūratova āgacchantaṃ disvā sañjāni .
Atha naṃ samīpe āgantvā ṭhitakāle ‘‘ kahaṃ nibbattosiP1.254 sammā ’’ ti pucchi .
Mā kathesi , mahārāja , urena parisakkanaṭṭhāne nibbattomhi , tumhe pana kalyāṇamittaṃ labhitthāti .
Samma , tvaṃ ‘‘ aṭṭhāne nibbattomhī ’’ ti mā vitakkayiM1.199 , padumuttaradasabalo loke nibbatto , tassa adhikārakammaṃ katvā imaṃyeva ṭhānaṃ patthehi , ubho sukhaṃ vasissāmāti .
So ‘‘ evaṃ , deva , karissāmī ’’ ti gantvā padumuttaradasabalaṃ nimantetvā attano nāgabhavane nāgaparisāya saddhiṃ sabbarattiṃ sakkārasammānaṃ sajjesi .
Satthā punadivase uṭṭhite aruṇe attano upaṭṭhākaṃ sumanattheraṃ āmantesi –
‘‘ sumana , ajja tathāgato dūraṃ bhikkhācāraṃ gamissati , mā puthujjanabhikkhū āgacchantu , tepiṭakā paṭisambhidāppattā chaḷabhiññāva āgacchantū ’’ ti .
Thero satthu vacanaṃ sutvā sabbesaṃ ārocesi .
Satthārā saddhiṃ satasahassā bhikkhū ākāsaṃ pakkhandiṃsu .
Pathavindharo nāgaparisāya saddhiṃ dasabalassa paccuggamanaṃ āgato satthāraṃ parivāretvā samuddamatthake maṇivaṇṇā ūmiyo maddamānaṃ bhikkhusaṅghaṃ oloketvā ādito satthāraṃ , pariyosāne saṅghanavakaṃ tathāgatassa puttaṃ uparevatasāmaṇeraṃ nāma olokento ‘‘ anacchariyo sesasāvakānaṃ evarūpo iddhānubhāvo , imassa pana taruṇabāladārakassa evarūpo iddhānubhāvo ativiya acchariyo ’’ ti pītipāmojjaṃ uppādesi .
Athassa bhavane dasabale nisinne sesabhikkhūsu koṭito paṭṭhāya nisīdantesu satthu sammukhaṭṭhāneyeva uparevatasāmaṇerassa āsanaṃ pāpuṇi .
Nāgarājā yāguṃ dentopi khajjakaṃ dentopi sakiṃ dasabalaṃ oloketi , sakiṃ uparevatasāmaṇeraṃ .
Tassa kira sarīre satthu sarīre viya dvattiṃsa mahāpurisalakkhaṇāni paññāyanti .
Tato nāgarājā ‘‘ ayaṃ sāmaṇero buddhānaṃ sadiso paññāyati , kiṃ nu khoP1.255 hotī ’’ ti avidūre nisinnaṃ aññataraṃ bhikkhuṃ pucchi –
‘‘ ayaṃ , bhante , sāmaṇero dasabalassa kiṃ hotī ’’ ti ?
Putto , mahārājāti .
So cintesi –
‘‘ mahāV1.197 vatāyaṃ bhikkhu , evarūpassa sobhaggappattassa tathāgatassa puttabhāvaṃ labhi .
Sarīrampissa ekadesena buddhānaṃ sarīrasadisaṃ paññāyati , mayāpi anāgate evarūpena bhavituṃ vaṭṭatī ’’ ti sattāhaṃ mahādānaṃ datvā ,‘‘ bhante , ahaṃ imassa adhikārakammassānubhāvena ayaṃ uparevato viya anāgate ekassa buddhassa putto bhaveyyan ’’ ti patthanaṃ akāsi .
SatthāM1.200 anantarāyaṃ disvā ‘‘ anāgate gotamabuddhassa putto bhavissasī ’’ ti byākaritvā pakkāmi .
Pathavindharopi puna addhamāse sampatte virūpakkhena saddhiṃ sakkassa upaṭṭhānaṃ gato .
Atha naṃ samīpe ṭhitaṃ sakko pucchi –
‘‘ patthito te , samma , ayaṃ devaloko ’’ ti ?
Na patthito mahārājāti .
Kiṃ dosaṃ addasāti ?
Doso natthi , mahārāja , ahaṃ pana dasabalassa puttaṃ uparevatasāmaṇeraṃ passiṃ .
Tassa me diṭṭhakālato paṭṭhāya aññattha cittaṃ na nami , svāhaṃ ‘‘ anāgate ekassa buddhassa evarūpo putto bhaveyyan ’’ ti patthanaṃ akāsiṃ .
Tvampi , mahārāja , ekaṃ patthanaṃ karohi , te mayaṃ nibbattaṭṭhāne na vinā bhavissāmāti .
Sakko tassa vacanaṃ sampaṭicchitvā ekaṃ mahānubhāvaṃ bhikkhuṃ disvā ‘‘ katarakulā nu kho nikkhamitvā ayaṃ kulaputto pabbajito ’’ ti āvajjento ‘‘ ayaṃ bhinnaṃ raṭṭhaṃ sandhāretuṃ samatthassa kulassa putto hutvā cuddasa bhattacchede katvā mātāpitaro pabbajjaṃ anujānāpetvā pabbajito ’’ ti aññāsi .
Ñatvā ca pana ajānanto viya dasabalaṃ pucchitvā sattāhaṃ mahāsakkāraṃ katvā ,‘‘ bhante , ahaṃ imassa kalyāṇakammassa nissandena tumhākaṃ sāsane ayaṃ kulaputto viya anāgate ekassa buddhassa sāsane saddhāpabbajitānaṃ aggo bhaveyyan ’’ ti patthanaṃP1.256 akāsi .
Satthā anantarāyaṃ disvā ‘‘ tvaṃ , mahārāja , anāgate gotamassa buddhassa sāsane saddhāpabbajitānaṃ aggo bhavissasī ’’ ti byākaritvā pakkāmi .
Sakkopi attano devapurameva gato .
Te ubhopi nibbattaṭṭhānato cavitvā devamanussesu saṃsarantā anekasahassakappe atikkamiṃsu .
Ito pana dvānavutikappamatthake phusso nāma buddho loke udapādi .
Tassa pitā mahindo nāma rājā ahosi , vemātikā tayo kaniṭṭhabhātaro .
Rājā divase divase ‘‘ mayhaṃyeva buddho mayhaṃ dhammo mayhaṃ saṅgho ’’ ti mamāyanto sayameva dasabalaṃ nibaddhaṃ bhojanaṃ bhojeti .
Athassa ekadivasaṃ paccanto kupito .
So putte āmantesi –
‘‘ tātā , paccanto kupitoV1.198 , tumhehi vā mayā vā gantabbaṃ .
Yadi ahaṃ gacchāmi , tumhehi iminā niyāmena dasabalo paricaritabbo ’’ ti .
Te tayopi ekappahāreneva āhaṃsu –
‘‘ tāta , tumhākaṃ gamanakiccaṃ natthi , mayaṃM1.201 core vidhamissāmā ’’ ti pitaraṃ vanditvā paccantaṃ gantvā core vidhamitvā vijitasaṅgāmā hutvā nivattiṃsu .
Te antarāmagge pādamūlikehi saddhiṃ mantayiṃsu –
‘‘ tātā , amhākaṃ gatakkhaṇeyeva pitā varaṃ dassati , kataraṃ varaṃ gaṇhāmā ’’ ti ?
Ayyā , tumhākaṃ pitu accayena dullabhaṃ nāma natthi , tumhākaṃ pana jeṭṭhabhātikaṃ phussabuddhaṃ paṭijagganavaraṃ gaṇhathā ’’ ti āhaṃsu .
Te ‘‘ kalyāṇaṃ tumhehi vuttan ’’ ti sabbepi ekacittā hutvā gantvā pitaraṃ addasaṃsu .
Tadā pitā tesaṃ pasīditvā varaṃ adāsi .
Te ‘‘ temāsaṃ tathāgataṃ paṭijaggissāmā ’’ ti varaṃ yāciṃsu .
Rājā ‘‘ ayaṃ dātuṃ na sakkā , aññaṃ varaṃ gaṇhathā ’’ ti āha .
Tāta , amhākaṃ aññena varena kiccaṃ natthi , sace tumhe dātukāmā , etaṃyevaP1.257 no varaṃ dethāti .
Rājā tesu punappunaṃ kathentesu attanā paṭiññātattā ‘‘ na sakkā na dātun ’’ ti cintetvā āha –
‘‘ tātā , ahaṃ tumhākaṃ varaṃ demi , apica kho pana buddhā nāma durāsadā honti sīhā viya ekacarā , dasabalaṃ paṭijaggantā appamattā bhaveyyāthā ’’ ti .
Te cintayiṃsu –
‘‘ amhehi tathāgataṃ paṭijaggantehi anucchavikaṃ katvā paṭijaggituṃ vaṭṭatī ’’ ti sabbepi ekacittā hutvā dasasīlāni samādāya nirāmagandhā hutvā satthu dānaggaparivahanake tayo purise ṭhapayiṃsu .
Tesu eko dhanadhaññuppādako ahosi , eko māpako , eko dānasaṃvidhāyako .
Tesu dhanadhaññuppādako paccuppanne bimbisāro mahārājā jāto , māpako visākho upāsako , dānasaṃvidhāyako raṭṭhapālattheroti .
So tattha yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devapure nibbatto .
Ayaṃ pana rāhulatthero nāma kassapadasabalassa kāle kikissa kāsirañño jeṭṭhaputto hutvā nibbatti , pathavindharakumārotissa nāmaṃ akaṃsu .
Tassa satta bhaginiyo ahesuṃ .
Tā dasabalassa satta pariveṇāni kārayiṃsu .
Pathavindharo oparajjaṃ labhi .
So tā bhaginiyo āha –
‘‘ tumhehi kāritapariveṇesu mayhampi ekaṃ dethā ’’ ti .
Bhātika , tumhe uparājaṭṭhāne ṭhitā , tumhehi nāma amhākaṃ dātabbaṃ , tumhe aññaṃ pariveṇaṃ karothāti .
So tāsaṃ vacanaṃ sutvā pañca vihārasatāni kāresi .
Pañca pariveṇasatānītipi vadanti .
So tattha yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devapure nibbatti .
Imasmiṃ pana buddhuppāde pathavindharakumāro amhākaṃ bodhisattassaM1.202 aggamahesiyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhi , tassa sahāyako kururaṭṭhe thullakoṭṭhitanigame raṭṭhapālaseṭṭhigehe nibbatti .
AthaV1.199 amhākaṃ dasabalo abhisambodhiṃ patvā pavattitavaradhammacakko anupubbena kapilavatthuṃ āgantvāP1.258 rāhulakumāraṃ pabbājesi .
Tassa pabbajjāvidhānaṃ pāḷiyaṃ ( mahāva .105) āgatameva .
Evaṃ pabbajitassa panassa satthā abhiṇhaovādavasena rāhulovādasuttaṃ abhāsi .
Rāhulopi pātova vuṭṭhāya hatthena vālukaṃ ukkhipitvā ‘‘ dasabalassa ceva ācariyupajjhāyānañca santikā ajja ettakaṃ ovādaṃ labheyyan ’’ ti vadati .
Bhikkhusaṅghamajjhe kathā udapādi ‘‘ ovādakkhamo vata rāhulasāmaṇero pitu anucchaviko putto ’’ ti .
Satthā bhikkhūnaṃ cittācāraṃ ñatvā ‘‘ mayi gate ekā dhammadesanā ca vaḍḍhissati , rāhulassa ca guṇo pākaṭo bhavissatī ’’ ti gantvā dhammasabhāyaṃ buddhāsāne nisinno bhikkhū āmantesi –
‘‘ kāya nuttha , bhikkhave , etarahi kathāya sannisinnā ’’ ti .
Rāhulasāmaṇerassa ovādakkhamabhāvaṃ kathema bhagavāti .
Satthā imasmiṃ ṭhāne ṭhatvā rāhulassa guṇadīpanatthaṃ migajātakaṃ āharitvā kathesi –
‘‘ Migaṃ tipallatthamanekamāyaṃ ,
Aṭṭhakkhuraṃ aḍḍharattā papāyiṃ ;
Ekena sotena chamā ’ ssasanto ,
Chahi kalāhitibhoti bhāgineyyo ’’ ti .( jā .1.1.16);
Athassa sattavassikasāmaṇerakāle ‘‘ mā heva kho rāhulo daharabhāvena kīḷanatthāyapi sampajānamusā bhāseyyā ’’ ti ambalaṭṭhiyarāhulovādaṃ ( ma . ni .2.107 ādayo ) desesi .
Aṭṭhārasavassikasāmaṇerakāle tathāgatassa pacchato piṇḍāya pavisantassa satthu ceva attano ca rūpasampattiṃ disvā gehasitaṃ vitakkaṃ vitakkentassa ‘‘ yaṃkiñci , rāhula , rūpan ’’ tiādināP1.259 nayena mahārāhulovādasuttantaṃ ( ma . ni .2.113) kathesi .
Saṃyuttake ( saṃ . ni .4.121) pana rāhulovādopi aṅguttare ( a . ni .4.177) rāhulovādopi therassa vipassanācāroyeva .
Athassa satthā ñāṇaparipākaṃ ñatvā avassikabhikkhukāle andhavane nisinno cūḷarāhulovādaṃ ( ma . ni .3.416 ādayo ) kathesi .
Desanāpariyosāne rāhulatthero koṭisatasahassadevatāhi saddhiṃ arahattaṃ pāpuṇi , sotāpannasakadāgāmianāgāmidevatānaṃM1.203 gaṇanā natthi .
Atha satthā aparabhāge ariyasaṅghamajjhe nisinno theraṃ imasmiṃ sāsane sikkhākāmānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi .
SatthariV1.200 pana kururaṭṭhe cārikāya nikkhamitvā thullakoṭṭhitaṃ anuppatte raṭṭhapālo kulaputto satthu dhammadesanaṃ sutvā paṭiladdhasaddho mātāpitaro anujānāpetvā dasabalaṃ upasaṅkamitvā satthu āṇattiyā aññatarassa therassa santike pabbaji .
Tassa pabbajitadivasato paṭṭhāya seṭṭhigahapati bhikkhū attano nivesanadvārena gacchante disvā ‘‘ kiṃ tumhākaṃ imasmiṃ gehe kammaṃ , ekova puttako ahosi , taṃ gaṇhitvā gatattha , idāni kiṃ karissathā ’’ ti akkosati paribhāsati .
Satthā addhamāsaṃ thullakoṭṭhite vasitvā puna sāvatthimeva agamāsi .
Tatthāyasmā raṭṭhapālo yoniso manasikaronto kammaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi .
So satthāraṃ anujānāpetvā mātāpitaro dassanatthaṃ thullakoṭṭhitaṃ gantvā tattha sapadānaṃ piṇḍāya caranto pitu nivesane ābhidosikaṃ kummāsaṃ labhitvā taṃ amataṃ viya paribhuñjanto pitarā nimantito adhivāsetvā dutiyadivaseP1.260 pitu nivesane piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā alaṅkatapaṭiyatte itthijane asubhasaññaṃ uppādetvā ṭhitakova dhammaṃ desetvā jiyā mutto viya nārāco ākāsaṃ uppatitvā korabyarañño migacīraṃ gantvā maṅgalasilāpaṭṭe nisinno dassanatthāya āgatassa rañño catupārijuññapaṭimaṇḍitaṃ dhammaṃ ( ma . ni .2.304) desetvā anupubbena cārikaṃ caramāno puna satthu santikaṃyeva āgato .
Evametaṃ vatthu samuṭṭhitaṃ .
Atha satthā aparabhāge ariyagaṇamajjhe nisinno theraṃ imasmiṃ sāsane saddhāpabbajitānaṃ kulaputtānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti .