Bākulattheravatthu
226. Catutthe appābādhānan ti nirābādhānaṃ .
Bākuloti dvīsu kulesu vaḍḍhitattā evaṃladdhanāmo thero .
Tassa
V1.231 pañhakamme ayamanupubbikathā – ayaṃ kira atīte ito kappasatasahassādhike asaṅkhyeyyamatthake anomadassidasabalassa nibbattito puretarameva brāhmaṇakule paṭisandhiṃ gaṇhitvā vayaṃ āgamma uggahitavedo vedattaye sāraṃ apassanto ‘‘ samparāyikatthaṃ gavesissāmī ’’ ti pabbatapāde isipabbajjaṃ pabbajitvā pañcābhiññā-aṭṭhasamāpattilābhī hutvā jhānakīḷitāya vītināmesi .Tasmiṃ samaye anomadassī bodhisatto sabbaññutaṃ patvā ariyagaṇaparivuto cārikaṃ carati .
Tāpaso ‘‘ tīṇi ratanāni uppannānī ’’ ti sutvā satthu santikaṃ gantvā dhammaṃ sutvā desanāpariyosāne saraṇesu patiṭṭhito , attano ṭhānaṃ pana vijahituṃ nāsakkhi .
So kālena kālaṃ satthu dassanāya ceva gacchati , dhammañca suṇāti .
Athekasmiṃ samaye tathāgatassa udaravāto uppajji .
Tāpaso satthu dassanatthāya āgato ‘‘ satthā gilāno ’’ ti sutvā ‘‘ ko , bhante , ābādho ’’ ti .
‘‘ Udaravāto ’’ ti vutte ‘‘ ayaṃ kālo mayhaṃ puññaṃ kātun ’’ ti pabbatapādaṃ gantvā nānāvidhāni bhesajjāni samodhānetvā ‘‘ idaṃ bhesajjaṃ satthu upanethā ’’ ti upaṭṭhākattherassa adāsi .
Saha bhesajjassa upayogena udaravāto paṭippassambhi .
So satthu phāsukakāle gantvā evamāha –
‘‘ bhante , yadidaṃ mama bhesajjena
P1.305 tathāgatassa phāsukaṃ jātaṃ , tassa me nissandena nibbattanibbattabhave gaddūhanamattampi sarīreM1.237 byādhi nāma mā hotū ’’ ti .Idamassa tasmiṃ attabhāve kalyāṇakammaṃ .
So tato cuto brahmaloke nibbattitvā ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ devamanussesu saṃsaranto padumuttarabuddhakāle haṃsavatīnagare kulagehe paṭisandhiṃ gahetvā satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ appābādhānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi .
So yāvatāyukaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto vipassīdasabalassa nibbattito puretarameva bandhumatīnagare brāhmaṇakule nibbatto purimanayeneva isipabbajjaṃ pabbajitvā jhānalābhī hutvā pabbatapāde vasati .
Vipassībodhisattopi sabbaññutaṃ patvā aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaparivāro bandhumatīnagaraṃ upanissāya pitu mahārājassa saṅgahaṃ karonto kheme migadāye viharati .
Athāyaṃ tāpaso dasabalassa loke nibbattabhāvaṃ ñatvā āgantvā satthu dhammakathaṃ sutvā saraṇesu patiṭṭhāsi , attano pabbajjaṃ jahituṃ nāsakkhi , kālena kālaṃ pana satthu upaṭṭhānaṃ gacchati .
Athekasmiṃ
V1.232 samaye ṭhapetvā satthārañceva dve aggasāvake ca himavati pupphitānaṃ visarukkhānaṃ vātasamphassena sesabhikkhūnaṃ matthakarogo nāma udapādi .Tāpaso satthu upaṭṭhānaṃ āgato bhikkhū sasīsaṃ pārupitvā nipanne disvā –
‘‘ kiṃ , bhante , bhikkhusaṅghassa aphāsukan ’’ ti pucchi .
Bhikkhūnaṃ tiṇapupphakarogo , āvusoti .
Tāpaso cintesi –
‘‘ ayaṃ kālo mayhaṃ bhikkhusaṅghassa kāyaveyyāvatikakammaṃ katvā puññaṃ nibbattetun ’’ ti attano
P1.306 ānubhāvena nānāvidhāni bhesajjāni saṃkaḍḍhitvā yojetvā adāsi .Sabbabhikkhūnaṃ rogo taṃkhaṇaṃyeva vūpasanto .
So yāvatāyukaṃ ṭhatvā brahmaloke nibbattitvā ekanavutikappe devamanussesu saṃsaranto kassapabuddhakāle bārāṇasiyaṃ kulagehe nibbatto gharāvāsaṃ vasanto ‘‘ mayhaṃ vasanagehaṃ dubbalaṃ , paccantaṃ gantvā dabbasambhāraṃ āharitvā gehaṃ karissāmī ’’ ti vaḍḍhakīhi saddhiṃ gacchanto antarāmagge ekaṃ jiṇṇaṃ mahāvihāraṃ disvā ‘‘ tiṭṭhatu tāva mayhaṃ gehakammaṃ , na taṃ mayā saddhiṃ gamissati , yaṃkiñci katvā pana saddhiṃ gamanakammameva puretaraṃ kātuṃ
M1.238 vaṭṭatī ’’ ti teheva vaḍḍhakīhi dabbasambhāraṃ gāhāpetvā tasmiṃ vihāre uposathāgāraṃ kāresi , bhojanasālaṃ aggisālaṃ dīghacaṅkamaṃ jantāgharaṃ kappiyakuṭiṃ vaccakuṭiṃ ārogyasālaṃ kāresi , yaṃkiñci bhikkhusaṅghassa upabhogaparibhogaṃ bhesajjaṃ nāma sabbaṃ paṭiyādetvā ṭhapesi .So yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā ekaṃ buddhantaraṃ devamanussesu saṃsaranto amhākaṃ dasabalassa nibbattito puretarameva kosambiyaṃ seṭṭhigehe paṭisandhiṃ gaṇhi .
Tassa paṭisandhiggahaṇadivasato paṭṭhāya taṃ seṭṭhikulaṃ lābhaggayasaggappattaṃ ahosi .
Athassa mātā puttaṃ vijāyitvā cintesi –
‘‘ ayaṃ dārako puññavā katādhikāro , yattakaṃ kālaṃ arogo dīghāyuko hutvā tiṭṭhati , tattakaṃ amhākaṃ sampattidāyako bhavissati .
Jātadivaseyeva mahāyamunāya nhātadārakā nirogā hontī ’’ ti nhāpanatthāya naṃ pesesi .
‘‘ Pañcame divase sīsaṃ nhāpetvā nadīkīḷanatthāya naṃ pesesī ’’ ti majjhimabhāṇakā .
Tattha
P1.307 dhātiyā dārakaṃ nimujjanummujjanavasena kīḷāpentiyā eko maccho dārakaṃ disvā ‘‘ bhakkho me ayan ’’ ti maññamāno mukhaṃ vivaritvā upagato .Dhātī dārakaṃ chaḍḍetvā palātā , maccho taṃ gili .
Puññavā satto dukkhaṃ na pāpuṇi , sayanagabbhaṃ pavisitvā nipanno viya ahosi .
Maccho dārakassa tejena tattaphālaṃ gilitvā ḍayhamāno viya vegena tiṃsayojanaṃ gantvā bārāṇasinagaravāsino macchabandhassa jālaṃ pāvisi .
Mahāmacchā
V1.233 nāma jālena baddhā māriyamānāva maranti , ayaṃ pana dārakassa tejena jālato nīhaṭamattova mato .Macchabandhā ca mahāmacchaṃ labhitvā phāletvā vikkiṇanti , taṃ pana dārakassa ānubhāvena aphāletvā sakalameva kājena haritvā ‘‘ sahassena demā ’’ ti vadantā nagare vicariṃsu , koci na gaṇhāti .
Tasmiṃ pana nagare aputtakaṃ asītikoṭivibhavaṃ seṭṭhikulaṃ atthi .
Tassa dvāramūlaṃ patvā ‘‘ kiṃ gahetvā dethā ’’ ti vuttā ‘‘ kahāpaṇan ’’ ti āhaṃsu .
Tehi kahāpaṇaṃ datvā gahito .
Seṭṭhibhariyāpi aññesu divasesu macche na keḷāyati , taṃdivasaṃ pana macchaṃ phalake ṭhapetvā sayameva phālesi .
Macchañca nāma kucchito phālenti , sā pana piṭṭhito phālentī
M1.239 macchakucchiyaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ dārakaṃ disvā ‘‘ macchakucchiyaṃ me putto laddho ’’ ti nādaṃ naditvā dārakaṃ ādāya sāmikassa santikaṃ agamāsi .Seṭṭhi tāvadeva bheriṃ carāpetvā dārakamādāya rañño santikaṃ gantvā ‘‘ macchakucchiyaṃ me , deva , dārako laddho , kiṃ karomā ’’ ti āha .
Puññavā esa , yo macchakucchiyaṃ ārogo vasi , posehi nanti
P1.308 .Assosi kho itaraṃ kulaṃ ‘‘ bārāṇasiyaṃ kira ekaṃ seṭṭhikulaṃ macchakucchiyaṃ dārakaṃ labhī ’’ ti .
Te tattha agamaṃsu .
Athassa mātā dārakaṃ alaṅkaritvā kīḷāpiyamānaṃ disvā ‘‘ manāpo vatāyaṃ dārako ’’ ti gahetvā pakatiṃ ācikkhi .
Itarā ‘‘ mayhaṃ putto ’’ ti āha .
Kahaṃ te laddhoti .
Macchakucchiyanti .
Na tuyhaṃ putto , mayhaṃ puttoti .
Kahaṃ te laddhoti .
Mayā dasa māse kucchiyā dhārito , atha naṃ nadiyā kīḷāpiyamānaṃ maccho gilīti .
Tuyhaṃ putto aññena macchena gilito bhavissati , ayaṃ pana mayā macchakucchiyaṃ laddhoti ubhopi rājakulaṃ agamaṃsu .
Rājā āha –
‘‘ ayaṃ dasa māse kucchiyā dhāritattā amātā kātuṃ na sakkā , macchaṃ gaṇhantāpi vakkayakanādīni bahi katvā gaṇhantā nāma natthīti macchakucchiyaṃ laddhattā ayampi amātā kātuṃ na sakkā , dārako ubhinnampi kulānaṃ dāyādo hotū ’’ ti .
Tato paṭṭhāya dvepi kulāni ativiya lābhaggayasaggappattāni ahesuṃ .
Tassa dvīhi kulehi vaḍḍhitattā bākulakumāroti nāmaṃ kariṃsu .
Tassa viññutaṃ pattassa dvīsupi nagaresu tayo tayo pāsāde kāretvā nāṭakāni paccupaṭṭhapesuṃ .
Ekekasmiṃ nagare cattāro cattāro māse vasati .
Ekasmiṃ nagare cattāro māse vutthassa
V1.234 saṅghāṭanāvāsu maṇḍapaṃ kāretvā tattha naṃ saddhiṃ nāṭakehi āropenti .So sampattiṃ anubhavamāno catūhi māsehi itaraṃ nagaraṃ gacchati .
Taṃnagaravāsīni nāṭakāni ‘‘ dvīhi māsehi upaḍḍhamaggaṃ
P1.309 āgato bhavissatī ’’ ti paccuggantvā taṃ parivāretvā dvīhi māsehi attano nagaraṃ nenti , itarāni nāṭakāni nivattitvā attano nagarameva gacchanti .Tattha cattāro māse vasitvā teneva niyāmena puna itaraṃ nagaraṃ gacchati .
Evamassa sampattiṃ anubhavantassa asīti vassāni paripuṇṇāni .
Tasmiṃ
M1.240 samaye amhākaṃ bodhisatto sabbaññutaṃ patvā pavattitavaradhammacakko anukkamena cārikaṃ caramāno kosambiṃ pāpuṇi , bārāṇasinti majjhimabhāṇakā .Bākulo seṭṭhipi kho ‘‘ dasabalo āgato ’’ ti sutvā bahuṃ gandhamālaṃ ādāya satthu santikaṃ gantvā dhammakathaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbaji .
So sattāhameva puthujjano hutvā aṭṭhame aruṇe saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi .
Athassa dvīsu nagaresu gihikāle paricārikamātugāmā attano kulagharāni āgantvā tattha vasamānā cīvarāni katvā pahiṇiṃsu .
Thero ekaṃ addhamāsaṃ kosambivāsikehi pahitaṃ cīvaraṃ bhuñjati , ekaṃ addhamāsaṃ bārāṇasivāsikehīti .
Eteneva niyāmena dvīsupi nagaresu yaṃ yaṃ uttamaṃ , taṃ taṃ therasseva āhariyati .
Therassa asīti vassāni agāramajjhe vasantassa dvīhaṅgulehi gandhapiṇḍaṃ gahetvā upasiṅghanamattampi kālaṃ na koci ābādho nāma ahosi .
Āsītime vasse sukheneva pabbajjaṃ upagato .
Pabbajitassāpissa appamattakopi ābādho vā catūhi paccayehi vekallaṃ vā nāhosi .
So pacchime kāle parinibbānasamayepi purāṇagihisahāyakassa
P1.310 acelakassapassa attano kāyikacetasikasukhadīpanavaseneva sakalaṃ bākulasuttaṃ ( ma . ni .3.209 ādayo ) kathetvā anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi .Evaṃ aṭṭhuppatti samuṭṭhitā .
Satthā pana therassa dharamānakāleyeva there yathā paṭipāṭiyā ṭhānantare ṭhapento bākulattheraṃ imasmiṃ sāsane appābādhānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti .