Rūpādivaṇṇanā

Idāni nāhaṃ , bhikkhave , aññaṃ ekarūpampi samanupassāmītiādinā nayena bhagavatā nikkhittassa suttassa vaṇṇanāya okāso anuppatto , sā panesā suttavaṇṇanā yasmā suttanikkhepaṃ vicāretvāva vuccamānā pākaṭā hoti , tasmā suttanikkhepavicāraṇā tāva veditabbā .

Cattāro hi suttanikkhepā attajjhāsayo parajjhāsayo pucchāvasiko aṭṭhuppattikoti .

Tattha yāni suttāni bhagavā parehi anajjhiṭṭho kevalaṃ attano ajjhāsayeneva kathesi , seyyathidaṃ – ākaṅkheyyasuttaṃ vatthasuttanti evamādīni , tesaṃ attajjhāsayo nikkhepo .

Yāni pana ‘‘ paripakkā kho rāhulassa vimuttiparipācanīyā dhammā , yaṃnūnāhaṃ rāhulaṃ uttari āsavānaṃ khaye vineyyan ’’ ti ( saṃ . ni .4.121; ma . ni .3.416) evaṃ paresaṃ ajjhāsayaṃ khantiṃ manaṃ abhinīhāraṃ bujjhanabhāvañca oloketvā parajjhāsayavasena kathitāni , seyyathidaṃ – rāhulovādasuttaṃM1.15 dhammacakkappavattananti evamādīni , tesaṃ parajjhāsayo nikkhepo .

Bhagavantaṃ pana upasaṅkamitvā te te devamanussā tathā tathā pañhaṃ pucchanti .

Evaṃ puṭṭhena bhagavatā yāni kathitāni devatāsaṃyuttabojjhaṅgasaṃyuttādīni , tesaṃ pucchāvasiko nikkhepo .

YāniV1.16 pana uppannaṃ kāraṇaṃ paṭicca kathitāni dhammadāyādasuttaputtamaṃsūpamādīni , tesaṃ aṭṭhuppattiko nikkhepo .

Evamimesu catūsu nikkhepesu imassa suttassa parajjhāsayoP1.20 nikkhepo .

Parajjhāsayavasena hetaṃ nikkhittaṃ .

Kesaṃ ajjhāsayenāti ?

Rūpagarukānaṃ purisānaṃ .

Tattha nāhaṃ , bhikkhavetiādīsu nakāro paṭisedhattho .

Ahan ti attānaṃ niddisati .

Bhikkhaveti bhikkhū ālapati .

Aññan ti idāni vattabbā itthirūpato aññaṃ .

Ekarūpampīti ekampi rūpaṃ .

Samanupassāmīti dve samanupassanā ñāṇasamanupassanā ca diṭṭhisamanupassanā ca .

Tattha ‘‘ aniccato samanupassati , no niccato ’’ ti ( paṭi . ma .3.35) ayaṃ ñāṇasamanupassanā nāma .

‘‘ Rūpaṃ attato samanupassatī ’’ tiādikā ( paṭi . ma .1.130) pana diṭṭhisamanupassanā nāma .

Tāsu idha ñāṇasamanupassanā adhippetā .

Imassa pana padassa nakārena sambandho veditabbo .

Idaṃ hi vuttaṃ hoti – ahaṃ , bhikkhave , sabbaññutaññāṇena olokentopi aññaṃ ekarūpampi na samanupassāmīti .

Yaṃ evaṃ purisassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭhatīti yaṃ rūpaṃ rūpagarukassa purisassa catubhūmakakusalacittaṃ pariyādiyitvā gaṇhitvā khepetvā tiṭṭhati .

‘‘ Sabbaṃ hatthikāyaṃ pariyādiyitvā ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .1.126) hi gahaṇaṃ pariyādānaṃ nāma .

‘‘ Aniccasaññā , bhikkhave , bhāvitā bahulīkatā sabbaṃ kāmarāgaṃ pariyādiyatī ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .3.102) khepanaṃ .

Idha ubhayampi vaṭṭati .

Tattha idaṃ rūpaṃ catubhūmakakusalacittaṃ gaṇhantaṃ na nīluppalakalāpaṃ puriso viya hatthena gaṇhāti , nāpi khepayamānaṃ aggi viya uddhane udakaṃ santāpetvā khepeti .

Uppattiñcassa nivārayamānameva catubhūmakampi kusalacittaṃ gaṇhātiP1.21 ceva khepeti cāti veditabbaṃ .

Tena vuttaṃ –

‘‘ purisassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭhatī ’’ ti .

Yathayidan ti yathā idaṃ .

Itthirūpan ti itthiyā rūpaṃ .

Tattha ‘‘ kiñca , bhikkhave , rūpaṃ vadetha ?

Ruppatīti kho , bhikkhave , tasmā rūpanti vuccati .

Kena ruppati ?

Sītenapi ruppati uṇhenapi ruppatī ’’ ti ( saṃ . ni .3.79) suttānusārena rūpassaM1.16 vacanattho ceva sāmaññalakkhaṇañca veditabbaṃ .

Ayaṃ pana rūpasaddo khandhabhavanimittapaccayasarīravaṇṇasaṇṭhānādīsu anekesu atthesu vattati .

Ayañhi ‘‘ yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannan ’’ ti ( vibha .2; mahāva .22) ettha rūpakkhandhe vattati .

‘‘ Rūpūpapattiyā maggaṃ bhāvetī ’’ ti ( dha . sa .161; vibha .624) ettha rūpabhave .

‘‘ Ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhāV1.17 rūpāni passatī ’’ ti ( dha . sa .204-232 ādayo ) ettha kasiṇanimitte .

‘‘ Sarūpā , bhikkhave , uppajjanti pāpakā akusalā dhammā no arūpā ’’ ti ( a . ni .2.83) ettha paccaye .

‘‘ Ākāso parivārito rūpanteva saṅkhaṃ gacchatī ’’ ti ( ma . ni .1.306) ettha sarīre .

‘‘ Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇan ’’ ti ( ma . ni .1.400;3.421) ettha vaṇṇe .

‘‘ Rūpappamāṇo rūpappasanno ’’ ti ( a . ni .4.65) ettha saṇṭhāne .

Ādisaddena ‘‘ piyarūpaṃ sātarūpaṃ , arasarūpo ’’ tiādīnipi saṅgaṇhitabbāni .

Idha panesa itthiyā catusamuṭṭhāne rūpāyatanasaṅkhāte vaṇṇe vattati .

Apica yo koci itthiyā nivatthanivāsanassa vāP1.22 alaṅkārassa vā gandhavaṇṇakādīnaṃ vā piḷandhanamālādīnaṃ vāti kāyappaṭibaddho ca vaṇṇo purisassa cakkhuviññāṇassa ārammaṇaṃ hutvā upakappati , sabbametaṃ itthirūpanteva veditabbaṃ .

Itthirūpaṃ , bhikkhave , purisassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭhatīti idaṃ purimasseva daḷhīkaraṇatthaṃ vuttaṃ .

Purimaṃ vā ‘‘ yathayidaṃ , bhikkhave , itthirūpan ’’ ti evaṃ opammavasena vuttaṃ , idaṃ pariyādānānubhāvadassanavasena .

Tatridaṃ itthirūpassa pariyādānānubhāve vatthu – mahādāṭhikanāgarājā kira cetiyagirimhi ambatthale mahāthūpaṃ kārāpetvā giribhaṇḍapūjaṃ nāma katvā kālena kālaṃ orodhagaṇaparivuto cetiyagiriṃ gantvā bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ deti .

Bahūnaṃ sannipātaṭṭhāne nāma na sabbesaṃ sati sūpaṭṭhitā hoti , rañño ca damiḷadevī nāma mahesī paṭhamavaye ṭhitā dassanīyā pāsādikā .

Atheko cittatthero nāma vuḍḍhapabbajito asaṃvaraniyāmena olokento tassā rūpārammaṇe nimittaṃ gahetvā ummādappatto viya ṭhitanisinnaṭṭhānesu ‘‘ handa damiḷadevī , handa damiḷadevī ’’ ti vadantoM1.17 vicarati .

Tato paṭṭhāya cassa daharasāmaṇerā ummattakacittattherotveva nāmaṃ katvā vohariṃsu .

Atha sā devī nacirasseva kālamakāsi .

Bhikkhusaṅghe sivathikadassanaṃ gantvā āgate daharasāmaṇerā tassa santikaṃ gantvā evamāhaṃsu –

‘‘ bhante cittatthera , yassatthāya tvaṃ vilapasi , mayaṃ tassā deviyā sivathikadassanaṃ gantvā āgatā ’’ ti .

Evaṃ vuttepi assaddahanto ‘‘ yassā vā tassā vā tumhe sivathikadassanatthāya gatā , mukhaṃ tumhākaṃ dhūmaṇṇan ’’ tiP1.23 .

Ummattakavacanameva avoca .

Evaṃ ummattakacittattherassa cittaṃ pariyādāya aṭṭhāsi idaṃ itthirūpaṃ .

Aparampi vatthu – saddhātissamahārājā kira ekadivasaṃ orodhagaṇaparivuto vihāraṃ āgatoV1.18 .

Eko daharo lohapāsādadvārakoṭṭhake ṭhatvā asaṃvare ṭhito ekaṃ itthiṃ olokesi .

Sāpi gamanaṃ pacchinditvā taṃ olokesi .

Ubhopi abbhantare uṭṭhitena rāgagginā ḍayhitvā kālamakaṃsu .

Evaṃ itthirūpaṃ daharassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭhati .

Aparampi vatthu – kalyāṇiyamahāvihārato kireko daharo uddesatthāya kāḷadīghavāpigāmadvāravihāraṃ gantvā niṭṭhituddesakicco atthakāmānaṃ vacanaṃ aggahetvā ‘‘ gataṭṭhāne daharasāmaṇerehi puṭṭhena gāmassa niviṭṭhākāro kathetabbo bhavissatī ’’ ti gāme piṇḍāya caranto visabhāgārammaṇe nimittaṃ gahetvā attano vasanaṭṭhānaṃ gato tāya nivatthavatthaṃ sañjānitvā ‘‘ kahaṃ , bhante , idaṃ laddhan ’’ ti pucchanto tassā matabhāvaṃ ñatvā ‘‘ evarūpā nāma itthī maṃ nissāya matā ’’ ti cintento antouṭṭhitena rāgagginā ḍayhitvā jīvitakkhayaṃ pāpuṇi .

Evampi idaṃ itthirūpaṃ purisassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭhatīti veditabbaṃ .

2. Dutiyādīni saddagarukādīnaṃ āsayavasena vuttāni .

Tesu itthisaddoti itthiyā cittasamuṭṭhāno kathitagītavāditasaddo .

Apica itthiyā nivatthanivāsanassāpi alaṅkatālaṅkārassāpi itthipayoganipphādito vīṇāsaṅkhapaṇavādisaddopi itthisaddotveva veditabbo .

Sabbopi heso purisassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭhati .

TatthaM1.18P1.24 suvaṇṇakakkaṭakasuvaṇṇamoradaharabhikkhuādīnaṃ vatthūni veditabbāni .

Pabbatantaraṃ kira nissāya mahantaṃ hatthināgakulaṃ vasati .

Avidūraṭṭhāne cassa mahāparibhogasaro atthi , tasmiṃ kāyūpapanno suvaṇṇakakkaṭako atthi .

So taṃ saraṃ otiṇṇotiṇṇe saṇḍāsena viya aḷehi pāde gahetvā attano vasaṃ netvā māreti .

Tassa otārāpekkhā hatthināgā ekaṃ mahāhatthiṃ jeṭṭhakaṃ katvā vicaranti .

So ekadivasaṃ taṃ hatthināgaṃ gaṇhi .

Thāmasatisampanno hatthināgo cintesi –

‘‘ sacāhaṃ bhītaravaṃ ravissāmi , sabbe yathāruciyā akīḷitvā palāyissantī ’’ ti niccalova aṭṭhāsi .

Atha sabbesaṃ uttiṇṇabhāvaṃ ñatvā tena gahitabhāvaṃ attano bhariyaṃ jānāpetuṃ viravitvā evamāha –

‘‘ Siṅgīmigo āyatacakkhunetto ,

Aṭṭhittaco vārisayo alomo ;

TenābhibhūtoV1.19 kapaṇaṃ rudāmi ,

Mā heva maṃ pāṇasamaṃ jaheyyā ’’ ti .( jā .1.3.49);

Sā taṃ sutvā sāmikassa gahitabhāvaṃ ñatvā taṃ tamhā bhayā mocetuṃ hatthinā ca kuḷīrena ca saddhiṃ sallapantī evamāha –

‘‘ Ayya na taṃ jahissāmi , kuñjaraṃ saṭṭhihāyanaṃ ;

Pathabyā cāturantāya , suppiyo hosi me tuvaṃ .

‘‘ Ye kuḷīrā samuddasmiṃ , gaṅgāya yamunāya ca ;

Tesaṃ tvaṃ vārijo seṭṭho , muñca rodantiyā patin ’’ ti .( jā .1.3.50-51);

Kuḷīro saha itthisaddassavanena gahaṇaṃ sithilamakāsi .

Atha hatthināgo ‘‘ ayamevetassa okāso ’’ ti ekaṃ pādaṃ gahitākāreneva ṭhapetvā dutiyaṃ ukkhipitvā taṃP1.25 piṭṭhikapāle akkamitvā vicuṇṇikaṃ katvā thokaṃ ākaḍḍhitvā tīre khipi .

Atha naṃ sabbahatthino sannipatitvā ‘‘ amhākaṃ verī ’’ ti vicuṇṇayiṃsu .

Evaṃ tāva itthisaddo suvaṇṇakakkaṭakassa cittaṃ pariyādiyitvā tiṭṭhati .

SuvaṇṇamoropiM1.19 himavantaṃ anupavisitvā mahantaṃ pabbatagahanaṃ nissāya vasanto niccakālaṃ sūriyassa udayakāle sūriyamaṇḍalaṃ ulloketvā attano rakkhaṃ karonto evaṃ vadati –

‘‘ Udetayaṃ cakkhumā ekarājā ,

Harissavaṇṇo pathavippabhāso ;

Taṃ taṃ namassāmi harissavaṇṇaṃ pathavippabhāsaṃ ,

Tayājja guttā viharemu divasaṃ .

‘‘ Ye brāhmaṇā vedagū sabbadhamme ,

Te me namo te ca maṃ pālayantu ;

NamatthuV1.20 buddhānaṃ namatthu bodhiyā ,

Namo vimuttānaṃ namo vimuttiyā ;

Imaṃ so parittaṃ katvā ,

Moro carati esanā ’’ ti .( jā .1.2.17);

So divasaṃ gocaraṃ gahetvā sāyanhasamaye vasanaṭṭhānaṃ pavisanto atthaṅgataṃ sūriyamaṇḍalaṃ oloketvāpi imaṃ gāthaṃ vadati –

‘‘ Apetayaṃ cakkhumā ekarājā ,

Harissavaṇṇo pathavippabhāso ;

Taṃ taṃ namassāmi harissavaṇṇaṃ pathavippabhāsaṃ ,

Tayājja guttā viharemu rattiṃ .

‘‘ Ye brāhmaṇā vedagū sabbadhamme ,

Te me namo te ca maṃ pālayantu ;

Namatthu buddhānaṃ namatthu bodhiyā ,

Namo vimuttānaṃ namo vimuttiyā ;

Imaṃ so parittaṃ katvā ,

Moro vāsamakappayī ’’ ti .( jā .1.2.18);

ImināP1.26 niyāmena satta vassasatāni vītināmetvā ekadivasaṃ parittakammato puretarameva morakukkuṭikāya saddaṃ sutvā parittakammaṃ asaritvā raññā pesitassa luddakassa vasaṃ upagato .

Evaṃ itthisaddo suvaṇṇamorassa cittaṃ pariyādiyitvā tiṭṭhatīti .

Chātapabbatavāsī daharo pana sudhāmuṇḍakavāsī daharo ca itthisaddaṃ sutvā anayabyasanaṃ pattāti .

3. TatiyeM1.20 itthigandhoti itthiyā catusamuṭṭhānikaṃ gandhāyatanaṃ .

Svāyaṃ itthiyā sarīragandho duggandho hoti , kāyāruḷho pana āgantukaanulepanādigandho idha adhippeto .

Ekaccā hi itthī assagandhinī hoti , ekaccā meṇḍakagandhinī , ekaccā sedagandhinī , ekaccā soṇitagandhinīV1.21 .

Ekacco andhabālo evarūpāyapi itthiyā rajjateva .

Cakkavattino pana itthiratanassa kāyato candanagandho vāyati , mukhato ca uppalagandho .

Ayaṃ na sabbāsaṃ hoti , āgantukaanulepanādigandhova idha adhippeto .

Tiracchānagatā pana hatthiassagoṇādayo tiracchānagatānaṃ sajātiitthīnaṃ utugandhena yojanadviyojanatiyojanacatuyojanampi gacchanti .

Itthikāye gandho vā hotu itthiyā nivatthanivāsanaanulittālepanapiḷandhamālādigandho vā , sabbopi itthigandhotveva veditabbo .

4. Catutthe itthirasoti itthiyā catusamuṭṭhānikaṃ rasāyatanaṃ .

Tipiṭakacūḷanāgacūḷābhayattherā pana ‘‘ svāyaṃ itthiyā kiṃkārapaṭissāvitādivasena savanaraso ceva paribhogaraso ca , ayaṃ itthiraso ’’ ti vadanti .

Kiṃ tena ?

Yo panāyaṃ itthiyā oṭṭhamaṃsasammakkhanakheḷādirasopiP1.27 , sāmikassa dinnayāgubhattādīnaṃ rasopi , sabbo so itthirasotveva veditabbo .

Aneke hi sattā attano mātugāmena yaṃkiñci sahatthā dinnameva madhuranti gahetvā anayabyasanaṃ pattāti .

5. Pañcame itthiphoṭṭhabboti itthiyā kāyasamphasso , itthisarīrāruḷhānaṃ vatthālaṅkāramālādīnampi phasso itthiphoṭṭhabbotveva veditabbo .

Sabbopesa purisassa cittaṃ pariyādiyati mahācetiyaṅgaṇe gaṇasajjhāyaṃ gaṇhantassa daharabhikkhuno visabhāgārammaṇaphasso viyāti .

Iti satthā sattānaṃ āsayānusayavasena rūpādīsu ekekaṃ gahetvā aññaṃ īdisaṃ na passāmīti āha .

Yathā hi rūpagarukassa purisassa itthirūpaṃ cittuppādaṃ gameti palibundhati bajjhāpeti baddhāpeti moheti saṃmoheti , na tathā sesā saddādayo .

Yathā ca saddādigarukānaṃ saddādayo , na tathā rūpādīni ārammaṇāni .

Ekaccassa ca rūpādīsu ekamevārammaṇaṃ cittaṃ pariyādiyati , ekaccassa dvepi tīṇipi cattāripi pañcapi .

Iti imeM1.21 pañca suttantā pañcagarukavasena kathitā , na pañcagarukajātakavasena .

Pañcagarukajātakaṃ pana sakkhibhāvatthāya āharitvā kathetabbaṃ .

Tatra hi amanussehi kantāramajjhe katāya āpaṇādivicāraṇāya mahāpurisassa pañcasu sahāyesu rūpagaruko rūpārammaṇe bajjhitvā anayabyasanaṃ patto , saddādigarukāV1.22 saddārammaṇādīsu .

Iti taṃ sakkhibhāvatthāya āharitvā kathetabbaṃ .

Ime pana pañca suttantā pañcagarukavaseneva kathitā .

6. Yasmā ca na kevalaṃ purisāyeva pañcagarukā honti , itthiyopi hontiyeva , tasmā tāsampi vasena puna pañca suttante kathesi .

Tesampi attho vuttanayeneva veditabbo .

Vatthūsupi paṭhamasutte lohapāsādadvāre ṭhitaṃ daharaṃ oloketvā matāya rājorodhāya vatthu veditabbaṃ .

Taṃ heṭṭhā vitthāritameva .

7. Dutiyasutte bārāṇasiyaṃ rūpūpajīvino mātugāmassa vatthu veditabbaṃ .

GuttilavīṇāvādakoP1.28 kirekissā itthiyā sahassaṃ pahiṇi , sā taṃ uppaṇḍetvā gaṇhituṃ na icchi .

So ‘‘ karissāmettha kattabban ’’ ti sāyanhakālasamanantare alaṅkatapaṭiyatto tassā gehassa abhimukhaṭṭhāne aññasmiṃ gehadvāre nisinno vīṇāya tantiyo same guṇe patiṭṭhāpetvā tantissarena gītassaraṃ anatikkamanto gāyi .

Sā itthī tassa gītasaddaṃ sutvā dvāranti saññāya ‘‘ vivaṭavātapānena tassa santikaṃ gamissāmī ’’ ti ākāseyeva jīvitakkhayaṃ pattā .

8. Tatiyasutte cakkavattirañño kāyato candanagandho vāyati , mukhato ca uppalagandhoti idaṃ āharitabbaṃ .

Idaṃ cettha vatthu veditabbaṃ .

Sāvatthiyaṃ kirekissā kuṭumbikadhītāya sāmiko satthu dhammadesanaṃ sutvā ,‘‘ na sakkā mayā ayaṃ dhammo gihibhūtena pūretun ’’ ti aññatarassa piṇḍapātikattherassa santike pabbaji .

Athassa bhariyaṃ ‘‘ assāmikā ayan ’’ ti ñatvā rājā pasenadikosalo antepuraṃ āharāpetvā ekadivasaṃ ekaṃ nīluppalakalāpaṃ ādāya antepuraṃ paviṭṭho ekekissā ekekaṃ nīluppalaṃ dāpesi .

Pupphesu bhājiyamānesu tassā itthiyā dve hatthaṃM1.22 pattāni .

Sā pahaṭṭhākāraṃ dassetvā upasiṅghitvā parodi .

Rājā tassā ubhayākāraṃ disvā taṃ pakkosāpetvā pucchi .

Sā attano pahaṭṭhakāraṇañca rodanakāraṇañca kathesi .

Yāvatatiyaṃ kathitepi rājā assaddahanto punadivase sakalarājanivesane sabbamālāvilepanādisugandhagandhaṃ harāpetvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa āsanāni paññāpetvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ datvā bhattakiccapariyosāne taṃ itthiṃ ‘‘ kataro te thero ’’ ti pucchitvā ,‘‘ ayan ’’ ti vutte ñatvā satthāraṃ vanditvā ,‘‘ bhante , tumhehi saddhiṃ bhikkhusaṅgho gacchatu , amhākaṃ asukatthero anumodanaṃ karissatī ’’ ti āha .

Satthā taṃ bhikkhuṃ ṭhapetvā vihāraṃ gato .

There anumodanaṃV1.23 vattuṃ āraddhamatte sakalaṃ rājanivesanaṃ gandhapūraṃ viya jātaṃ .

RājāP1.29 ‘‘ saccamevesā āhā ’’ ti pasīditvā punadivase satthāraṃ taṃ kāraṇaṃ pucchi .

Satthā ‘‘ ayaṃ atīte dhammakathaṃ suṇanto ‘ sādhu sādhū ’ ti sādhukāraṃ pavattento sakkaccaṃ assosi , tammūlako tena mahārāja ayamānisaṃso laddho ’’ ti ācikkhi .

‘‘ Saddhammadesanākāle , sādhu sādhūti bhāsato ;

Mukhato jāyate gandho , uppalaṃva yathodake ’’ ti .

Sesaṃ sabbattha uttānamevāti .

Imasmiṃ vagge vaṭṭameva kathitaṃ .

Rūpādivaggavaṇṇanā .

Issues

Select Version

Ekakanipāta-aṭṭhakathā

Ekakanipāta-aṭṭhakathā