7. Vīriyārambhādivaggavaṇṇanā

61. SattamassaV1.59 paṭhame vīriyārambhoti catukiccassa sammappadhānavīriyassa ārambho , āraddhapaggahitaparipuṇṇavīriyatāti attho .

62. DutiyeM1.57 mahicchatāti mahālobho .

Yaṃ sandhāya vuttaṃ –

‘‘ Tattha katamā mahicchatā ?

Itarītaracīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārehi pañcahi vā kāmaguṇehi asantuṭṭhassa bhiyyokamyatā , yā evarūpā icchā icchāgatā mahicchatā rāgo sārāgo cittassa sārāgo .

Ayaṃ vuccati mahicchatā ’’ ti ( vibha .850).

63. TatiyeP1.75 appicchatāti alobho .

Appicchassāti anicchassa .

Ettha hi byañjanaṃ sāvasesaṃ viya , attho pana niravaseso .

Na hi appamattikāya icchāya atthibhāvena so appicchoti vutto , icchāya pana abhāvena punappunaṃ āsevitassa alobhasseva bhāvena appicchoti vutto .

Apicettha atricchatā , pāpicchatā , mahicchatā appicchatāti ayaṃ bhedo veditabbo .

Tattha sakalābhe atittassa paralābhe patthanā atricchatā nāma , yāya samannāgatassa ekabhājane pakkapūvepi attano patte patite na supakko viya khuddako ca viya khāyati , sveva pana parassa patte pakkhitto supakko viya mahanto viya ca khāyati .

Asantaguṇasambhāvanatā pana paṭiggahaṇe ca amattaññutā pāpicchatā nāma , sā ‘‘ idhekacco assaddho samāno saddhoti maṃ jano jānātū ’’ tiādinā nayena abhidhamme āgatāyeva , tāya samannāgato puggalo kohaññe patiṭṭhāti .

Santaguṇasambhāvanatā pana paṭiggahaṇe ca amattaññutā mahicchatā nāma , sāpi ‘‘ idhekacco saddho samāno saddhoti maṃ jano jānātūti icchati , sīlavā samāno sīlavāti maṃV1.60 jano jānātū ’’ ti iminā nayena āgatāyeva .

Tāya samannāgato puggalo dussantappayo hoti , vijātamātāpissa cittaṃ gahetuṃ na sakkoti .

Tenetaṃ vuccati –

‘‘ Aggikkhandho samuddo ca , mahiccho cāpi puggalo ;

Sakaṭena paccaye dentu , tayopete atappayā ’’ ti .

SantaguṇanigūhanatāM1.58 pana paṭiggahaṇe ca mattaññutā appicchatā nāma , tāya samannāgato puggalo attani vijjamānampi guṇaṃ paṭicchādetukāmatāya saddho samāno ‘‘ saddhoti maṃ jano jānātū ’’ ti na icchati .

Sīlavā , pavivitto , bahussuto , āraddhavīriyo , samādhisampanno , paññavā , khīṇāsavoP1.76 samāno ‘‘ khīṇāsavoti maṃ jano jānātū ’’ ti na icchati seyyathāpi majjhantikatthero .

Thero kira mahākhīṇāsavo ahosi , pattacīvaraṃ panassa pādamattameva agghati .

So asokassa dhammarañño vihāramahadivase saṅghatthero ahosi .

Athassa atilūkhabhāvaṃ disvā manussā ,‘‘ bhante , thokaṃ bahi hothā ’’ ti āhaṃsu .

Thero ‘‘ mādise khīṇāsave rañño saṅgahaṃ akaronte añño ko karissatī ’’ ti pathaviyaṃ nimujjitvā saṅghattherassa ukkhittapiṇḍaṃ gaṇhantoyeva ummujji .

Evaṃ khīṇāsavo samāno ‘‘ khīṇāsavoti maṃ jano jānātū ’’ ti na icchati .

Evaṃ appiccho ca pana bhikkhu anuppannaṃ lābhaṃ uppādeti , uppannaṃ thāvaraṃ karoti , dāyakānaṃ cittaṃ ārādheti .

Yathā yathā hi so attano appicchatāya appaṃ gaṇhāti , tathā tathā tassa vatte pasannā manussā bahū denti .

Aparopi catubbidho appiccho – paccayaappiccho , dhutaṅgaappiccho , pariyattiappiccho , adhigamaappicchoti .

Tattha catūsu paccayesu appiccho paccayaappiccho nāma .

So dāyakassa vasaṃ jānāti , deyyadhammassa vasaṃ jānāti , attano thāmaṃ jānāti .

Yadi hi deyyadhammo bahu hoti , dāyako appamattakaṃ dātukāmo , dāyakassa vasena appaṃ gaṇhāti .

Deyyadhammo appo , dāyako bahuṃ dātukāmo , deyyadhammassa vasena appaṃ gaṇhāti .

Deyyadhammopi bahu , dāyakopi bahuṃ dātukāmo , attano thāmaṃ ñatvā pamāṇeneva gaṇhāti .

DhutaṅgasamādānassaV1.61 attani atthibhāvaṃ najānāpetukāmo dhutaṅgaappiccho nāma .

Tassa vibhāvanatthaṃ imāni vatthūni – sosānikamahākumārattheroP1.77 kira saṭṭhi vassāni susāne vasi , añño ekabhikkhupi na aññāsi .

Tenevāha –

‘‘ SusāneM1.59 saṭṭhi vassāni , abbokiṇṇaṃ vasāmahaṃ ;

Dutiyo maṃ na jāneyya , aho sosānikuttamo ’’ ti .

Cetiyapabbate dve bhātikattherā vasiṃsu .

Kaniṭṭho upaṭṭhākena pesitaṃ ucchukhaṇḍikaṃ gahetvā jeṭṭhassa santikaṃ agamāsi ‘‘ paribhogaṃ , bhante , karothā ’’ ti .

Therassa ca bhattakiccaṃ katvā mukhavikkhālanakālo ahosi .

So ‘‘ alaṃ , āvuso ’’ ti āha .

Kacci , bhante , ekāsanikatthāti ?

Āharāvuso , ucchukhaṇḍikanti paññāsa vassāni ekāsaniko samānopi dhutaṅgaṃ nigūhamāno paribhogaṃ katvā mukhaṃ vikkhāletvā puna dhutaṅgaṃ adhiṭṭhāya gato .

Yo pana sāketatissatthero viya bahussutabhāvaṃ jānāpetuṃ na icchati , ayaṃ pariyattiappiccho nāma .

Thero kira ‘‘ khaṇo natthīti uddesaparipucchāsu okāsaṃ akaronto kadā maraṇakkhaṇaṃ , bhante , labhissathā ’’ ti codito gaṇaṃ vissajjetvā kaṇikāravālikasamuddavihāraṃ gato .

Tattha antovassaṃ theranavamajjhimānaṃ upakāro hutvā mahāpavāraṇāya uposathadivase dhammakathāya janapadaṃ khobhetvā gato .

Yo pana sotāpannādīsu aññataro hutvā sotāpannādibhāvaṃ jānāpetuṃ na icchati , ayaṃ adhigamappiccho nāma tayo kulaputtā ( ma . ni .1.325) viya ghaṭīkārakumbhakāro ( ma . ni .2.282 ādayo ) viya ca .

Imasmiṃ panatthe laddhāsevanena balavaalobhena samannāgato sekkhopi puthujjanopi appicchoti veditabbo .

64. Catutthe asantuṭṭhitāti asantuṭṭhe puggale sevantassa bhajantassa payirupāsantassa uppanno asantosasaṅkhāto lobho .

65. PañcameP1.78 santuṭṭhitāti santuṭṭhe puggale sevantassa bhajantassa payirupāsantassa uppannoV1.62 alobhasaṅkhāto santoso .

Santuṭṭhassāti itarītarapaccayasantosena samannāgatassa .

So panesa santosoM1.60 dvādasavidho hoti .

Seyyathidaṃ – cīvare yathālābhasantoso , yathābalasantoso , yathāsāruppasantosoti tividho .

Evaṃ piṇḍapātādīsu .

Tassāyaṃ pabhedasaṃvaṇṇanā – idha bhikkhu cīvaraṃ labhati sundaraṃ vā asundaraṃ vā .

So teneva yāpeti aññaṃ na pattheti , labhantopi na gaṇhāti .

Ayamassa cīvare yathālābhasantoso .

Atha pana pakatidubbalo vā hoti ābādhajarābhibhūto vā , garuṃ cīvaraṃ pārupanto kilamati .

So sabhāgena bhikkhunā saddhiṃ taṃ parivattetvā lahukena yāpentopi santuṭṭhova hoti .

Ayamassa cīvare yathābalasantoso .

Aparo paṇītapaccayalābhī hoti .

So paṭṭacīvarādīnaṃ aññataraṃ mahagghacīvaraṃ bahūni vā pana cīvarāni labhitvā ‘‘ idaṃ therānaṃ cirapabbajitānaṃ , idaṃ bahussutānaṃ anurūpaṃ , idaṃ gilānānaṃ , idaṃ appalābhānaṃ hotū ’’ ti datvā tesaṃ purāṇacīvaraṃ vā saṅkārakūṭādito vā nantakāni uccinitvā tehi saṅghāṭiṃ katvā dhārentopi santuṭṭhova hoti .

Ayamassa cīvare yathāsāruppasantoso .

Idha pana bhikkhu piṇḍapātaṃ labhati lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā , so teneva yāpeti , aññaṃ na pattheti , labhantopi na gaṇhāti .

Ayamassa piṇḍapāte yathālābhasantoso .

Yo pana attano pakativiruddhaṃ vā byādhiviruddhaṃ vā piṇḍapātaṃ labhati , yenassa paribhuttena aphāsu hoti , so sabhāgassa bhikkhuno taṃ datvā tassa hatthato sappāyabhojanaṃ bhuñjitvā samaṇadhammaṃ karontopi santuṭṭhova hoti .

Ayamassa piṇḍapāte yathābalasantoso .

Aparo bahuṃ paṇītaṃ piṇḍapātaṃ labhati .

So taṃ cīvaraṃ viya theracirapabbajitabahussutaappalābhagilānānaṃP1.79 datvā tesaṃ vā sesakaṃ piṇḍāya vā caritvā missakāhāraṃ bhuñjantopi santuṭṭhova hoti .

Ayamassa piṇḍapāte yathāsāruppasantoso .

Idha pana bhikkhu senāsanaṃ labhati manāpaṃ vā amanāpaṃ vā , so tena neva somanassaṃ na domanassaṃ uppādeti , antamaso tiṇasanthārakenāpi yathāladdhenevaM1.61 tussati .

Ayamassa senāsane yathālābhasantoso .

Yo pana attano pakativiruddhaṃ vā byādhiviruddhaṃ vā senāsanaṃ labhati , yatthassa vasato aphāsu hoti , so taṃ sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa santake sappāyasenāsane vasantopi santuṭṭhova hoti .

Ayamassa senāsane yathābalasantoso .

AparoV1.63 mahāpuñño leṇamaṇḍapakūṭāgārādīni bahūni paṇītasenāsanāni labhati .

So tāni cīvarādīni viya theracirapabbajitabahussutaappalābhagilānānaṃ datvā yattha katthaci vasantopi santuṭṭhova hoti .

Ayamassa senāsane yathāsāruppasantoso .

Yopi ‘‘ uttamasenāsanaṃ nāma pamādaṭṭhānaṃ , tattha nisinnassa thinamiddhaṃ okkamati , niddābhibhūtassa puna paṭibujjhato pāpavitakkā pātubhavantī ’’ ti paṭisañcikkhitvā tādisaṃ senāsanaṃ pattampi na sampaṭicchati , so taṃ paṭikkhipitvā abbhokāsarukkhamūlādīsu vasantopi santuṭṭhova hoti .

Ayampissa senāsane yathāsāruppasantoso .

Idha pana bhikkhu bhesajjaṃ labhati lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā , so yaṃ labhati , teneva tussati , aññaṃ na pattheti , labhantopi na gaṇhāti .

Ayamassa gilānapaccaye yathālābhasantoso .

Yo pana telena atthiko phāṇitaṃ labhati , so taṃ sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa hatthato telaṃ gahetvā aññadeva vā pariyesitvā bhesajjaṃ karontopi santuṭṭhova hoti .

Ayamassa gilānapaccaye yathābalasantoso .

Aparo mahāpuñño bahuṃ telamadhuphāṇitādipaṇītabhesajjaṃ labhati .

So taṃ cīvaraṃ viya theracirapabbajitabahussutaappalābhagilānānaṃ datvā tesaṃ ābhatena yena kenaciP1.80 yāpentopi santuṭṭhova hoti .

Yo pana ekasmiṃ bhājane muttaharītakaṃ ṭhapetvā ekasmiṃ catumadhuraṃ –

‘‘ gaṇhatha , bhante , yadicchakan ’’ ti vuccamāno ‘‘ sacassa tesu aññatarenapi rogo vūpasammati , atha muttaharītakaṃ nāma buddhādīhi vaṇṇitan ’’ ti catumadhuraṃ paṭikkhipitvā muttaharītakena bhesajjaṃ karontopi paramasantuṭṭhova hoti .

Ayamassa gilānapaccaye yathāsāruppasantoso .

Imesaṃ pana paccekapaccayesu tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ santosānaṃ yathāsāruppasantosova aggo .

66-67.

ChaṭṭhasattamesuM1.62 ayonisomanasikārayonisomanasikārā heṭṭhā vuttalakkhaṇāva .

Sesamettha uttānatthamevāti .

68. Aṭṭhame asampajaññan ti asampajānabhāvo , mohassetaṃ adhivacanaṃ .

Asampajānassāti ajānantassa sammuḷhassa .

69. NavameV1.64 sampajaññan ti sampajānabhāvo , paññāyetaṃ nāmaṃ .

Sampajānassāti sampajānantassa .

70. Dasame pāpamittatāti yassa pāpā lāmakā mittā , so pāpamitto .

Pāpamittassa bhāvo pāpamittatā , tenākārena pavattānaṃ catunnaṃ khandhānamevetaṃ nāmaṃ .

Vuttampi cetaṃ –

‘‘ Tattha katamā pāpamittatā ?

Ye te puggalā assaddhā dussīlā appassutā maccharino duppaññā .

Yā tesaṃ sevanāP1.81 nisevanā saṃsevanā bhajanā sambhajanā bhatti sambhatti sampavaṅkatā .

Ayaṃ vuccati pāpamittatā ’’ ti ( vibha .901).

Vīriyārambhādivaggavaṇṇanā .

Issues

Select Version

Ekakanipāta-aṭṭhakathā

Ekakanipāta-aṭṭhakathā