Issues
Select Version
Ekakanipāta-aṭṭhakathā
Ekakanipāta-aṭṭhakathā

13. Ekapuggalavaggavaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

13. Ekapuggalavaggavaṇṇanā

170. EkapuggalavaggassaV1.78 paṭhame ekapuggaloti eko puggalo .
Ettha ekoti dutiyādipaṭikkhepattho gaṇanaparicchedo .
Puggaloti sammutikathā , na paramatthakathā .
Buddhassa hi bhagavato duvidhā desanā – sammutidesanā , paramatthadesanā cāti .
Tattha ‘‘ puggalo satto itthī puriso khattiyo brāhmaṇo devo māro ’’ tiP1.95 evarūpā sammutidesanā ,‘‘ aniccaṃ dukkhaṃ anattā khandhā dhātū āyatanāni satipaṭṭhānā ’’ ti evarūpā paramatthadesanā .
Tattha bhagavā ye sammutivasena desanaṃ sutvā atthaṃ paṭivijjhitvā mohaṃ pahāya visesaṃ adhigantuṃ samatthā , tesaṃ sammutidesanaṃ deseti .
Ye pana paramatthavasena desanaṃ sutvā atthaṃ paṭivijjhitvā mohaṃ pahāya visesamadhigantuṃ samatthā , tesaṃ paramatthadesanaṃ deseti .
Tatrāyaṃ upamā – yathā hi desabhāsākusalo tiṇṇaṃ vedānaṃ atthasaṃvaṇṇanako ācariyo ye damiḷabhāsāya vutte atthaṃ jānanti , tesaṃ damiḷabhāsāya ācikkhati .
Ye andhabhāsādīsu aññatarāya bhāsāyaM1.74 , tesaṃ tāya tāya bhāsāya .
Evaṃ te māṇavakā chekaṃ byattaṃ ācariyamāgamma khippameva sippaṃ uggaṇhanti .
Tattha ācariyo viya buddho bhagavā , tayo vedā viya kathetabbabhāve ṭhitāni tīṇi piṭakāni , desabhāsākosallamiva sammutiparamatthakosallaṃ , nānādesabhāsā māṇavakā viya sammutiparamatthavasena paṭivijjhanasamatthā veneyyasattā , ācariyassa damiḷabhāsādiācikkhanaṃ viya bhagavato sammutiparamatthavasena desanā veditabbā .
Āha cettha –
‘‘ Duve saccāni akkhāsi , sambuddho vadataṃ varo ;
Sammutiṃ paramatthañca , tatiyaṃ nupalabbhati .
‘‘ Saṅketavacanaṃ saccaṃ , lokasammutikāraṇā ;
Paramatthavacanaṃ saccaṃ , dhammānaṃ bhūtakāraṇā .
‘‘ TasmāV1.79 vohārakusalassa , lokanāthassa satthuno ;
Sammutiṃ voharantassa , musāvādo na jāyatī ’’ ti .
Apica aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā puggalakathaṃ katheti – hirottappadīpanatthaṃ , kammassakatādīpanatthaṃ , paccattapurisakāradīpanatthaṃ , ānantariyadīpanatthaṃ , brahmavihāradīpanatthaṃ , pubbenivāsadīpanatthaṃ , dakkhiṇāvisuddhidīpanatthaṃ , lokasammutiyā appahānatthañcāti .
‘‘ KhandhadhātuāyatanāniP1.96 hiriyanti ottappantī ’’ ti hi vutte mahājano na jānāti , sammohamāpajjati , paṭisattu hoti ‘‘ kimidaṃ khandhadhātuāyatanāni hiriyanti ottappanti nāmā ’’ ti ?
‘‘ Itthī hiriyati ottappati , puriso khattiyo brāhmaṇo devo māro ’’ ti vutte pana jānāti , na sammohamāpajjati , na paṭisattu hoti .
Tasmā bhagavā hirottappadīpanatthaṃ puggalakathaṃ katheti .
‘‘ Khandhā kammassakā , dhātuyo āyatanānī ’’ ti vuttepi eseva nayo .
Tasmā bhagavā kammassakatādīpanatthaṃ puggalakathaṃ katheti .
‘‘ Veḷuvanādayo mahāvihārā khandhehi kārāpitā , dhātūhi āyatanehī ’’ ti vuttepi eseva nayo .
Tasmā bhagavā paccattapurisakāradīpanatthaṃ puggalakathaṃ katheti .
‘‘ KhandhāM1.75 mātaraṃ jīvitā voropenti , pitaraṃ , arahantaṃ , ruhiruppādakammaṃ , saṅghabhedakammaṃ karonti , dhātuyo āyatanānī ’’ ti vuttepi eseva nayo .
Tasmā bhagavā ānantariyadīpanatthaṃ puggalakathaṃ katheti .
‘‘ Khandhā mettāyanti , dhātuyo āyatanānī ’’ ti vuttepi eseva nayo .
Tasmā bhagavā brahmavihāradīpanatthaṃ puggalakathaṃ katheti .
‘‘ Khandhā pubbenivāsamanussaranti , dhātuyo āyatanānī ’’ ti vuttepi eseva nayo .
Tasmā bhagavā pubbenivāsadīpanatthaṃ puggalakathaṃ katheti .
‘‘ KhandhāV1.80 dānaṃ paṭiggaṇhanti , dhātuyo āyatanānī ’’ ti vuttepi mahājano na jānāti , sammohaṃ āpajjati , paṭisattu hoti ‘‘ kimidaṃ khandhadhātuāyatanāni paṭiggaṇhanti nāmā ’’ ti ?
‘‘ Puggalā paṭiggaṇhanti sīlavanto kalyāṇadhammo ’’ ti vutte pana jānāti , na sammohaṃ āpajjati , na paṭisattu hoti .
Tasmā bhagavā dakkhiṇāvisuddhidīpanatthaṃ puggalakathaṃ katheti .
LokasammutiñcaP1.97 buddhā bhagavanto nappajahanti , lokasamaññāya lokaniruttiyā lokābhilāpe ṭhitāyeva dhammaṃ desenti .
Tasmā bhagavā lokasammutiyā appahānatthampi puggalakathaṃ katheti .
Iti eko ca so puggalo cāti ekapuggalo .
Kenaṭṭhena ekapuggalo ?
Asadisaṭṭhena guṇavisiṭṭhaṭṭhena asamasamaṭṭhenāti .
So hi dasannaṃ pāramīnaṃ paṭipāṭiyā āvajjanaṃ ādiṃ katvā bodhisambhāraguṇehi ceva buddhaguṇehi ca sesamahājanena asadisoti asadisaṭṭhenapi ekapuggalo .
Ye cassa te guṇā , te sesasattānaṃ guṇehi visiṭṭhāti guṇavisiṭṭhaṭṭhenapi ekapuggalo .
Purimakā sammāsambuddhā sabbasattehi asamā , tehi saddhiṃ ayameva eko rūpakāyaguṇehi ceva nāmakāyaguṇehi ca samoti asamasamaṭṭhenapi ekapuggalo .
Loketi tayo lokā – sattaloko , okāsaloko , saṅkhāralokoti .
Tesaṃ vitthārakathā visuddhimagge ( visuddhi .1.135-136) vuttā .
Tesu idha sattaloko adhippeto .
Sattaloke uppajjamānopi cesa na devaloke , na brahmaloke , manussalokeyeva uppajjati .
ManussalokepiM1.76 na aññasmiṃ cakkavāḷe , imasmiṃyeva cakkavāḷe uppajjati .
Tatrāpi na sabbaṭṭhānesu .
‘‘ Puratthimāya disāya gajaṅgalaṃ nāma nigamo , tassa parena mahāsālā , tato parā paccantimā janapadā , orato majjhe .
Puratthimadakkhiṇāya disāya sallavatī nāma nadī , tato parā paccantimā janapadā , orato majjhe .
Dakkhiṇāya disāya setakaṇṇikaṃ nāma nigamo , tato parā paccantimā janapadā , orato majjhe .
PacchimāyaP1.98 disāya thūṇaṃ nāma brāhmaṇagāmo , tato parā paccantimā janapadā , orato majjhe .
Uttarāya disāya usīraddhajo nāma pabbato , tato parā paccantimā janapadā , orato majjhe ’’ ti ( mahāva .259) evaṃ paricchinne āyāmato tiyojanasate vitthārato aḍḍhateyyayojanasate parikkhepato navayojanasate majjhimadeseV1.81 uppajjati .
Na kevalañca tathāgatova , paccekabuddhā aggasāvakā asīti mahātherā buddhamātā buddhapitā cakkavattī rājā aññe ca sārappattā brāhmaṇagahapatikā ettheva uppajjanti .
Uppajjamāno uppajjatīti idaṃ pana ubhayampi vippakatavacanameva .
Uppajjamāno bahujanahitāya uppajjati , na aññena kāraṇenāti evaṃ panettha attho veditabbo .
Evarūpañcettha lakkhaṇaṃ na sakkā etaṃ aññena saddalakkhaṇena paṭibāhituṃ .
Apica uppajjamāno nāma , uppajjati nāma , uppanno nāmāti ayamettha bhedo veditabbo .
Esa hi dīpaṅkarapādamūlato paṭṭhāya laddhabyākaraṇo buddhakārake dhamme pariyesanto dasa pāramiyo disvā ‘‘ ime dhammā mayā pūretabbā ’’ ti katasanniṭṭhāno dānapāramiṃ pūrentopi uppajjamāno nāma .
Sīlapāramī … pe … upekkhāpāramīti imā dasa pāramiyo pūrentopi , dasa upapāramiyo pūrentopi uppajjamāno nāma .
Dasa paramatthapāramiyo pūrentopi uppajjamānova nāma .
Pañca mahāpariccāge pariccajantopi uppajjamāno nāma .
Attatthacariyaṃ ñātatthacariyaṃ lokatthacariyaṃ pūrayamānopi uppajjamāno nāma .
Kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni buddhakārake dhamme matthakaṃ pāpentopi uppajjamāno nāma .
Vessantarattabhāvaṃ pahāyaM1.77 tusitapure paṭisandhiṃP1.99 gahetvā saṭṭhivassasatasahassādhikā sattapaṇṇāsavassakoṭiyo tiṭṭhantopi uppajjamāno nāma .
Devatāhi yācito pañcamahāvilokitaṃ viloketvā mahāmāyādeviyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhantopi , anūnādhike dasa māse gabbhavāsaṃ vasantopi uppajjamāno nāma .
Ekūnatiṃsa vassāni agāramajjhe tiṭṭhantopi uppajjamāno nāma .
Kāmesu ādīnavaṃ nekkhamme ca ānisaṃsaṃ disvā rāhulabhaddassa jātadivase channasahāyo kaṇḍakaṃ vāhanavaraṃ āruyha nikkhamantopi uppajjamānova nāma .
Tīṇi rajjāni atikkamantopi anomānadītīre pabbajantopi uppajjamāno nāma .
Chabbassāni mahāpadhānaṃ karontopi uppajjamāno nāma .
Paripakkagate ñāṇe oḷārikāhāraṃ āharantopi uppajjamānova nāma .
Sāyanhasamaye visākhapuṇṇamāya mahābodhimaṇḍaṃ āruyha mārabalaṃ vidhametvā paṭhamayāme pubbenivāsaṃ anussaritvā majjhimayāme dibbacakkhuṃ parisodhetvā pacchimayāmasamanantare dvādasaṅgaṃ paṭiccasamuppādaṃ anulomapaṭilomato sammasitvā sotāpattimaggaṃ paṭivijjhantopi uppajjamānova nāma .
Sotāpattiphalakkhaṇepi sakadāgāmimaggakkhaṇepi sakadāgāmiphalakkhaṇepi anāgāmimaggakkhaṇepiV1.82 anāgāmiphalakkhaṇepi uppajjamānova nāma .
Arahattamaggakkhaṇe pana uppajjati nāma .
Arahattaphalakkhaṇe uppanno nāma .
Buddhānaṃ hi sāvakānaṃ viya na paṭipāṭiyā iddhividhañāṇādīni uppajjanti , saheva pana arahattamaggena sakalopi sabbaññutaññāṇādi guṇarāsi āgatova nāma hoti .
Tasmā te nipphattasabbakiccattā arahattaphalakkhaṇe uppannā nāma honti .
Imasmimpi sutte arahattaphalakkhaṇaṃyeva sandhāya ‘‘ uppajjatī ’’ ti veditabbo , uppanno hotīti ayañhettha attho .
BahujanahitāyātiP1.100 mahājanassa hitatthāya uppajjati .
Bahujanasukhāyāti mahājanassa sukhatthāya uppajjati .
Lokānukampāyāti sattalokassa anukampaṃ paṭicca uppajjati .
Katarasattalokassāti ?
Yo tathāgatassa dhammadesanaṃ sutvā amatapānaṃ pivitvā dhammaṃ paṭivijjhi , tassa .
Bhagavatā hi mahābodhimaṇḍe sattasattāhaṃ vītināmetvā bodhimaṇḍā isipatanaṃ āgamma ‘‘ dveme , bhikkhave , antā pabbajitena na sevitabbā ’’ tiM1.78 dhammacakkappavattanasutte ( mahāva .13; saṃ . ni .5.1081) desite āyasmatā aññāsikoṇḍaññattherena saddhiṃ aṭṭhārasakoṭisaṅkhā brahmāno amatapānaṃ piviṃsu , etassa sattalokassa anukampāya uppanno .
Pañcamadivase anattalakkhaṇasuttantapariyosāne ( mahāva .20; saṃ . ni .3.59) pañcavaggiyā therā arahatte patiṭṭhahiṃsu , etassapi sattalokassa anukampāya uppanno .
Tato yasadārakappamukhe pañcapaṇṇāsa purise arahatte patiṭṭhāpesi , tato kappāsikavanasaṇḍe tiṃsa bhaddavaggiye tayo magge ca tīṇi phalāni ca sampāpesi , etassapi sattalokassa anukampāya uppanno .
Gayāsīse ādittapariyāyasuttapariyosāne ( mahāva .54) jaṭilasahassaṃ arahatte patiṭṭhāpesi , tālaṭṭhivane bimbisārappamukhā ekādasa nahutā brāhmaṇagahapatikā satthu dhammadesanaṃ sutvā sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu , ekaṃ nahutaṃ saraṇesu patiṭṭhitaṃ .
Tirokuṭṭaanumodanāvasāne caturāsītiyā pāṇasahassehi amatapānaṃ pītaṃ .
Sumanamālākārasamāgame caturāsītiyā ca .
Dhanapālakasamāgame dasahi pāṇasahassehi , khadiraṅgārajātakasamāgame caturāsītiyā pāṇasahassehi , jambukaājīvakasamāgame caturāsītiyā ca .
ĀnandaseṭṭhisamāgameP1.101 caturāsītiyā ca pāṇasahassehi amatapānaṃ pītaṃ .
Pāsāṇakacetiye pārāyanasuttantakathādivase cuddasa koṭiyo amatapānaṃ piviṃsu .
Yamakapāṭihāriyadivase vīsati pāṇakoṭiyo , tāvatiṃsabhavane paṇḍukambalasilāya nisīditvā mātaraṃ kāyasakkhiṃ katvā sattappakaraṇaṃ abhidhammaṃ desentassa asīti pāṇakoṭiyo , devorohane tiṃsa pāṇakoṭiyo , sakkapañhasuttante asītiV1.83 devatāsahassāni amatapānaṃ piviṃsu .
Mahāsamayasuttante maṅgalasuttante cūḷarāhulovāde samacittapaṭipadāyāti imesu catūsu ṭhānesu abhisamayaṃ pattasattānaṃ paricchedo natthi .
Etassapi sattalokassa anukampāya uppannoti .
Yāvajjadivasā ito paraṃ anāgate ca sāsanaṃ nissāya saggamokkhamagge patiṭṭhahantānaṃ vasenāpi ayamattho veditabbo .
Devamanussānan ti na kevalaṃ devamanussānaṃyeva , avasesānaṃ nāgasupaṇṇādīnampi atthāya hitāya sukhāyeva uppanno .
Sahetukapaṭisandhike panaM1.79 maggaphalasacchikiriyāya bhabbe puggale dassetuṃ etaṃ vuttaṃ .
Tasmā etesampi atthāya hitāya sukhāyeva uppannoti veditabbo .
Katamo ekapuggaloti ayaṃ pucchā .
Pucchā ca nāmesā pañcavidhā hoti – adiṭṭhajotanā pucchā , diṭṭhasaṃsandanā pucchā , vimaticchedanā pucchā , anumatipucchā , kathetukamyatāpucchāti .
Tāsaṃ idaṃ nānattaṃ – katamā adiṭṭhajotanā pucchā ?
Pakatiyā lakkhaṇaṃ aññātaṃ hoti adiṭṭhaṃ atulitaṃ atīritaṃ avibhūtaṃ abhāvitaṃ .
Tassa ñāṇāya dassanāya tulanāyaP1.102 tīraṇāya vibhūtatthāya vibhāvanatthāya pañhaṃ pucchati , ayaṃ adiṭṭhajotanā pucchā .
Katamā diṭṭhasaṃsandanā pucchā ?
Pakatiyā lakkhaṇaṃ ñātaṃ hoti diṭṭhaṃ tulitaṃ tīritaṃ vibhūtaṃ vibhāvitaṃ .
So aññehi paṇḍitehi saddhiṃ saṃsandanatthāya pañhaṃ pucchati , ayaṃ diṭṭhasaṃsandanā pucchā .
Katamā vimaticchedanā pucchā ?
Pakatiyā saṃsayapakkhanto hoti vimatipakkhanto dveḷhakajāto ‘‘ evaṃ nu kho , na nu kho , kiṃ nu kho , kathaṃ nu kho ’’ ti .
So vimaticchedanatthāya pañhaṃ pucchati , ayaṃ vimaticchedanā pucchā .
Katamā anumatipucchā ?
Bhagavā hi bhikkhūnaṃ anumatiyā pañhaṃ pucchati –
‘‘ taṃ kiṃ maññatha , bhikkhave , rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā ’’ ti ?
‘‘ Aniccaṃ , bhante ’’.
‘‘ Yaṃ panāniccaṃ , dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā ’’ ti ?
‘‘ Dukkhaṃ , bhante ’’.
‘‘ Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ , kallaṃV1.84 nu kho taṃ samanupassituṃ etaṃ mama , esohamasmi , eso me attā ’’ ti ?
‘‘ No hetaṃ , bhante ’’ ti , ayaṃ anumatipucchā .
Katamā kathetukamyatāpucchā ?
Bhagavā bhikkhūnaṃ kathetukamyatāya pañhaṃ pucchati –
‘‘ cattārome , bhikkhave , satipaṭṭhānā .
Katame cattāro ’’ ti ?
Ayaṃ kathetukamyatāpucchāti .
Tattha buddhānaṃ purimā tisso pucchā natthi .
Kasmā ?
Buddhānaṃ hi tīsu addhāsu kiñci saṅkhataṃ addhāvimuttaṃ vā asaṅkhataṃ adiṭṭhaṃ ajānitaṃ atulitaṃ atīritaṃ avibhūtaṃ avibhāvitaṃ nāma natthi , tasmā tesaṃ adiṭṭhajotanāpucchā natthi .
Yaṃ pana bhagavatā attano ñāṇena paṭividdhaṃ , tassa aññena samaṇena vā brāhmaṇenaP1.103 vā devena vā mārena vā brahmunā vā saddhiṃ saṃsandanakiccaṃM1.80 natthi .
Tenassa diṭṭhasaṃsandanāpucchā natthi .
Yasmā panesa akathaṃkathī tiṇṇavicikiccho sabbadhammesu vihatasaṃsayo , tenassa vimaticchedanāpucchā natthi .
Itarā pana dve pucchā bhagavato atthi , tāsu ayaṃ kathetukamyatāpucchāti veditabbā .
Idāni tāya pucchāya puṭṭhaṃ ekapuggalaṃ vibhāvento tathāgato arahaṃ sammāsambuddhoti āha .
Tattha tathāgatoti aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā tathāgato – tathā āgatoti tathāgato , tathā gatoti tathāgato , tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato , tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato , tathadassitāya tathāgato , tathavāditāya tathāgato , tathākāritāya tathāgato , abhibhavanaṭṭhena tathāgatoti .
Kathaṃ bhagavā tathā āgatoti tathāgato ?
Yathā sabbalokahitāya ussukkamāpannā purimakā sammāsambuddhā āgatā , yathā vipassī bhagavā āgato , yathā sikhī bhagavā , yathā vessabhū bhagavā , yathā kakusandho bhagavā , yathā koṇāgamano bhagavā , yathā kassapo bhagavā āgatoti .
Kiṃ vuttaṃ hoti ?
Yena abhinīhārena ete bhagavanto āgatā , teneva amhākampi bhagavā āgato .
Atha vā yathā vipassī bhagavā … pe … yathā kassapo bhagavā dānapāramiṃ pūretvā , sīlanekkhammapaññāvīriyakhantisaccādhiṭṭhānamettāupekkhāpāramiṃ pūretvā imā dasa pāramiyo , dasa upapāramiyo , dasa paramatthapāramiyoti samatiṃsa pāramiyo pūretvā , aṅgapariccāgaṃ nayanadhanarajjaputtadārapariccāganti ime pañca mahāpariccāge pariccajitvā , pubbayogapubbacariyadhammakkhānañātatthacariyādayoV1.85 pūretvā buddhicariyāya koṭiṃ patvā āgato , tathā amhākampi bhagavā āgato .
Yathā ca vipassī bhagavāP1.104 … pe … kassapo bhagavā cattāro satipaṭṭhāne cattāro sammappadhāne cattāro iddhipāde pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅge ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvetvā brūhetvā āgato , tathā amhākampi bhagavā āgatoti tathāgato .
‘‘ YathevaM1.81 lokamhi vipassiādayo ,
Sabbaññubhāvaṃ munayo idhāgatā ;
Tathā ayaṃ sakyamunīpi āgato ,
Tathāgato vuccati tena cakkhumā ’’ ti .
Evaṃ tathā āgatoti tathāgato .
Kathaṃ tathā gatoti tathāgato ?
Yathā sampatijāto vipassī bhagavā gato … pe … kassapo bhagavā gato .
Kathañca so gatoti ?
So hi sampatijātova samehi pādehi pathaviyaṃ patiṭṭhāya uttarābhimukho sattapadavītihārena gato .
Yathāha –
‘‘ sampatijāto , ānanda , bodhisatto samehi pādehi pathaviyaṃ patiṭṭhahitvā uttarābhimukho sattapadavītihārena gacchati setamhi chatte anudhāriyamāne , sabbā ca disā anuviloketi , āsabhiñca vācaṃ bhāsati ‘ aggohamasmi lokassa , jeṭṭhohamasmi lokassa , seṭṭhohamasmi lokassa , ayamantimā jāti , natthi dāni punabbhavo ’’’ ti ( ma . ni .3.207).
Tañcassa gamanaṃ tathaṃ ahosi avitathaṃ anekesaṃ visesādhigamānaṃ pubbanimittabhāvena .
Yañhi so sampatijātova samehi pādehi patiṭṭhahi , idamassa caturiddhipādapaṭilābhassa pubbanimittaṃ , uttarābhimukhabhāvo pana sabbalokuttarabhāvassa pubbanimittaṃ , sattapadavītihāro sattabojjhaṅgaratanapaṭilābhassa ,‘‘ suvaṇṇadaṇḍā vītipatanti cāmarā ’’ ti ( su . ni .693) ettha vuttacāmarukkhepo pana sabbatitthiyanimmathanassaP1.105 pubbanimittaṃ , setacchattadhāraṇaṃ arahattaphalavimuttivaravimalasetacchattapaṭilābhassa pubbanimittaṃ , sabbadisānuvilokanaṃ sabbaññutānāvaraṇañāṇapaṭilābhassa pubbanimittaṃ , āsabhivācābhāsanaṃ appaṭivattiyavaradhammacakkappavattanassa pubbanimittaṃ .
Tathā ayaṃV1.86 bhagavāpi gato .
Tañcassa gamanaṃ kathaṃ ahosi avitathaṃ tesaṃyeva visesādhigamānaṃ pubbanimittabhāvena .
Tenāhu porāṇā –
‘‘ Muhuttajātova gavampatī yathā ,
Samehi pādehi phusī vasundharaṃ ;
So vikkamī satta padāni gotamo ,
Setañca chattaṃ anudhārayuṃ marū .
‘‘ GantvānaM1.82 so satta padāni gotamo ,
Disā vilokesi samā samantato ;
Aṭṭhaṅgupetaṃ giramabbhudīrayi ,
Sīho yathā pabbatamuddhaniṭṭhito ’’ ti .
Evaṃ tathā gatoti tathāgato .
Atha vā yathā vipassī bhagavā … pe … yathā kassapo bhagavā , ayampi bhagavā tatheva nekkhammena kāmacchandaṃ pahāya gato , abyāpādena byāpādaṃ , ālokasaññāya thinamiddhaṃ , avikkhepena uddhaccakukkuccaṃ , dhammavavatthānena vicikicchaṃ pahāya gato , ñāṇena avijjaṃ padāletvā gato , pāmojjena aratiṃ vinodetvā , paṭhamajjhānena nīvaraṇakavāṭaṃ ugghāṭetvā , dutiyajjhānena vitakkavicāraṃ vūpasametvā , tatiyajjhānena pītiṃ virājetvā , catutthajjhānena sukhadukkhaṃ pahāya , ākāsānañcāyatanasamāpattiyā rūpasaññāpaṭighasaññānānattasaññāyo samatikkamitvā , viññāṇañcāyatanasamāpattiyā ākāsānañcāyatanasaññaṃ , ākiñcaññāyatanasamāpattiyāP1.106 viññāṇañcāyatanasaññaṃ , nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā ākiñcaññāyatanasaññaṃ samatikkamitvā gato .
Aniccānupassanāya niccasaññaṃ pahāya , dukkhānupassanāya sukhasaññaṃ , anattānupassanāya attasaññaṃ , nibbidānupassanāya nandiṃ , virāgānupassanāya rāgaṃ , nirodhānupassanāya samudayaṃ , paṭinissaggānupassanāya ādānaṃ , khayānupassanāya ghanasaññaṃ , vayānupassanāyaV1.87 āyūhanaṃ , vipariṇāmānupassanāya dhuvasaññaṃ , animittānupassanāya nimittasaññaṃ , appaṇihitānupassanāya paṇidhiṃ , suññatānupassanāya abhinivesaṃ , adhipaññādhammavipassanāya sārādānābhinivesaṃ , yathābhūtañāṇadassanena sammohābhinivesaṃ , ādīnavānupassanāya ālayābhinivesaṃ , paṭisaṅkhānupassanāya appaṭisaṅkhaṃ , vivaṭṭānupassanāya saṃyogābhinivesaṃ , sotāpattimaggena diṭṭhekaṭṭhe kilese bhañjitvā , sakadāgāmimaggena oḷārike kilese pahāya , anāgāmimaggena aṇusahagate kilese samugghātetvā , arahattamaggena sabbakilese samucchinditvā gato .
Evampi tathā gatoti tathāgato .
KathaṃM1.83 tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato ?
Pathavīdhātuyā kakkhaḷattalakkhaṇaṃ tathaṃ avitathaṃ , āpodhātuyā paggharaṇalakkhaṇaṃ , tejodhātuyā uṇhattalakkhaṇaṃ , vāyodhātuyā vitthambhanalakkhaṇaṃ , ākāsadhātuyā asamphuṭṭhalakkhaṇaṃ , viññāṇadhātuyā vijānanalakkhaṇaṃ .
Rūpassa ruppanalakkhaṇaṃ , vedanāya vedayitalakkhaṇaṃ , saññāya sañjānanalakkhaṇaṃ , saṅkhārānaṃ abhisaṅkharaṇalakkhaṇaṃ , viññāṇassa vijānanalakkhaṇaṃ .
Vitakkassa abhiniropanalakkhaṇaṃ , vicārassa anumajjanalakkhaṇaṃ , pītiyā pharaṇalakkhaṇaṃ , sukhassa sātalakkhaṇaṃ , cittekaggatāya avikkhepalakkhaṇaṃ , phassassa phusanalakkhaṇaṃ .
Saddhindriyassa adhimokkhalakkhaṇaṃ , vīriyindriyassa paggahalakkhaṇaṃ , satindriyassaP1.107 upaṭṭhānalakkhaṇaṃ , samādhindriyassa avikkhepalakkhaṇaṃ , paññindriyassa pajānanalakkhaṇaṃ .
Saddhābalassa assaddhiye akampiyalakkhaṇaṃ , vīriyabalassa kosajje , satibalassa muṭṭhassacce , samādhibalassa uddhacce , paññābalassa avijjāya akampiyalakkhaṇaṃ .
Satisambojjhaṅgassa upaṭṭhānalakkhaṇaṃ , dhammavicayasambojjhaṅgassa pavicayalakkhaṇaṃ , vīriyasambojjhaṅgassa paggahalakkhaṇaṃ , pītisambojjhaṅgassa pharaṇalakkhaṇaṃ , passaddhisambojjhaṅgassa vūpasamalakkhaṇaṃV1.88 , samādhisambojjhaṅgassa avikkhepalakkhaṇaṃ , upekkhāsambojjhaṅgassa paṭisaṅkhānalakkhaṇaṃ .
Sammādiṭṭhiyā dassanalakkhaṇaṃ , sammāsaṅkappassa abhiniropanalakkhaṇaṃ , sammāvācāya pariggahalakkhaṇaṃ , sammākammantassa samuṭṭhānalakkhaṇaṃ , sammāājīvassa vodānalakkhaṇaṃ , sammāvāyāmassa paggahalakkhaṇaṃ , sammāsatiyā upaṭṭhānalakkhaṇaṃ , sammāsamādhissa avikkhepalakkhaṇaṃ .
Avijjāya aññāṇalakkhaṇaṃ , saṅkhārānaṃ cetanālakkhaṇaṃ , viññāṇassa vijānanalakkhaṇaṃ , nāmassa namanalakkhaṇaṃ , rūpassa ruppanalakkhaṇaṃ , saḷāyatanassa āyatanalakkhaṇaṃ , phassassa phusanalakkhaṇaṃ , vedanāya vedayitalakkhaṇaṃ , taṇhāya hetulakkhaṇaṃ , upādānassa gahaṇalakkhaṇaṃ , bhavassa āyūhanalakkhaṇaṃ , jātiyā nibbattilakkhaṇaṃ , jarāya jīraṇalakkhaṇaṃ , maraṇassa cutilakkhaṇaṃ .
DhātūnaṃM1.84 suññatālakkhaṇaṃ , āyatanānaṃ āyatanalakkhaṇaṃ , satipaṭṭhānānaṃ upaṭṭhānalakkhaṇaṃ , sammappadhānānaṃ padahanalakkhaṇaṃ , iddhipādānaṃ ijjhanalakkhaṇaṃ , indriyānaṃ adhipatilakkhaṇaṃ , balānaṃ akampiyalakkhaṇaṃ , bojjhaṅgānaṃ niyyānalakkhaṇaṃ , maggassa hetulakkhaṇaṃ .
Saccānaṃ tathalakkhaṇaṃ , samathassa avikkhepalakkhaṇaṃ , vipassanāya anupassanālakkhaṇaṃ , samathavipassanānaṃ ekarasalakkhaṇaṃ , yuganaddhānaṃ anativattanalakkhaṇaṃ .
SīlavisuddhiyāP1.108 saṃvaraṇalakkhaṇaṃ , cittavisuddhiyā avikkhepalakkhaṇaṃ , diṭṭhivisuddhiyā dassanalakkhaṇaṃ .
Khaye ñāṇassa samucchedalakkhaṇaṃ , anuppāde ñāṇassa passaddhilakkhaṇaṃ .
Chandassa mūlalakkhaṇaṃ , manasikārassa samuṭṭhānalakkhaṇaṃ , phassassa samodhānalakkhaṇaṃ , vedanāya samosaraṇalakkhaṇaṃ , samādhissa pamukhalakkhaṇaṃ , satiyā ādhipateyyalakkhaṇaṃ , paññāya tatuttariyalakkhaṇaṃV1.89 , vimuttiyā sāralakkhaṇaṃ , amatogadhassa nibbānassa pariyosānalakkhaṇaṃ tathaṃ avitathaṃ .
Evaṃ tathalakkhaṇaṃ ñāṇagatiyā āgato avirajjhitvā patto anuppattoti tathāgato .
Evaṃ tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato .
Kathaṃ tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato ?
Tathadhammā nāma cattāri ariyasaccāni .
Yathāha –
‘‘ cattārimāni , bhikkhave , tathāni avitathāni anaññathāni .
Katamāni cattāri ?
‘ Idaṃ dukkhan ’ ti , bhikkhave , tathametaṃ avitathametaṃ anaññathametan ’’ ti ( saṃ . ni .5.1090) vitthāro .
Tāni ca bhagavā abhisambuddho , tasmā tathānaṃ abhisambuddhattā tathāgatoti vuccati .
Abhisambodhattho hi ettha gatasaddo .
Apica jarāmaraṇassa jātipaccayasambhūtasamudāgataṭṭho tatho avitatho anaññatho … pe … saṅkhārānaṃ avijjāpaccayasambhūtasamudāgataṭṭho tatho avitatho anaññatho .
Tathā avijjāya saṅkhārānaṃ paccayaṭṭho , saṅkhārānaṃ viññāṇassa paccayaṭṭho … pe … jātiyā jarāmaraṇassa paccayaṭṭho tatho avitatho anaññatho .
Taṃ sabbaṃ bhagavā abhisambuddho .
TasmāpiM1.85 tathānaṃ dhammānaṃ abhisambuddhattā tathāgatoti vuccati .
Evaṃ tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato .
Kathaṃ tathadassitāya tathāgato ?
BhagavāP1.109 yaṃ sadevake loke … pe … sadevamanussāya aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ cakkhudvāre āpāthaṃ āgacchantaṃ rūpārammaṇaṃ nāma atthi , taṃ sabbākārato jānāti passati .
Evaṃ jānatā passatā ca tena taṃ iṭṭhāniṭṭhādivasena vā diṭṭhasutamutaviññātesu labbhamānakapadavasena vā ‘‘ katamaṃ taṃ rūpaṃ rūpāyatanaṃ ?
Yaṃ rūpaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya vaṇṇanibhā sanidassanaṃ sappaṭighaṃ nīlaṃ pītakan ’’ tiādinā ( dha . sa .616) nayena anekehi nāmehi terasahi vārehi dvepaññāsāya nayehi vibhajjamānaṃ tathameva hoti , vitathaṃ natthi .
Esa nayo sotadvārādīsupi āpāthamāgacchantesu saddādīsu .
Vuttañhetaṃ bhagavatā –
‘‘ yaṃ , bhikkhave , sadevakassa lokassa … pe … sadevamanussāya diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā , tamahaṃ jānāmi , tamahaṃ abbhaññāsiṃ , taṃ tathāgatassa viditaṃ , taṃ tathāgato na upaṭṭhāsī ’’ ti ( a . ni .4.24).
Evaṃ tathadassitāya tathāgato .
Tattha tathadassīatthe tathāgatoti padasambhavo veditabbo .
KathaṃV1.90 tathavāditāya tathāgato ?
Yaṃ rattiṃ bhagavā bodhimaṇḍe aparājitapallaṅke nisinno tiṇṇaṃ mārānaṃ matthakaṃ madditvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho , yañca rattiṃ yamakasālānaṃ antare anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi , etthantare pañcacattālīsavassaparimāṇe kāle paṭhamabodhiyāpi majjhimabodhiyāpi pacchimabodhiyāpi yaṃ bhagavatā bhāsitaṃ suttaṃ geyyaṃ … pe … vedallaṃ , sabbaṃP1.110 taṃ atthato ca byañjanato ca anupavajjaṃ anūnaṃ anadhikaṃ sabbākāraparipuṇṇaṃ rāgamadanimmadanaṃ dosamohamadanimmadanaṃ , natthi tattha vālaggamattampi avakkhalitaṃ , sabbaṃ taṃ ekamuddikāya lañchitaṃ viya ekanāḷikāya mitaṃ viya ekatulāya tulitaṃ viya ca tathameva hoti avitathaṃ .
Tenāha –
‘‘ yañca , cunda , rattiṃ tathāgato anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhati , yañca rattiṃ anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati , yaṃ etasmiṃ antare bhāsatiM1.86 lapati niddisati , sabbaṃ taṃ tatheva hoti no aññathā .
Tasmā tathāgatoti vuccatī ’’ ti ( dī . ni .3.188).
Gadattho hi ettha gatasaddo .
Evaṃ tathavāditāya tathāgato .
Apica āgadanaṃ āgado , vacananti attho .
Tatho aviparīto āgado assāti dakārassa takāraṃ katvā tathāgatoti evampetasmiṃ atthe padasiddhi veditabbā .
Kathaṃ tathākāritāya tathāgato ?
Bhagavato hi vācāya kāyo anulometi kāyassapi vācā , tasmā yathāvādī tathākārī yathākārī tathāvādī ca hoti .
Evaṃ bhūtassa cassa yathā vācā , kāyopi tathā gato , pavattoti attho .
Yathā ca kāyo , vācāpi tathā gatāti tathāgato .
Tenevāha –
‘‘ yathāvādī , bhikkhave , tathāgato tathākārī , yathākārī tathāvādī .
Iti yathāvādī tathākārī , yathākārī tathāvādī .
Tasmā ‘ tathāgato ’ ti vuccatī ’’ ti ( a . ni .4.23).
Evaṃ tathākāritāya tathāgato .
Kathaṃ abhibhavanaṭṭhena tathāgato ?
Upari bhavaggaṃ heṭṭhā avīciṃ pariyantaṃ katvā tiriyaṃP1.111 aparimāṇāsu lokadhātūsu sabbasatte abhibhavati sīlenapi samādhināpi paññāyapi vimuttiyāpi , na tassa tulā vā pamāṇaṃ vā atthi , atulo appameyyo anuttaro rājarājo devadevo sakkānamatisakko brahmānamatibrahmā .
Tenāha –
‘‘ sadevake loke , bhikkhave … pe … sadevamanussāyaV1.91 tathāgato abhibhū anabhibhūto aññadatthu daso vasavattī .
Tasmā ‘ tathāgato ’ ti vuccatī ’’ ti ( a . ni .4.23).
Tatrevaṃ padasiddhi veditabbā – agado viya agado .
Ko panesa ?
Desanāvilāso ceva puññussayo ca .
Tena hesa mahānubhāvo bhisakko dibbāgadena sappe viya sabbaparappavādino sadevakañca lokaṃ abhibhavati .
Iti sabbalokābhibhavane tatho aviparīto desanāvilāso ceva puññussayo ca agado assāti dakārassa takāraṃ katvā tathāgatoti veditabbo .
Evaṃ abhibhavanaṭṭhena tathāgato .
ApicaM1.87 tathāya gatotipi tathāgato , tathaṃ gatotipi tathāgato , gatoti avagato atīto patto paṭipannoti attho .
Tattha sakalalokaṃ tīraṇapariññāya tathāya gato avagatoti tathāgato .
Lokasamudayaṃ pahānapariññāya tathāya gato atītoti tathāgato , lokanirodhaṃ sacchikiriyāya tathāya gato pattoti tathāgato , lokanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ tathāya gato paṭipannoti tathāgato .
Tena yaṃ vuttaṃ bhagavatā –
‘‘ Loko , bhikkhave , tathāgatena abhisambuddho , lokasmā tathāgatoP1.112 visaṃyutto .
Lokasamudayo , bhikkhave , tathāgatena abhisambuddho , lokasamudayo tathāgatassa pahīno .
Lokanirodho , bhikkhave , tathāgatena abhisambuddho , lokanirodho tathāgatassa sacchikato .
Lokanirodhagāminī paṭipadā , bhikkhave , tathāgatena abhisambuddhā , lokanirodhagāminī paṭipadā tathāgatassa bhāvitā .
Yaṃ , bhikkhave , sadevakassa lokassa … pe … sabbaṃ taṃ tathāgatena abhisambuddhaṃ .
Tasmā ‘ tathāgato ’ ti vuccatī ’’ ti ( a . ni .4.23).
Tassapi evaṃ attho veditabbo .
Idampi ca tathāgatassa tathāgatabhāvadīpane mukhamattameva .
Sabbākārena pana tathāgatova tathāgatassa tathāgatabhāvaṃ vaṇṇeyya .
Arahaṃ sammāsambuddhoti padadvaye pana ārakattā , arīnaṃ arānañca hatattā , paccayādīnaṃ arahattā , pāpakaraṇe rahābhāvāti imehi tāva kāraṇehi arahanti veditabbo .
Sammā sāmañca sabbadhammānaṃV1.92 buddhattā pana sammāsambuddhoti ayamettha saṅkhepo , vitthārato panetaṃ padadvayaṃ visuddhimagge ( visuddhi .1.123 ādayo ) buddhānussativaṇṇanāyaṃ pakāsitanti .
171. Dutiye pātubhāvoti uppatti nipphatti .
Dullabho lokasmin ti imasmiṃ sattaloke dullabho sudullabho paramadullabho .
Kasmā dullabhoti ?
Ekavāraṃ dānapāramiṃ pūretvā buddhena bhavituṃ na sakkā , dve vāre dasa vāre vīsati vāre paññāsa vāre vārasataṃ vārasahassaṃ vārasatasahassaṃ vārakoṭisatasahassampi dānapāramiṃ pūretvā buddhena bhavituṃM1.88 na sakkā , tathā ekadivasaṃ dve divase dasa divase vīsati divase paññāsa divase divasasataṃ divasasahassaṃ divasasatasahassaṃ divasakoṭisatasahassaṃP1.113 .
Ekamāsaṃ dve māse … pe … māsakoṭisatasahassaṃ .
Ekasaṃvaccharaṃ dve saṃvacchare … pe … saṃvaccharakoṭisatasahassaṃ .
Ekakappaṃ dve kappe … pe … kappakoṭisatasahassaṃ .
Kappānaṃ ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ dve asaṅkhyeyyāni tīṇi asaṅkhyeyyāni dānapāramiṃ pūretvā buddhena bhavituṃ na sakkā .
Sīlapāramīnekkhammapāramī … pe … upekkhāpāramīsupi eseva nayo .
Pacchimakoṭiyā pana kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni dasa pāramiyo pūretvā buddhena bhavituṃ sakkāti iminā kāraṇena dullabho .
172. Tatiye acchariyamanussoti acchariyo manusso .
Acchariyoti andhassa pabbatārohaṇaṃ viya niccaṃ na hotīti attho .
Ayaṃ tāva saddanayo .
Ayaṃ pana aṭṭhakathānayo – accharāyoggoti acchariyo , accharaṃ paharitvā passitabboti attho .
Apica ‘‘ tathāgatassa , bhikkhave , arahato sammāsambuddhassa pātubhāvā cattāro acchariyā abbhutā dhammā pātubhavantī ’’ ti ( a . ni .4.127) evamādīhi anekehi acchariyabbhutadhammehi samannāgatattāpi acchariyamanusso .
Āciṇṇamanussotipi acchariyamanusso .
Abhinīhārassa hi sampādake aṭṭha dhamme samodhānetvā ekabuddhassa sammukhe mahābodhimaṇḍe mānasaṃ bandhitvā nisajjanaṃ nāma na aññassa kassaci āciṇṇaṃ , sabbaññubodhisattasseva āciṇṇaṃ .
Tathā buddhānaṃ santike byākaraṇaṃ labhitvā anivattakena hutvā vīriyādhiṭṭhānaṃ adhiṭṭhāya buddhakārakadhammānaṃ pūraṇampi na aññassa kassaci āciṇṇaṃ , sabbaññubodhisattasseva āciṇṇaṃ .
Tathā pāramiyo gabbhaṃ gaṇhāpetvāP1.114 vessantarattabhāvasadise attabhāve ṭhatvā sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitānaṃ hatthīnaṃ sattasatāni assānaṃ sattasatānīti evaṃ sattasatakamahādānaṃ datvāV1.93 jālikumārasadisaṃ puttaṃ , kaṇhājināsadisaṃ dhītaraṃ , maddīdevisadisaṃ bhariyañca dānamukhe niyyātetvā yāvatāyukaṃ ṭhatvā dutiye attabhāve tusitabhavane paṭisandhiggahaṇampi na aññassa kassaci āciṇṇaṃ , sabbaññubodhisattasseva āciṇṇaṃ .
Tusitapure yāvatāyukaṃ ṭhatvā devatānaṃ āyācanaṃ sampaṭicchitvā pañcamahāvilokanaṃ viloketvā satassaM1.89 sampajānassa tusitapurā cavitvā mahābhogakule paṭisandhiggahaṇampi na aññassa kassaci āciṇṇaṃ , sabbaññubodhisattasseva āciṇṇaṃ .
Tathā paṭisandhiggahaṇadivase dasasahassilokadhātukampanampi , satassa sampajānassa mātukucchiyaṃ nivāsopi , satassa sampajānassa mātukucchito nikkhamanadivase dasasahassilokadhātukampanampi , sampatijātassa sattapadavītihāragamanampi , dibbasetacchatta .
dhāraṇampi , dibbavāḷabījanukkhepopi , sabbadisāsu sīhavilokanaṃ viloketvā attanā paṭisamaṃ kañci sattaṃ adisvā ‘‘ aggohamasmi lokassā ’’ ti evaṃ sīhanādanadanampi , paripākagate ñāṇe mahāsampattiṃ pahāya mahābhinikkhamanampi , mahābodhimaṇḍe pallaṅkena nisinnassa māravijayaṃ ādiṃ katvā pubbenivāsānussatidibbacakkhuvisodhanāni katvā paccūsasamaye sabbaññutaññāṇaguṇarāsipaṭividdhakkhaṇe dasasahassilokadhātukampanampi , paṭhamadhammadesanāya anuttaraṃ tiparivaṭṭaṃ dhammacakkappavattanampīti evamādi sabbaṃ na aññassa kassaci āciṇṇaṃ , sabbaññubuddhasseva āciṇṇaṃ .
Evaṃ āciṇṇamanussotipi acchariyamanusso .
173. CatuttheP1.115 kālakiriyāti ekasmiṃ kāle pākaṭā kiriyāti kālakiriyā .
Tathāgato hi pañcacattālīsa vassāni ṭhatvā tīṇi piṭakāni pañca nikāye navaṅgaṃ satthusāsanaṃ caturāsīti dhammakkhandhasahassāni pakāsetvā mahājanaṃ nibbānaninnaṃ nibbānapoṇaṃ katvā yamakasālānamantare nipanno bhikkhusaṅghaṃ āmantetvā appamādena ovaditvā sato sampajāno anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi .
Ayamassa kiriyā yāvajjatanā pākaṭāti ekasmiṃ kāle pākaṭā kiriyāti kālakiriyā .
Anutappā hotīti anutāpakarā hoti .
Tattha cakkavattirañño kālakiriyā ekacakkavāḷe devamanussānaṃ anutāpakarā hoti .
Buddhānaṃ kālakiriyā dasasahassacakkavāḷesu devamanussānaṃ anutāpakarā hoti .
Tena vuttaṃ –
‘‘ bahuno janassa anutappā hotī ’’ ti .
174. Pañcame adutiyoti dutiyassa buddhassa abhāvā adutiyo .
Cattāro hi buddhā sutabuddho , catusaccabuddho , paccekabuddho , sabbaññubuddhoti .
Tattha bahussuto bhikkhu sutabuddho nāmaV1.94 .
Khīṇāsavo catusaccabuddho nāmaM1.90 .
Kappasatasahassādhikāni dve asaṅkhyeyyāni pāramiyo pūretvā sāmaṃ paṭividdhapaccekabodhiñāṇo paccekabuddho nāma .
Kappasatasahassādhikāni cattāri vā aṭṭha vā soḷasa vā asaṅkhyeyyāni pāramiyo pūretvā tiṇṇaṃ mārānaṃ matthakaṃ madditvā paṭividdhasabbaññutaññāṇo sabbaññubuddho nāma .
Imesu catūsu buddhesu sabbaññubuddhova adutiyo nāma .
Na hi tena saddhiṃ añño sabbaññubuddho nāma uppajjati .
Asahāyoti attabhāvena vā paṭividdhadhammehi vā sadiso sahāyo nāma assa natthīti asahāyo .
‘‘ Laddhasahāyo kho pana so bhagavā sekhānañceva paṭipadānan ’’ ti iminā pana pariyāyena sekhāsekhā buddhānaṃ sahāyā nāma honti .
Appaṭimoti paṭimāP1.116 vuccati attabhāvo , tassa attabhāvasadisā aññā paṭimā natthīti appaṭimo .
Yāpi ca manussā suvaṇṇarajatādimayā paṭimā karonti , tāsu vālaggamattampi okāsaṃ tathāgatassa attabhāvasadisaṃ kātuṃ samattho nāma natthīti sabbathāpi appaṭimo .
Appaṭisamoti attabhāvenevassa paṭisamo nāma koci natthīti appaṭisamo .
Appaṭibhāgoti ye tathāgatena ‘‘ cattāro satipaṭṭhānā ’’ tiādinā nayena dhammā desitā , tesu ‘‘ na cattāro satipaṭṭhānā , tayo vā pañca vā ’’ tiādinā nayena paṭibhāgaṃ kātuṃ samattho nāma natthīti appaṭibhāgo .
Appaṭipuggaloti añño koci ‘‘ ahaṃ buddho ’’ ti evaṃ paṭiññaṃ kātuṃ samattho puggalo natthīti appaṭipuggalo .
Asamoti appaṭipuggalattāva sabbasattehi asamo .
Asamasamoti asamā vuccanti atītānāgatā sabbaññubuddhā , tehi asamehi samoti asamasamo .
Dvipadānaṃ aggoti sammāsambuddho apadānaṃ dvipadānaṃ catuppadānaṃ bahuppadānaṃ rūpīnaṃ arūpīnaṃ saññīnaṃ asaññīnaṃ nevasaññīnāsaññīnaṃ sattānaṃ aggova .
Kasmā idha dvipadānaṃ aggoti vutto ?
Seṭṭhataravasena .
Imasmiñhi loke seṭṭho nāma uppajjamāno apadacatuppadabahuppadesu na uppajjati , dvipadesuyeva uppajjati .
Kataradvipadvesūti ?
Manussesu ceva devesu ca .
Manussesu uppajjamāno tisahassimahāsahassilokadhātuṃ vase vattetuṃ samatthoM1.91 buddho hutvā uppajjati .
Devesu uppajjamāno dasasahassilokadhātuṃ vasavattī mahābrahmā hutvā uppajjati .
SoV1.95 tassa kappiyakārako vā ārāmikoP1.117 vā sampajjati .
Iti tatopi seṭṭhataravasenesa dvipadānaṃ aggoti vutto .
175-186.
Chaṭṭhādīsu ekapuggalassa , bhikkhave , pātubhāvā mahato cakkhussa pātubhāvo hotīti , bhikkhave , ekapuggalassa tathāgatassa arahato sammāsambuddhassa pātubhāvena mahantassa cakkhussa pātubhāvo hoti .
Tasmiṃ puggale pātubhūte taṃ pātubhūtameva hoti , na vinā tassa pātubhāvena pātubhavati .
Pātubhāvoti uppatti nipphatti .
Katamassa cakkhussāti ?
Paññācakkhussa .
Kīvarūpassāti ?
Sāriputtattherassa vipassanāpaññāsadisassa mahāmoggallānattherassa samādhipaññāsadisassāti .
Ālokā dīsupi eseva nayo .
Ubhinnaṃ aggasāvakānaṃ paññāālokasadisoyeva hi ettha āloko , paññāobhāsasadisoyeva obhāso adhippeto .
‘‘ Mahato cakkhussa , mahato ālokassa , mahato obhāsassā ’’ ti imāni ca pana tīṇipi lokiyalokuttaramissakāni kathitānīti veditabbāni .
Channaṃ anuttariyānan ti uttaritaravirahitānaṃ channaṃ uttamadhammānaṃ .
Tattha dassanānuttariyaṃ , savanānuttariyaṃ , lābhānuttariyaṃ , sikkhānuttariyaṃ , pāricariyānuttariyaṃ , anussatānuttariyanti imāni cha anuttariyāni .
Imesaṃ pātubhāvo hotīti attho .
Āyasmā hi ānandatthero sāyaṃpātaṃ tathāgataṃ cakkhuviññāṇena daṭṭhuṃ labhati , idaṃ dassanānuttariyaṃ .
Aññopi sotāpanno vā sakadāgāmī vā anāgāmī vā ānandatthero viya tathāgataṃ dassanāya labhati , idampi dassanānuttariyaṃP1.118 .
Aparo pana puthujjanakalyāṇako ānandatthero viya dasabalaṃ dassanāya labhitvā taṃ dassanaṃ vaḍḍhetvā sotāpattimaggaṃ pāpeti .
Idaṃ dassanameva nāma , mūladassanaṃ pana dassanānuttariyaṃ nāma .
Ānandattheroyeva ca abhikkhaṇaṃ dasabalassa vacanaṃ sotaviññāṇena sotuṃ labhati , idaṃ savanānuttariyaṃ .
Aññepi sotāpannādayo ānandatthero viya tathāgatassa vacanaṃ savanāya labhanti , idampi savanānuttariyaṃ .
Aparo pana puthujjanakalyāṇako ānandatthero viya tathāgatassaM1.92 vacanaṃ sotuṃ labhitvā taṃ savanaṃ vaḍḍhetvā sotāpattimaggaṃ pāpeti .
Idaṃ savanameva nāma , mūlasavanaṃ pana savanānuttariyaṃ nāma .
ĀnandattheroyevaV1.96 ca dasabale saddhaṃ paṭilabhati , idaṃ lābhānuttariyaṃ .
Aññepi sotāpannādayo ānandatthero viya dasabale saddhāpaṭilābhaṃ labhanti , idampi lābhānuttariyaṃ .
Aparo pana puthujjanakalyāṇako ānandatthero viya dasabale saddhāpaṭilābhaṃ labhitvā taṃ lābhaṃ vaḍḍhetvā sotāpattimaggaṃ pāpeti , ayaṃ lābhoyeva nāma , mūlalābho pana lābhānuttariyaṃ nāma .
Ānandattheroyeva ca dasabalassa sāsane tisso sikkhā sikkhati , idaṃ sikkhānuttariyaṃ .
Aññepi sotāpannādayo ānandatthero viya dasabalassa sāsane tisso sikkhā sikkhanti , idampi sikkhānuttariyaṃ .
Aparo pana puthujjanakalyāṇako ānandatthero viya dasabalassa sāsane tisso sikkhā sikkhitvā tā sikkhā vaḍḍhetvā sotāpattimaggaṃ pāpeti .
Ayaṃ sikkhāyeva nāma , mūlasikkhā pana sikkhānuttariyaṃ nāma .
Ānandattheroyeva ca abhiṇhaṃ dasabalaṃ paricarati , idaṃ pāricariyānuttariyaṃ .
Aññepi sotāpannādayo ānandatthero viya abhiṇhaṃ dasabalaṃ paricaranti , idampi pāricariyānuttariyaṃ .
Aparo pana puthujjanakalyāṇako ānandattheroP1.119 viya dasabalaṃ paricaritvā taṃ pāricariyaṃ vaḍḍhetvā sotāpattimaggaṃ pāpeti , ayaṃ pāricariyāyeva nāma , mūlapāricariyā pana pāricariyānuttariyaṃ nāma .
Ānandattheroyeva ca dasabalassa lokiyalokuttare guṇe anussarati , idaṃ anussatānuttariyaṃ .
Aññepi sotāpannādayo ānandatthero viya dasabalassa lokiyalokuttare guṇe anussaranti , idampi anussatānuttariyaṃ .
Aparo pana puthujjanakalyāṇako ānandatthero viya dasabalassa lokiyalokuttare guṇe anussaritvā taṃ anussatiṃ vaḍḍhetvā sotāpattimaggaṃ pāpeti , ayaṃ anussatiyeva nāma , mūlānussati pana anussatānuttariyaṃ nāma .
Imāni cha anuttariyāni , imesaṃ pātubhāvo hoti .
Imāni ca pana cha anuttariyāni lokiyalokuttaramissakāni kathitānīti veditabbāni .
CatunnaṃM1.93 paṭisambhidānaṃ sacchikiriyā hotīti catasso hi paṭisambhidāyo atthapaṭisambhidā , dhammapaṭisambhidā , niruttipaṭisambhidā , paṭibhānapaṭisambhidāti .
Tattha atthesu ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā , dhammesu ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā , atthadhammaniruttābhilāpe ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidāV1.97 , ñāṇesu ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidā .
Ayamettha saṅkhepo , vitthāro panetāsaṃ abhidhamme ( vibha .718 ādayo ) āgatoyeva .
Imāsaṃ catassannaṃ paṭisambhidānaṃ buddhuppāde paccakkhakiriyā hoti , na vinā buddhuppādā .
Etāsaṃ sacchikiriyāti attho .
Imāpi lokiyalokuttarāva kathitāti veditabbā .
Anekadhātupaṭivedhoti ‘‘ cakkhudhātu rūpadhātū ’’ tiādīnaṃ aṭṭhārasannaṃ dhātūnaṃ buddhuppādeyeva paṭivedho hoti , na vinā buddhuppādenāti attho .
Nānādhātupaṭivedhoti etthaP1.120 imāva aṭṭhārasa dhātuyo nānāsabhāvato nānādhātuyoti veditabbā .
Yo panetāsaṃ ‘‘ nānāsabhāvā etā ’’ ti evaṃ nānākaraṇato paṭivedho , ayaṃ nānādhātupaṭivedho nāma .
Vijjāvimuttiphalasacchikiriyāti ettha vijjāti phale ñāṇaṃ , vimuttīti tadavasesā phalasampayuttā dhammā .
Sotāpattiphalasacchikiriyāti sototi paṭhamamaggo , tena sotena pattabbaṃ phalanti sotāpattiphalaṃ .
Sakadāgāmiphalā dīni pākaṭāneva .
187. Anuttaran ti niruttaraṃ .
Dhammacakkan ti seṭṭhacakkaṃ .
Cakkasaddo hesa –
‘‘ Catubbhi aṭṭhajjhagamā , aṭṭhāhipi ca soḷasa ;
Soḷasāhi ca bāttiṃsa , atricchaṃ cakkamāsado ;
Icchāhatassa posassa , cakkaṃ bhamati matthake ’’ ti .( jā .1.1.104;1.5.103)–
Ettha uracakke āgato .
‘‘ Cakkasamāruḷhā jānapadā pariyāyantī ’’ ti ( a . ni .3.63;5.54) ettha iriyāpathacakke .
‘‘ Atha kho so , bhikkhave , rathakāro yaṃ taṃ cakkaṃ chahi māsehi niṭṭhitaṃ , taṃ pavattesī ’’ ti ( a . ni .3.15) ettha dārucakke .
‘‘ Addasā kho doṇo brāhmaṇo bhagavato pādesu cakkāni sahassārānī ’’ ti ( a . ni .4.36) ettha lakkhaṇacakke .
‘‘ Cattārimāni , bhikkhave , cakkāni , yehi samannāgatānaṃ devamanussānaṃM1.94 catucakkaṃ vattatī ’’ ti ( a . ni .4.31) ettha sampatticakke .
‘‘ DibbaṃP1.121 cakkaratanaṃ pātubhavatī ’’ ti ( dī . ni .2.243; ma . ni .3.256) ettha ratanacakke .
Idha pana dhammacakke āgato .
Pavattitan tiV1.98 ettha dhammacakkaṃ abhinīharati nāma , abhinīhaṭaṃ nāma , uppādeti nāma , uppāditaṃ nāma , pavatteti nāma , pavattitaṃ nāmāti ayaṃ pabhedo veditabbo .
Kuto paṭṭhāya dhammacakkaṃ abhinīharati nāmāti ?
Yadā sumedhabrāhmaṇo hutvā kāmesu ādīnavaṃ nekkhamme ca ānisaṃsaṃ disvā sattasatakamahādānaṃ datvā isipabbajjaṃ pabbajitvā pañca abhiññā aṭṭha samāpattiyo nibbatteti , tato paṭṭhāya dhammacakkaṃ abhinīharati nāma .
Kuto paṭṭhāya abhinīhaṭaṃ nāmāti ?
Yadā aṭṭha dhamme samodhānetvā dīpaṅkarapādamūle mahābodhimaṇḍatthāya mānasaṃ bandhitvā ‘‘ byākaraṇaṃ aladdhā na vuṭṭhahissāmī ’’ ti vīriyādhiṭṭhānaṃ adhiṭṭhāya nipanno dasabalassa santikā byākaraṇaṃ labhi , tato paṭṭhāya dhammacakkaṃ abhinīhaṭaṃ nāma .
Kuto paṭṭhāya uppādeti nāmāti ?
Tato paṭṭhāya dānapāramiṃ pūrentopi dhammacakkaṃ uppādeti nāma .
Sīlapāramiṃ pūrentopi … pe … upekkhāpāramiṃ pūrentopi dhammacakkaṃ uppādeti nāma .
Dasa pāramiyo dasa upapāramiyo dasa paramatthapāramiyo pūrentopi , pañca mahāpariccāge pariccajantopi , ñātatthacariyaṃ pūrentopi dhammacakkaṃ uppādeti nāma .
Vessantarattabhāve ṭhatvā sattasatakamahādānaṃ datvā puttadāraṃ dānamukhe niyyātetvā pāramikūṭaṃ gahetvā tusitapure nibbattitvā tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā devatāhi āyācito paṭiññaṃ datvā pañcamahāvilokanaṃ vilokentopiP1.122 dhammacakkaṃ uppādetiyeva nāma .
Mātukucchiyaṃ paṭisandhiṃ gaṇhantopi , paṭisandhikkhaṇe dasasahassacakkavāḷaṃ kampentopi , mātukucchito nikkhantadivase tatheva lokaṃ kampentopi , sampatijāto satta padāni gantvā ‘‘ aggomahasmī ’’ ti sīhanādaṃ nadantopi , ekūnatiṃsa saṃvaccharāni agāramajjhe vasantopi , mahābhinikkhamanaṃ nikkhamantopi , anomānadītīre pabbajantopi , mahāpadhāne chabbassāni vīriyaṃ karontopi , sujātāya dinnaṃ madhupāyāsaṃ bhuñjitvā suvaṇṇapātiṃ nadiyā pavāhetvā sāyanhasamaye bodhimaṇḍavaragato puratthimaṃ lokadhātuṃ olokento nisīditvā sūriye dharamāneyeva mārabalaṃ vidhametvā paṭhamayāmeM1.95 pubbenivāsaṃ anussarantopi , majjhimayāme dibbacakkhuṃ visodhentopi , paccūsakālasamanantare paccayākāraṃ sammasitvā sotāpattimaggaṃ paṭivijjhantopi , sotāpattiphalaṃ sacchikarontopi , sakadāgāmimaggaṃ sakadāgāmiphalaṃ anāgāmimaggaṃ anāgāmiphalaṃ sacchikarontopi , arahattamaggaṃ paṭivijjhantopi dhammacakkaṃ uppādetiyeva nāma .
ArahattaphalakkhaṇeV1.99 pana tena dhammacakkaṃ uppāditaṃ nāma .
Buddhānañhi sakalalokiyalokuttaraguṇarāsi arahattaphaleneva saddhiṃ ijjhati .
Tasmā tena tasmiṃ khaṇe dhammacakkaṃ uppāditaṃ nāma hoti .
Kadā pavatteti nāma ?
Bodhimaṇḍe sattasattāhaṃ vītināmetvā isipatane migadāye aññākoṇḍaññattheraṃ kāyasakkhiṃ katvā dhammacakkappavattanasuttantaṃ desento dhammacakkaṃ pavatteti nāma .
Yadā pana aññākoṇḍaññattherena dasabalassa desanāñāṇānubhāvanibbattaṃ savanaṃ labhitvā sabbapaṭhamaṃ dhammo adhigato , tato paṭṭhāya dhammacakkaṃ pavattitaṃ nāma hotīti veditabbaṃ .
DhammacakkantiP1.123 cetaṃ desanāñāṇassapi nāmaṃ paṭivedhañāṇassapi .
Tesu desanāñāṇaṃ lokiyaṃ , paṭivedhañāṇaṃ lokuttaraṃ .
Kassa desanāpaṭivedhañāṇanti ?
Na aññassa kassaci , sammāsambuddhasseva desanāñāṇañca paṭivedhañāṇañcāti veditabbaṃ .
Sammadevāti hetunā nayena kāraṇeneva .
Anuppavattetīti yathā purato gacchantassa pacchato gacchanto taṃ anugacchati nāma , evaṃ paṭhamataraṃ satthārā pavattitaṃ thero anuppavatteti nāma .
Kathaṃ ?
Satthā hi ‘‘ cattārome , bhikkhave , satipaṭṭhānā .
Katame cattāro ’’ ti kathento dhammacakkaṃ pavatteti nāma , dhammasenāpati sāriputtattheropi ‘‘ cattārome , āvuso , satipaṭṭhānā ’’ ti kathento dhammacakkaṃ anuppavatteti nāma .
Sammappadhānādīsupi eseva nayo .
Na kevalañca bodhipakkhiyadhammesu ,‘‘ cattārimāni , bhikkhave , ariyasaccāni .
Cattārome , bhikkhave , ariyavaṃsā ’’ tiādīsupi ayaṃ nayo netabbova .
Evaṃ sammāsambuddho dhammacakkaṃ pavatteti nāma , thero dasabalena pavattitaṃ dhammacakkaṃ anuppavatteti nāma .
Evaṃ dhammacakkaṃ anuppavattentena pana therena dhammo desitopi pakāsitopi satthārāva desito pakāsito hoti .
Yo hi koci bhikkhu vā bhikkhunī vā upāsako vā upāsikā vā devo vā sakko vā māroM1.96 vā brahmā vā dhammaṃ desetu pakāsetu , sabbo so satthārā desito pakāsitova nāma hoti , sesajano pana lekhahārakapakkhe ṭhitova nāma hoti .
Kathaṃ ?
Yathā hi raññā dinnaṃ paṇṇaṃ vācetvā yaṃ yaṃ kammaṃ karonti , taṃ taṃ kammaṃ yenaV1.100 kenaci katampi kāritampiP1.124 raññā kāritanteva vuccati .
Mahārājā viya hi sammāsambuddho .
Rājapaṇṇaṃ viya tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ .
Paṇṇadānaṃ viya tepiṭake nayamukhadānaṃ paṇṇaṃ vācetvā taṃtaṃkammānaṃ karaṇaṃ viya catunnaṃ parisānaṃ attano balena buddhavacanaṃ uggaṇhitvā paresaṃ desanā pakāsanā .
Tattha yathā paṇṇaṃ vācetvā yena kenaci katampi kāritampi taṃ kammaṃ raññā kāritameva hoti , evameva yena kenaci desitopi pakāsitopi dhammo satthārā desito pakāsitova nāma hotīti veditabbo .
Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti .
Ekapuggalavaggavaṇṇanā .