Mahākassapattheravatthu

191. Catutthe dhutavādānan ti ettha dhuto veditabbo , dhutavādo veditabbo , dhutadhammā veditabbā , dhutaṅgāni veditabbāni .

Tattha dhutoti dhutakileso vā puggalo kilesadhunano vā dhammo .

Dhutavādoti ettha pana atthi dhuto na dhutavādo , atthi na dhuto dhutavādo , atthi neva dhuto na dhutavādo , atthi dhuto ceva dhutavādo ca .

Tattha yo dhutaṅgena attano kilese dhuni , paraṃ pana dhutaṅgenaP1.162 na ovadati nānusāsati bākulatthero viya , ayaṃ dhuto na dhutavādo .

Yathāha –

‘‘ tayidaṃ āyasmā bākulo dhuto na dhutavādo ’’ ti .

Yo panaM1.127 dhutaṅgena attano kilese na dhuni , kevalaṃ aññe dhutaṅgena ovadati anusāsati upanandatthero viya , ayaṃ na dhuto dhutavādo .

Yathāha –

‘‘ tayidaṃ āyasmā upanando na dhuto dhutavādo ’’ ti .

Yo pana ubhayavipanno lāḷudāyī viya , ayaṃ neva dhuto na dhutavādo .

Yathāha –

‘‘ tayidaṃ āyasmā lāḷudāyī neva dhuto na dhutavādo ’’ ti .

Yo pana ubhayasampanno āyasmā mahākassapatthero viya , ayaṃ dhuto ceva dhutavādo ca .

Yathāha –

‘‘ tayidaṃ āyasmā mahākassapo dhuto ceva dhutavādo cā ’’ ti .

Dhutadhammā veditabbāti appicchatā santuṭṭhitā sallekhatā pavivekatā idamaṭṭhikatāti ime dhutaṅgacetanāyaV1.130 parivārā pañca dhammā ‘‘ appicchaṃyeva nissāyā ’’ tiādivacanato ( a . ni .5.181; pari .325) dhutadhammā nāma .

Tattha appicchatā ca santuṭṭhitā ca alobho , sallekhatā ca pavivekatā ca dvīsu dhammesu anupatanti alobhe ceva amohe ca , idamaṭṭhitā ñāṇameva .

Tattha alobhena paṭikkhepavatthūsu lobhaṃ , amohena tesveva ādīnavappaṭicchādakaṃ mohaṃ dhunāti .

Alobhena ca anuññātānaṃ paṭisevanamukhena pavattaṃ kāmasukhallikānuyogaṃ , amohena dhutaṅgesu atisallekhamukhena pavattaṃ attakilamathānuyogaṃ dhunāti .

Tasmā ime dhammā dhutadhammāti veditabbā .

Dhutaṅgāni veditabbānīti terasaP1.163 dhutaṅgāni veditabbāni paṃsukūlikaṅgaṃ … pe … nesajjikaṅganti .

Dhutavādānaṃ yadidaṃ mahākassapoti yattakā dhutavādaṃ vadanti , tesaṃ sabbesampi antare ayaṃ mahākassapatthero aggoti aggaṭṭhāne ṭhapesi .

Mahākassapoti uruveḷakassapo nadīkassapo gayākassapo kumārakassapoti ime khuddānukhuddake there upādāya ayaṃ mahā , tasmā mahākassapoti vutto .

Imassāpi pañhakamme ayamanupubbikathā – atīte kira kappasatasahassamatthake padumuttaro nāma satthā loke udapādi , tasmiṃ haṃsavatīnagaraṃ upanissāya kheme migadāye viharante vedeho nāma kuṭumbiko asītikoṭidhanavibhavo pātova subhojanaṃ bhuñjitvā uposathaṅgāni adhiṭṭhāyaM1.128 gandhapupphādīni gahetvā vihāraṃ gantvā satthāraṃ pūjetvā vanditvā ekamantaṃ nisīdi .

Tasmiñca khaṇe satthā mahānisabhattheraṃ nāma tatiyasāvakaṃ ‘‘ etadaggaṃ , bhikkhave , mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ dhutavādānaṃ , yadidaṃ nisabho ’’ ti etadagge ṭhapesi .

Upāsako taṃ sutvā pasanno dhammakathāvasāne mahājane uṭṭhāya gate satthāraṃ vanditvā ,‘‘ bhante , sve mayhaṃ bhikkhaṃ adhivāsethā ’’ ti āha .

Mahā kho , upāsaka , bhikkhusaṅghoti .

Kittako bhagavāti ?

Aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassanti .

Bhante , ekaṃ sāmaṇerampi vihāre asesetvā bhikkhaṃ adhivāsethāti .

Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena .

Upāsako satthu adhivāsanaṃ viditvā gehaṃ gantvā mahādānaṃ sajjetvā punadivase satthu kālaṃ ārocāpesi .

Satthā pattacīvaramādāya bhikkhusaṅghaparivuto upāsakassa gharaṃ gantvā paññatteV1.131 āsane nisinno dakkhiṇodakāvasāne yāguādīni sampaṭicchanto bhattavissaggaṃ akāsi .

Upāsakopi satthu santike nisīdi .

Tasmiṃ antare mahānisabhatthero piṇḍāya caranto tameva vīthi paṭipajji .

Upāsako disvā uṭṭhāya gantvā theraṃ vanditvāP1.164 ‘‘ pattaṃ , bhante , dethā ’’ ti āha .

Thero pattaṃ adāsi .

‘‘ Bhante , idheva pavisatha , satthāpi gehe nisinno ’’ ti .

Na vaṭṭissati upāsakāti .

Upāsako therassa pattaṃ gahetvā piṇḍapātassa pūretvā nīharitvā adāsi .

Tato theraṃ anugantvā nivatto satthu santike nisīditvā evamāha –

‘‘ bhante , mahānisabhatthero ‘ satthā gehe nisinno ’ ti vuttepi pavisituṃ na icchi , atthi nu kho etassa tumhākaṃ guṇehi atireko guṇo ’’ ti .

Buddhānañca vaṇṇamaccheraṃ nāma natthi .

Atha satthā evamāha –

‘‘ upāsaka , mayaṃ bhikkhaṃ āgamayamānā gehe nisīdāma , so bhikkhu na evaṃ nisīditvā bhikkhaṃ udikkhati .

Mayaṃ gāmantasenāsane vasāma , so araññasmiṃyeva vasati .

Mayaṃ channe vasāma , so abbhokāsamhiyeva vasati .

Iti tassa ayañca ayañca guṇo ’’ ti mahāsamuddaṃ pūrayamāno viya kathesi .

Upāsako pakatiyāpi jalamānadīpo telena āsitto viya suṭṭhutaraṃ pasanno hutvā cintesi –

‘‘ kiṃ mayhaṃ aññāya sampattiyā , anāgate ekassa buddhassa santike dhutavādānaṃ aggabhāvatthāya patthanaṃ karissāmī ’’ ti ?

SoM1.129 punapi satthāraṃ nimantetvā teneva niyāmena satta divasāni mahādānaṃ datvā sattame divase buddhappamukhassa mahābhikkhusaṅghassa ticīvarāni datvā satthu pādamūle nipajjitvā evamāha –

‘‘ yaṃ me , bhante , satta divasāni dānaṃ dentassa mettaṃ kāyakammaṃ mettaṃ vacīkammaṃ mettaṃ manokammaṃ paccupaṭṭhitaṃ , imināhaṃ na aññaṃ devasampattiṃ vā sakkamārabrahmasampattiṃ vā patthemi , idaṃ pana me kammaṃ anāgate ekassa buddhassa santike etassa mahānisabhattherena pattaṭhānantaraṃ pāpuṇanatthāya terasadhutaṅgadharānaṃ aggabhāvassa saccakāro hotū ’’ ti .

Satthā ‘‘ mahantaṃ ṭhānaṃ iminā patthitaṃ , samijjhissati nu kho , no ’’ ti olokento samijjhanabhāvaṃ disvā āha –

‘‘ manāpaṃ te ṭhānaṃ patthitaṃP1.165 , anāgate satasahassakappāvasāne gotamo nāma buddho uppajjissati , tassa tvaṃ tatiyasāvako mahākassapatthero nāma bhavissasī ’’ ti .

Taṃ sutvā upāsako ‘‘ buddhānaṃ dve kathā nāma natthī ’’ ti punadivase pattabbaṃ viya taṃ sampattiṃ amaññittha .

SoV1.132 yāvatāyukaṃ nānappakāraṃ dānaṃ datvā sīlaṃ rakkhitvā nānappakāraṃ kalyāṇakammaṃ katvā tattha kālaṃ kato sagge nibbatti .

Tato paṭṭhāya devamanussesu sampattiṃ anubhavanto ito ekanavutikappe vipassisammāsambuddhe bandhumatiṃ nissāya kheme migadāye viharante devalokā cavitvā aññatarasmiṃ parijiṇṇe brāhmaṇakule nibbatti .

Tasmiñca kāle vipassī bhagavā sattame sattame saṃvacchare dhammaṃ katheti , mahantaṃ kolāhalaṃ ahosi .

Sakalajambudīpe devatā ‘‘ satthā dhammaṃ kathessatī ’’ ti ārocenti .

Brāhmaṇo taṃ sāsanaṃ assosi .

Tassa ca nivāsanasāṭako ekova hoti , tathā brāhmaṇiyā .

Pārupanaṃ pana dvinnampi ekameva .

Sakalanagare ekasāṭakabrāhmaṇoti paññāyati .

Brāhmaṇānaṃ kenacideva kiccena sannipāte sati brāhmaṇiṃ gehe ṭhapetvā sayaṃ gacchati .

Brāhmaṇīnaṃ sannipāte sati sayaṃ gehe tiṭṭhati , brāhmaṇī taṃ vatthaṃ pārupitvā gacchati .

Tasmiṃ pana divase brāhmaṇo brāhmaṇiṃ āha –

‘‘ bhoti , kiṃ rattiṃ dhammassavanaṃ suṇissasi , divā ’’ ti .

‘‘ Mayaṃ mātugāmajātikā nāma rattiṃ sotuṃ na sakkoma , divā sossāmī ’’ ti brāhmaṇaṃ gehe ṭhapetvā taṃ vatthaṃ pārupitvā upāsikāhi saddhiṃ divā gantvā satthāraṃ vanditvāM1.130 ekamante nisinnā dhammaṃ sutvā upāsikāhiyeva saddhiṃ āgamāsi .

Atha brāhmaṇo brāhmaṇiṃ gehe ṭhapetvā taṃ vatthaṃ pārupitvā vihāraṃ gato .

Tasmiñca samaye satthā parisamajjhe alaṅkatadhammāsane nisinno cittabījaniṃ ādāya ākāsagaṅgaṃ otārento viya sineruṃ matthaṃ katvā sāgaraṃ nimmathento viya dhammakathaṃ kathesi .

BrāhmaṇassaP1.166 parisante nisinnassa dhammaṃ suṇantassa paṭhamayāmasmiṃyeva sakalasarīraṃ pūrayamānā pañcavaṇṇā pīti uppajji .

So pārutavatthaṃ saṅgharitvā ‘‘ dasabalassa dassāmī ’’ ti cintesi .

Atthassa ādīnavasahassaṃ dassayamānaṃ maccheraṃ uppajji .

So ‘‘ brāhmaṇiyā ca mayhañca ekameva vatthaṃ , aññaṃ kiñci pārupanaṃ natthi , apārupitvā ca nāma bahi carituṃ na sakkā ’’ ti sabbathāpi adātukāmo ahosi .

Athassa nikkhante paṭhamayāme majjhimayāmepi tatheva pīti uppajji .

So tatheva cintetvā tatheva adātukāmo ahosi .

Athassa majjhimayāme nikkhante pacchimayāmepi tatheva pīti uppajji .

So ‘‘ taraṇaṃ vā hotu maraṇaṃ vā , pacchāpi jānissāmī ’’ ti vatthaṃ saṅgharitvā satthu pādamūle ṭhapesi .

Tato vāmahatthaṃ ābhujitvā dakkhiṇena hatthena tikkhattuṃ apphoṭetvā ‘‘ jitaṃ me , jitaṃ me ’’ ti tayo vāre nadi .

TasmiñcaV1.133 samaye bandhumarājā dhammāsanassa pacchato antosāṇiyaṃ nisinno dhammaṃ suṇāti .

Rañño ca nāma ‘‘ jitaṃ me ’’ ti saddo amanāpo hoti .

So purisaṃ pesesi –

‘‘ gaccha etaṃ puccha kiṃ vadasī ’’ ti .

So tena gantvā pucchito āha –

‘‘ avasesā hatthiyānādīni āruyha asicammādīni gahetvā parasenaṃ jinanti , na taṃ jitaṃ acchariyaṃ , ahaṃ pana pacchato āgacchantassa duṭṭhagoṇassa muggarena sīsaṃ bhinditvā taṃ palāpento viya maccheracittaṃ madditvā pārutavatthaṃ dasabalassa adāsiṃ , taṃ me macchariyaṃ jitan ’’ ti āha .

So puriso āgantvā taṃ pavattiṃ rañño ārocesi .

Rājā āha –

‘‘ amhe bhaṇe dasabalassa anurūpaṃ na jānimha , brāhmaṇo jānī ’’ ti vatthayugaṃ pesesi .

Taṃ disvā brāhmaṇo cintesi –

‘‘ ayaṃ mayhaṃ tuṇhī nisinnassaP1.167 paṭhamaṃ kiñci adatvā satthu guṇe kathentassaM1.131 adāsi , satthu guṇe paṭicca uppannena mayhaṃ ko attho ’’ ti ?

Tampi vatthayugaṃ dasabalasseva adāsi .

Rājāpi ‘‘ kiṃ brāhmaṇena katan ’’ ti pucchitvā ‘‘ tampi tena vatthayugaṃ tathāgatasseva dinnan ’’ ti sutvā aññānipi dve vatthayugāni pesesi .

So tānipi adāsi .

Rājā aññānipi cattārīti evaṃ yāva dvattiṃsavatthayugāni pesesi .

Atha brāhmaṇo ‘‘ idaṃ vaḍḍhetvā gahaṇaṃ viya hotī ’’ ti attano atthāya ekaṃ , brāhmaṇiyā ekanti dve vatthayugāni gahetvā tiṃsa yugāni tathāgatasseva adāsi .

Tato paṭṭhāya cassa satthu vissāsiko jāto .

Atha naṃ rājā ekadivasaṃ sītasamaye satthu santike dhammaṃ suṇantaṃ disvā satasahassagghanakaṃ attano pārutarattakambalaṃ datvā āha –

‘‘ ito patthāya imaṃ pārupitvā dhammaṃ suṇāhī ’’ ti .

So ‘‘ kiṃ me iminā kambalena imasmiṃ pūtikāye upanītenā ’’ ti cintetvā antogandhakuṭiyaṃ tathāgatassa mañcassa upari vitānaṃ katvā agamāsi .

Athekadivasaṃ rājā pātova vihāraṃ gantvā antogandhakuṭiyaṃ satthu santike nisīdi .

Tasmiñca samaye chabbaṇṇā buddharasmiyo kambale paṭihaññanti , kambalo ativiya virocati .

Rājā olokento sañjānitvā āha –

‘‘ bhante , amhākaṃ esa kambalo , amhehi ekasāṭakabrāhmaṇassa dinno ’’ ti .

Tumhehi , mahārāja , brāhmaṇo pūjito , brāhmaṇena mayaṃ pūjitāti .

Rājā ‘‘ brāhmaṇo yuttaṃ aññāsi , na mayan ’’ ti pasīditvā yaṃ manussānaṃ upakārabhūtaṃ , taṃ sabbaṃ aṭṭhaṭṭhakaṃ katvā sabbaaṭṭhakaṃ nāma dānaṃ datvā purohitaṭṭhāne ṭhapesi .

Sopi ‘‘ aṭṭhaṭṭhakaṃ nāma catusaṭṭhi hotī ’’ ti catusaṭṭhi salākābhattāni upanibandhāpetvā yāvajīvaṃ dānaṃ datvā sīlaṃ rakkhitvā tato cuto sagge nibbatti .

PunaV1.134P1.168 tato cuto imasmiṃ kappe koṇāgamanassa ca bhagavato kassapadasabalassa cāti dvinnaṃ buddhānaṃ antare bārāṇasiyaṃ kuṭumbiyaghare nibbatto .

So vuddhimanvāya gharāvāsaṃ vasanto ekadivasaṃ araññe jaṅghavihāraṃ carati , tasmiṃ ca samaye paccekabuddho nadītīre cīvarakammaṃ karonto anuvāte appahonte saṅgharitvā ṭhapetuṃ āraddho .

So disvā ‘‘ kasmā , bhante , saṅgharitvā ṭhapethā ’’ ti āha .

Anuvāto nappahotītiM1.132 .

‘‘ Iminā , bhante , karothā ’’ ti sāṭakaṃ datvā ‘‘ nibbattanibbattaṭṭhāne me kenaci parihāni mā hotū ’’ ti patthanaṃ paṭṭhapesi .

Atha gharepissa bhaginiyā saddhiṃ bhariyāya kalahaṃ karontiyā paccekabuddho piṇḍāya pāvisi .

Athassa bhaginī paccekabuddhassa piṇḍapātaṃ datvā tassa bhariyaṃ sandhāya ,‘‘ evarūpaṃ bālaṃ yojanasatena parivajjeyyan ’’ ti patthanaṃ paṭṭhapesi .

Sā gehadvāre ṭhitā sutvā ‘‘ imāya dinnaṃ bhattaṃ mā esa bhuñjatū ’’ ti pattaṃ gahetvā piṇḍapātaṃ chaḍḍetvā kalalassa pūretvā adāsi .

Itarā disvā ‘‘ bāle maṃ tāva akkosa vā pahara vā , evarūpassa pana dve asaṅkhyeyyāni pūritapāramissa pattato bhattaṃ chaḍḍetvā kalalaṃ dātuṃ na yuttan ’’ ti āha .

Athassa bhariyāya paṭisaṅkhānaṃ uppajji .

Sā ‘‘ tiṭṭhatha , bhante ’’ ti kalalaṃ chaḍḍetvā pattaṃ dhovitvā gandhacuṇṇena ubbaṭṭetvā catumadhurassa pūretvā upari āsittena padumagabbhavaṇṇena sappinā vijjotamānaṃ paccekabuddhassa hatthe ṭhapetvā ‘‘ yathā ayaṃ piṇḍapāto obhāsajāto , evaṃP1.169 obhāsajātaṃ me sarīraṃ hotū ’’ ti patthanaṃ paṭṭhapesi .

Paccekabuddho anumoditvā ākāsaṃ pakkhandi .

Tepi dve jāyampatikā yāvatāyukaṃ kusalaṃ katvā sagge nibbattitvā puna tato cavitvā upāsako kassapasammāsambuddhakāle bārāṇasiyaṃ asītikoṭivibhavassa seṭṭhino putto hutvā nibbatti , itarāpi tādisasseva seṭṭhino dhītā hutvā nibbatti .

Tassa vuddhippattassa tameva seṭṭhidhītaraṃ ānayiṃsu .

Tassā pubbe adinnavipākassa tassa kammassa ānubhāvena patikūlaṃ paviṭṭhamattāya ummārabbhantare sakalasarīraṃ ugghāṭitavaccakuṭi viya duggandhaṃ jātaṃ .

Seṭṭhikumāro ‘‘ kassāyaṃ gandho ’’ ti pucchitvā ‘‘ seṭṭhikaññāyā ’’ ti sutvā ‘‘ nīharathā ’’ ti ābhataniyāmeneva kulagharaṃ pesesi .

Sā eteneva nīhārena sattasu ṭhānesu paṭinivattitā .

Tena ca samayena kassapadasabalo parinibbāyi , tassa ghanakoṭṭimāhi satasahassagghanikāhiV1.135 rattasuvaṇṇaiṭṭhakāhi yojanubbedhaṃ cetiyaṃ ārabhiṃsu .

Tasmiṃ cetiye kariyamāne sā seṭṭhidhītā cintesi –

‘‘ ahaṃ sattasu ṭhānesu paṭinivattitā , kiṃ me jīvitenā ’’ ti attanoM1.133 sarīrābharaṇabhaṇḍakaṃ bhañjāpetvā suvaṇṇaiṭṭhakaṃ kāresi ratanāyataṃ vidatthivitthinnaṃ caturaṅgulubbedhaṃ .

Tato haritālamanosilāpiṇḍaṃ gahetvā aṭṭha uppalahatthake ādāya cetiyakaraṇaṭṭhānaṃ gatā .

Tasmiñca khaṇe ekā iṭṭhakāpanti parikkhipitvā āgacchamānā ghaṭaniṭṭhakāya ūnā hoti .

Seṭṭhidhītā vaḍḍhakiṃ āha –

‘‘ imaṃ iṭṭhakaṃ ettha ṭhapethā ’’ ti .

Amma , bhaddake kāle āgatāsi , sayameva ṭhapehīti .

Sā āruyha telena haritālamanosilaṃ yojetvāP1.170 tena bandhanena iṭṭhakaṃ patiṭṭhapetvā upari aṭṭhahi uppalahatthakehi pūjaṃ katvā vanditvā ‘‘ nibbattanibbattaṭṭhāne me kāyato candanagandho vāyatu , mukhato uppalagandho ’’ ti patthanaṃ katvā cetiyaṃ vanditvā padakkhiṇaṃ katvā agamāsi .

Atha tasmiṃyeva khaṇe yassa seṭṭhiputtassa paṭhamaṃ gehaṃ nītā , tassa taṃ ārabbha sati udapādi .

Nagarepi nakkhattaṃ saṅghuṭṭhaṃ hoti .

So upaṭṭhāke āha –

‘‘ tadā idha ānītā seṭṭhidhītā atthi , kahaṃ sā ’’ ti ?

Kulagehe sāmīti .

Ānetha naṃ , nakkhattaṃ kīḷissāmāti .

Te gantvā taṃ vanditvā ṭhitā ‘‘ kiṃ , tātā , āgatatthā ’’ ti tāya puṭṭhā taṃ pavattiṃ ācikkhiṃsu .

Tātā , mayā ābharaṇabhaṇḍena cetiyaṃ pūjitaṃ , ābharaṇaṃ me natthīti .

Te gantvā seṭṭhiputtassa ārocesuṃ .

Ānetha naṃ , piḷandhanaṃ labhissāmāti .

Te ānayiṃsu .

Tassā saha gharappavesanena sakalagehaṃ candanagandhañceva nīluppalagandhañca vāyi .

Seṭṭhiputto taṃ pucchi ‘‘ paṭhamaṃ tava sarīrato duggandho vāyi , idāni pana te sarīrato candanagandho , mukhato uppalagandho vāyati , kiṃ etan ’’ ti ?

Sā ādito paṭṭhāya attanā katakammaṃ ārocesi .

Seṭṭhiputto ‘‘ niyyānikaṃ vata buddhasāsanan ’’ ti pasīditvā yojanikaṃ suvaṇṇacetiyaṃ kambalakañcukena parikkhipitvā tattha tattha rathacakkappamāṇehi suvaṇṇapadumehi alaṅkari .

Tesaṃ dvādasahatthā olambakā honti .

So tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā sagge nibbattitvā tato cuto bārāṇasito yojanamatte ṭhāne aññatarasmiṃ amaccakule nibbatti .

Seṭṭhikaññāpi devalokato cavitvā rājakule jeṭṭhadhītā hutvā nibbatti .

TesuM1.134 vayapattesu kumārassa vasanagāme nakkhattaṃ saṅghuṭṭhaṃ .

So mātaraṃP1.171 āha –

‘‘ sāṭakaṃ meV1.136 , amma , dehi , nakkhattaṃ kīḷissāmī ’’ ti .

Sā dhotavatthaṃ nīharitvā adāsi .

Amma , thūlaṃ idaṃ , aññaṃ dehīti .

Aññaṃ nīharitvā adāsi , tampi paṭikkhipi .

Aññaṃ nīharitvā adāsi , tampi paṭikkhipi .

Atha naṃ mātā āha –

‘‘ tāta , yādise gehe mayaṃ jātā , natthi no ito sukhumatarassa paṭilābhāya puññan ’’ ti .

Tena hi labhanaṭṭhānaṃ gacchāmi , ammāti .

Putta ahaṃ ajjeva tuyhaṃ bārāṇasinagare rajjapaṭilābhaṃ icchāmīti .

So mātaraṃ vanditvā āha –

‘‘ gacchāmi , ammā ’’ ti .

Gaccha , tātāti .

Evaṃ kirassā cittaṃ ahosi –

‘‘ kahaṃ gamissati , idha vā ettha vā gehe nisīdissatī ’’ ti ?

So pana puññaniyāmena nikkhamitvā bārāṇasiṃ gantvā uyyāne maṅgalasilāpaṭṭe sasīsaṃ pārupitvā nipajji .

So ca bārāṇasirañño kālakatassa sattamo divaso hoti .

Amaccā rañño sarīrakiccaṃ katvā rājaṅgaṇe nisīditvā mantayiṃsu –

‘‘ rañño ekā dhītāva atthi , putto natthi , arājakaṃ rajjaṃ na vaṭṭati , ko rājā hotī ’’ ti mantetvā ‘‘ tvaṃ hohi , tvaṃ hohī ’’ ti āhaṃsu .

Purohito āha –

‘‘ bahuṃ oloketuṃ na vaṭṭati , phussarathaṃ vissajjemā ’’ ti .

Te kumudavaṇṇe cattāro sindhave yojetvā pañcavidhaṃ rājakakudhabhaṇḍaṃ setacchattañca rathasmiṃyeva ṭhapetvā rathaṃ vissajjetvā pacchato tūriyāni paggaṇhāpesuṃ .

Ratho pācīnadvārena nikkhamitvā uyyānābhimukho ahosi .

‘‘ Paricayena uyyānābhimukho gacchati , nivattemā ’’ ti keci āhaṃsu .

Purohito ‘‘ mā nivattayitthā ’’ ti āha .

Ratho kumāraṃ padakkhiṇaṃ katvā ārohanasajjo hutvā aṭṭhāsi .

Purohito pārupanakaṇṇaṃ apanetvā pādatalāni olokento ‘‘ tiṭṭhatu ayaṃ dīpo , dvisahassadīpaparivāresu catūsu dīpesu eso rajjaṃ kāretuṃ yutto ’’ ti vatvā ‘‘ punapi tūriyāni paggaṇhathaP1.172 , punapi tūriyāni paggaṇhathā ’’ ti tikkhattuṃ tūriyāni paggaṇhāpesi .

Atha kumāro mukhaṃ vivaritvā oloketvā ‘‘ kena kammena āgatatthā ’’ ti āha .

Deva tumhākaṃ rajjaṃ pāpuṇātīti .

Rājā kahanti ?

Devattaṃ gato sāmīti .

Kati divasā atikkantāti ?

Ajja sattamoM1.135 divasoti .

Putto vā dhītā vā natthīti ?

Dhītā atthi deva , putto natthīti .

Karissāmi rajjanti .

Te tāvadeva abhisekamaṇḍapaṃ kāretvā rājadhītaraṃ sabbālaṅkārehi alaṅkaritvā uyyānaṃ ānetvā kumārassa abhisekaṃ akaṃsu .

AthassaV1.137 katābhisekassa sahassagghanakaṃ vatthaṃ upahariṃsu .

So ‘‘ kimidaṃ , tātā ’’ ti āha .

Nivāsanavatthaṃ devāti .

Nanu , tātā , thūlaṃ , aññaṃ sukhumataraṃ natthīti ?

Manussānaṃ paribhogavatthesu ito sukhumataraṃ natthi devāti .

Tumhākaṃ rājā evarūpaṃ nivāsesīti ?

Āma , devāti .

Na maññe puññavā tumhākaṃ rājā , suvaṇṇabhiṅgāraṃ āharatha , labhissāma vatthanti .

Te suvaṇṇabhiṅgāraṃ āhariṃsu .

So uṭṭhāya hatthe dhovitvā mukhaṃ vikkhāletvā hatthena udakaṃ ādāya puratthimāya disāya abbhukkiri , tāvadeva ghanapathaviṃ bhinditvā aṭṭha kapparukkhā uṭṭhahiṃsu .

Puna udakaṃ gahetvā dakkhiṇaṃ pacchimaṃ uttaranti evaṃ catassopi disā abbhukkiri , sabbadisāsu aṭṭhaṭṭha katvā dvattiṃsa kapparukkhā uṭṭhahiṃsu .

So ekaṃ dibbadussaṃ nivāsetvā ekaṃ pārupitvā ‘‘ nandarañño vijite suttakantikā itthiyo mā suttaṃ kantiṃsūti evaṃ bheriṃ carāpethā ’’ ti vatvā chattaṃ ussāpetvā alaṅkatapaṭiyatto hatthikkhandhavaragato nagaraṃ pavisitvā pāsādaṃ āruyha mahāsampattiṃ anubhavi .

Evaṃ kāle gacchante ekadivasaṃ devī rañño mahāsampattiṃ disvā ‘‘ aho tapassī ’’ ti kāruññākāraṃ dassesi .

‘‘ Kimidaṃ devī ’’ tiP1.173 ca puṭṭhā ‘‘ atimahatī te deva sampatti , atīte buddhānaṃ saddahitvā kalyāṇaṃ akattha , idāni anāgatassa paccayaṃ kusalaṃ na karothā ’’ ti āha .

Kassa dassāmi , sīlavanto natthīti .

‘‘ Asuñño , deva , jambudīpo arahantehi , tumhe dānameva sajjetha , ahaṃ arahante lacchāmī ’’ ti āha .

Rājā punadivase pācīnadvāre dānaṃ sajjāpesi .

Devī pātova uposathaṅgāni adhiṭṭhāya uparipāsāde puratthābhimukhā urena nipajjitvā ‘‘ sace etissā disāya arahanto atthi , sve āgantvā amhākaṃ bhikkhaṃ gaṇhantū ’’ ti āha .

Tassaṃ disāyaṃ arahanto nāhesuṃ , taṃ sakkāraṃ kapaṇayācakānaṃ adaṃsu .

PunadivaseM1.136 dakkhiṇadvāre dānaṃ sajjetvā tatheva akāsi , punadivase pacchimadvāre .

Uttaradvāre sajjanadivase pana deviyā tatheva nimantite himavante vasantānaṃ padumavatiyā puttānaṃ pañcasatānaṃ paccekabuddhānaṃ jeṭṭhako mahāpadumapaccekabuddho bhātike āmantesi –

‘‘ mārisā , nandarājā tumhe nimanteti , adhivāsetha tassā ’’ ti .

Te adhivāsetvā punadivase anotattadahe mukhaṃ dhovitvā ākāsena āgantvā uttaradvāre otariṃsu .

Manussā gantvā ‘‘ pañcasatā , deva , paccekabuddhā āgatā ’’ ti rañño ārocesuṃ .

Rājā saddhiṃ deviyā gantvā vanditvāV1.138 pattaṃ gahetvā paccekabuddhe pāsādaṃ āropetvā tatra tesaṃ dānaṃ datvā bhattakiccāvasāne rājā saṅghattherassa , devī saṅghanavakassa pādamūle nipajjitvā ,‘‘ ayyā , paccayehi na kilamissanti , mayaṃ puññena na hāyissāma , amhākaṃ yāvajīvaṃ idha nivāsāya paṭiññaṃ dethā ’’ ti .

Paṭiññaṃ kāretvā uyyāne pañca paṇṇasālāsatāni pañca caṅkamanasatānīti sabbākārena nivāsaṭṭhānaṃ sampādetvā tattha vasāpesuṃ .

EvaṃP1.174 kāle gacchante rañño paccanto kupito .

So ‘‘ ahaṃ paccantaṃ vūpasametuṃ gacchāmi , tvaṃ paccekabuddhesu mā pamajjī ’’ ti deviṃ ovaditvā gato .

Tasmiṃ anāgateyeva paccekabuddhānaṃ āyusaṅkhārā khīṇā .

Mahāpadumapaccekabuddho tiyāmarattiṃ jhānakīḷaṃ kīḷitvā aruṇuggamane ālambanaphalakaṃ ālambitvā ṭhitakova anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi .

Etenupāyena sesāpīti sabbeva parinibbutā .

Punadivase devī paccekabuddhānaṃ nisīdanaṭṭhānaṃ haritupalittaṃ kāretvā pupphāni vikiritvā dhūmaṃ datvā tesaṃ āgamanaṃ olokentī nisinnā ;

āgamanaṃ apassantī purisaṃ pesesi ‘‘ gaccha , tāta , jānāhi , kiṃ ayyānaṃ kiñci aphāsukan ’’ ti .

So gantvā mahāpadumassa paṇṇasālādvāraṃ vivaritvā tattha apassanto caṅkamanaṃ gantvā ālambanaphalakaṃ nissāya ṭhitaṃ disvā vanditvā ‘‘ kālo , bhante ’’ ti āha .

Parinibbutasarīraṃ kiṃ kathessati ?

So ‘‘ niddāyati maññe ’’ ti gantvā piṭṭhipāde hatthena parāmasitvā pādānaṃ sītalatāya ceva thaddhatāya ca parinibbutabhāvaṃ ñatvā dutiyassa santikaṃ agamāsi , evaṃ tatiyassāti sabbesaṃ parinibbutabhāvaṃ ñatvā rājakulaṃ gato .

‘‘ Kahaṃ , tāta , paccekabuddhā ’’ ti puṭṭho ‘‘ parinibbutā devī ’’ ti āhaM1.137 .

Devī kandantī rodantī nikkhamitvā nāgarehi saddhiṃ tattha gantvā sādhukīḷitaṃ kāretvā paccekabuddhānaṃ sarīrakiccaṃ katvā dhātuyo gahetvā cetiyaṃ patiṭṭhāpesi .

Rājā paccantaṃ vūpasametvā āgato paccuggamanaṃ āgataṃ deviṃ pucchi –

‘‘ kiṃ , bhadde , paccekabuddhesu nappamajji , nirogā ayyā ’’ ti ?

Parinibbutā devāti .

Rājā cintesi –

‘‘ evarūpānampi paṇḍitānaṃ maraṇaṃ uppajjati , amhākaṃ kuto mokkho ’’ ti ?

So nagaraṃ agantvā uyyānameva pavisitvā jeṭṭhaputtaṃP1.175 pakkosāpetvā tassa rajjaṃ paṭiyādetvā sayaṃ samaṇakapabbajjaṃ pabbaji .

Devīpi ‘‘ imasmiṃ pabbajite ahaṃ kiṃ karissāmī ’’ ti tattheva uyyāne pabbajitā .

Dvepi jhānaṃ bhāvetvā tato cutā brahmaloke nibbattiṃsu .

TesuV1.139 tattheva vasantesu amhākaṃ satthā loke uppajjitvā pavattitavaradhammacakko anupubbena rājagahaṃ pāvisi .

Satthari tattha vasante ayaṃ pippalimāṇavo magadharaṭṭhe mahātitthabrāhmaṇagāme kapilabrāhmaṇassa aggamahesiyā kucchimhi nibbatto , ayaṃ bhaddā kāpilānī maddaraṭṭhe sāgalanagare kosiyagottabrāhmaṇassa aggamahesiyā kucchimhi nibbattā .

Tesaṃ anukkamena vaḍḍhamānānaṃ pippalimāṇavassa vīsatime vasse bhaddāya soḷasame vasse sampatte mātāpitaro puttaṃ oloketvā ,‘‘ tāta , tvaṃ vayapatto , kulavaṃso nāma patiṭṭhāpetabbo ’’ ti ativiya nippīḷayiṃsu .

Māṇavo āha –

‘‘ mayhaṃ sotapathe evarūpaṃ kathaṃ mā kathetha , ahaṃ yāva tumhe dharatha , tāva paṭijaggissāmi , tumhākaṃ accayena nikkhamitvā pabbajissāmī ’’ ti .

Te katipāhaṃ atikkamitvā puna kathayiṃsu , sopi tatheva paṭikkhipi .

Punapi kathayiṃsu , punapi paṭikkhipi .

Tato paṭṭhāya mātā nirantaraṃ kathesiyeva .

Māṇavo ‘‘ mama mātaraṃ saññāpessāmī ’’ ti rattasuvaṇṇassa nikkhasahassaṃ datvā suvaṇṇakārehi ekaṃ itthirūpaṃ kārāpetvā tassa majjanaghaṭṭanādikammapariyosāne taṃ rattavatthaṃ nivāsāpetvā vaṇṇasampannehi pupphehi ceva nānāalaṅkārehi ca alaṅkārāpetvā mātaraṃ pakkosāpetvā āha –

‘‘ amma , evarūpaṃ ārammaṇaṃ labhanto gehe vasissāmi , alabhanto naM1.138 vasissāmī ’’ tiP1.176 .

Paṇḍitā brāhmaṇī cintesi –

‘‘ mayhaṃ putto puññavā dinnadāno katābhinīhāro , puññaṃ karonto na ekakova akāsi , addhā etena saha katapuññā suvaṇṇarūpakapaṭibhāgāva bhavissatī ’’ ti aṭṭha brāhmaṇe pakkosāpetvā sabbakāmehi santappetvā suvaṇṇarūpakaṃ rathaṃ āropetvā ‘‘ gacchatha , tātā , yattha amhākaṃ jātigottabhogehi samānakule evarūpaṃ dārikaṃ passatha , imameva suvaṇṇarūpakaṃ paṇṇākāraṃ katvā dethā ’’ ti uyyojesi .

Te ‘‘ amhākaṃ nāma etaṃ kamman ’’ ti nikkhamitvā ‘‘ kattha gamissāmā ’’ ti cintetvā ‘‘ maddaraṭṭhaṃ nāma itthākaro , maddaraṭṭhaṃ gamissāmā ’’ ti maddaraṭṭhe sāgalanagaraṃ agamaṃsu .

Tattha taṃ suvaṇṇarūpakaṃ nhānatitthe ṭhapetvā ekamante nisīdiṃsu .

Atha bhaddāya dhātī bhaddaṃ nhāpetvā alaṅkaritvā sirigabbhe nisīdāpetvā nhāyituṃ āgacchantī taṃ rūpakaṃ disvā ‘‘ ayyadhītā me idhāgatā ’’ ti saññāya santajjetvā ‘‘ dubbinīte kiṃ tvaṃ idhāgatā ’’ ti talasattikaṃ uggiritvā ‘‘ gaccha sīghan ’’ ti gaṇḍapasse pahari .

Hattho pāsāṇe paṭihato viya kampittha .

Sā paṭikkamitvā ‘‘ evaṃ thaddhaṃ nāma mahāgīvaṃ disvā ‘ ayyadhītā me ’ ti saññaṃ uppādesiṃ , ayyadhītāyaV1.140 hi me nivāsanapaṭiggāhikāyapi ayuttā ’’ ti āha .

Atha naṃ te manussā parivāretvā ‘‘ evarūpā te sāmidhītā ’’ ti pucchiṃsu .

Kiṃ esā , imāya sataguṇena sahassaguṇena mayhaṃ ayyādhītā abhirūpatarā , dvādasahatthe gabbhe nisinnāya padīpakiccaṃ natthi , sarīrobhāseneva tamaṃ vidhamatīti .

‘‘ TenaP1.177 hi āgacchā ’’ ti khujjaṃ gahetvā suvaṇṇarūpakaṃ rathaṃ āropetvā kosiyagottassa brāhmaṇassa gharadvāre ṭhatvā āgamanaṃ nivedayiṃsu .

Brāhmaṇo paṭisanthāraṃ katvā ‘‘ kuto āgatatthā ’’ ti pucchi .

Magadharaṭṭhe mahātitthagāme kapilabrāhmaṇassa gharatoti .

Kiṃ kāraṇā āgatāti ?

Iminā nāma kāraṇenāti .

‘‘ Kalyāṇaṃ , tātā , samajātigottavibhavo amhākaṃ brāhmaṇo , dassāmi dārikan ’’ ti paṇṇākāraṃ gaṇhi .

Te kapilabrāhmaṇassa sāsanaṃ pahiṇiṃsu ‘‘ laddhā dārikā , kattabbaṃ karothā ’’ ti .

Taṃ sāsanaṃ sutvā pippalimāṇavassa ārocayiṃsu ‘‘ laddhā kira dārikā ’’ ti .

Māṇavo ‘‘ ahaṃ ‘ na labhissantī ’ ti cintesiṃ ,‘ ime laddhāti vadanti ’, anatthiko hutvā paṇṇaṃ pesessāmī ’’ ti rahogato paṇṇaṃM1.139 likhi ‘‘ bhaddā attano jātigottabhogānurūpaṃ gharāvāsaṃ labhatu , ahaṃ nikkhamitvā pabbajissāmi , mā pacchā vippaṭisārinī ahosī ’’ ti .

Bhaddāpi ‘‘ asukassa kira maṃ dātukāmo ’’ ti sutvā rahogatā paṇṇaṃ likhi ‘‘ ayyaputto attano jātigottabhogānurūpaṃ gharāvāsaṃ labhatu , ahaṃ nikkhamitvā pabbajissāmi , mā pacchā vippaṭisārī ahosī ’’ ti .

Dve paṇṇāni antarāmagge samāgacchiṃsu .

Idaṃ kassa paṇṇanti ?

Pippalimāṇavena bhaddāya pahitanti .

Idaṃ kassāti ?

Bhaddāya pippalimāṇavassa pahitanti ca vutte dvepi vācetvā ‘‘ passatha dārakānaṃ kamman ’’ ti phāletvā araññe chaḍḍetvā samānapaṇṇaṃ likhitvā ito ca etto ca pesesuṃ .

Iti tesaṃ anicchamānānaṃyeva samāgamo ahosi .

Taṃdivasameva māṇavo ekaṃ pupphadāmaṃ gahetvā ṭhapesi .

Bhaddāpi , tāni sayanamajjhe ṭhapesi .

Bhuttasāyamāsā ubhopi ‘‘ sayanaṃ abhiruhissāmā ’’ ti samāgantvā māṇavo dakkhiṇapassena sayanaṃ abhiruhi .

Bhaddā vāmapassena abhiruhitvā āha –

‘‘ yassa passe pupphāniP1.178 milāyanti , tassa rāgacittaṃ uppannanti vijānissāma , imaṃ pupphadāmaṃ na allīyitabban ’’ ti .

Te pana aññamaññaṃ sarīrasamphassabhayena tiyāmarattiṃ niddaṃ anokkamantāva vītināmenti , divā pana hāsamattampi nāhosi .

Te lokāmisena asaṃsaṭṭhā yāva mātāpitaro dharanti , tāva kuṭumbaṃ avicāretvā tesu kālaṅkatesu vicārayiṃsu .

Mahatī māṇavassaV1.141 sampatti sattāsītikoṭidhanaṃ , ekadivasaṃ sarīraṃ ubbaṭṭetvā chaḍḍetabbaṃ suvaṇṇacuṇṇameva magadhanāḷiyā dvādasanāḷimattaṃ laddhuṃ vaṭṭati .

Yantabaddhāni saṭṭhi mahātaḷākāni , kammanto dvādasayojaniko , anurādhapurappamāṇā cuddasa gāmā , cuddasa hatthānīkā , cuddasa assānīkā , cuddasa rathānīkā .

So ekadivasaṃ alaṅkataassaṃ āruyha mahājanaparivuto kammantaṃ gantvā khettakoṭiyaṃ ṭhito naṅgalehi bhinnaṭṭhānato kākādayo sakuṇe gaṇḍuppādādipāṇake uddharitvā khādante disvā ,‘‘ tātā , ime kiṃ khādantī ’’ ti pucchi .

Gaṇḍuppāde , ayyāti .

Etehi kataṃ pāpaṃ kassa hotīti ?

Tumhākaṃ , ayyāti .

So cintesi –

‘‘ sace etehi kataṃ pāpaṃM1.140 mayhaṃ hoti , kiṃ me karissati sattāsītikoṭidhanaṃ , kiṃ dvādasayojaniko kammanto , kiṃ saṭṭhiyantabaddhāni taḷākāni , kiṃ cuddasa gāmā ?

Sabbametaṃ bhaddāya kāpilāniyā niyyātetvā nikkhamma pabbajissāmī ’’ ti .

Bhaddāpi kāpilānī tasmiṃ khaṇe antaravatthumhi tayo tilakumbhe pattharāpetvā dhātīhi parivutā nisinnā kāke tilapāṇake khādante disvā ,‘‘ ammā , kiṃ ime khādantī ’’ ti pucchi .

Pāṇake , ayyeti .

Akusalaṃ kassa hotīti ?

Tumhākaṃ , ayyeti .

Sā cintesi –

‘‘ mayhaṃ catuhatthavatthaṃ nāḷikodanamattañca laddhuṃ vaṭṭati , yadi panetaṃ ettakena janena kataṃ akusalaṃ mayhaṃ hoti , addhā bhavasahassenapiP1.179 vaṭṭato sīsaṃ ukkhipituṃ na sakkā , ayyaputte āgatamatteyeva sabbaṃ tassa niyyātetvā nikkhamma pabbajissāmī ’’ ti .

Māṇavo āgantvā nhāyitvā pāsādaṃ āruyha mahārahe pallaṅke nisīdi .

Athassa cakkavattino anucchavikaṃ bhojanaṃ sajjayiṃsu .

Dvepi bhuñjitvā parijane nikkhante rahogatā phāsukaṭṭhāne nisīdiṃsu .

Tato māṇavo bhaddaṃ āha –

‘‘ bhadde imaṃ gharaṃ āgacchantī kittakaṃ dhanaṃ āharī ’’ ti ?

Pañcapaṇṇāsa sakaṭasahassāni , ayyāti .

Etaṃ sabbaṃ , yā ca imasmiṃ ghare sattāsīti koṭiyo yantabaddhā saṭṭhitaḷākādibhedā sampatti atthi , sabbaṃ tuyhaṃyeva niyyātemīti .

Tumhe pana kahaṃ gacchatha , ayyāti ?

Ahaṃ pabbajissāmīti .

Ayya , ahampi tumhākaṃyeva āgamanaṃ olokayamānā nisinnā , ahampi pabbajissāmīti .

Tesaṃ ādittapaṇṇakuṭi viya tayo bhavā upaṭṭhahiṃsu .

Te antarāpaṇato kasāvarasapītāni vatthāni mattikāpatteV1.142 ca āharāpetvā aññamaññaṃ kese ohārāpetvā ‘‘ ye loke arahanto , te uddissa amhākaṃ pabbajjā ’’ ti vatvā thavikāya patte osāretvā aṃse laggetvā pāsādato otariṃsu .

Gehe dāsesu vā kammakāresu vā na koci sañjāni .

Atha ne brāhmaṇagāmato nikkhamma dāsagāmadvārena gacchante ākappakuttavasena dāsagāmavāsino sañjāniṃsu .

Te rodantā pādesu nipatitvā ‘‘ kiṃ amhe anāthe karotha , ayyā ’’ ti āhaṃsu .

‘‘ Mayaṃ bhaṇe ādittapaṇṇasālā viya tayo bhavāti pabbajimhā , sace tumhesuM1.141 ekekaṃ bhujissaṃ karoma , vassasatampiP1.180 nappahoti .

Tumheva tumhākaṃ sīsaṃ dhovitvā bhujissā hutvā jīvathā ’’ ti vatvā tesaṃ rodantānaṃyeva pakkamiṃsu .

Thero purato gacchanto nivattitvā olokento cintesi –

‘‘ ayaṃ bhaddā kāpilānī sakalajambudīpagghanikā itthī mayhaṃ pacchato āgacchati .

Ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati , yaṃ kocideva evaṃ cinteyya ‘ ime pabbajitvāpi vinā bhavituṃ na sakkonti , ananucchavikaṃ karontī ’ ti .

Koci vā pana amhesu manaṃ padūsetvā apāyapūrako bhaveyya .

Imaṃ pahāya mayā gantuṃ vaṭṭatī ’’ ti cittaṃ uppādesi .

So purato gacchanto dvedhāpathaṃ disvā tassa matthake aṭṭhāsi .

Bhaddāpi āgantvā vanditvā aṭṭhāsi .

Atha naṃ āha –

‘‘ bhadde tādisiṃ itthiṃ mama pacchato āgacchantiṃ disvā ‘ ime pabbajitvāpi vinā bhavituṃ na sakkontī ’ ti cintetvā amhesu paduṭṭhacitto mahājano apāyapūrako bhaveyya .

Imasmiṃ dvedhāpathe tvaṃ ekaṃ gaṇha , ahaṃ ekena gamissāmī ’’ ti .

‘‘ Āma , ayya , pabbajitānaṃ mātugāmo nāma malaṃ ,‘ pabbajitvāpi vinā na bhavantī ’ ti amhākaṃ dosaṃ dassanti , tumhe ekaṃ maggaṃ gaṇhatha , ahaṃ ekaṃ gaṇhitvā vinā bhavissāmā ’’ ti tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā catūsu ṭhānesu pañcapatiṭṭhitena vanditvā dasanakhasamodhānasamujjalaṃ añjaliṃ paggayha ‘‘ satasahassakappappamāṇe addhāne kato mittasanthavo ajja bhijjatī ’’ ti vatvā ‘‘ tumhe dakkhiṇajātikā nāma , tumhākaṃ dakkhiṇamaggo vaṭṭati .

Mayaṃ mātugāmā nāma vāmajātikā , amhākaṃ vāmamaggo vaṭṭatī ’’ ti vanditvā maggaṃ paṭipannā .

Tesaṃ dvedhābhūtakāle ayaṃ mahāpathavī ‘‘ ahaṃ cakkavāḷagirisinerupabbate dhāretuṃ sakkontīpi tumhākaṃ guṇe dhāretuṃ naP1.181 sakkomī ’’ ti vadantī viya viravamānā akampi , ākāse asanisaddo viya pavatti , cakkavāḷapabbato unnadi .

SammāsambuddhoV1.143 veḷuvanamahāvihāre gandhakuṭiyaṃ nisinno pathavīkampanasaddaṃ sutvā ‘‘ kassa nu kho pathavī kampatī ’’ ti āvajjento ‘‘ pippalimāṇavo ca bhaddā ca kāpilānī maṃ uddissa appameyyaṃ sampattiṃ pahāya pabbajitā , tesaṃ viyogaṭṭhāne ubhinnampi guṇabalena ayaṃ pathavīkampo jāto , mayāpi etesaṃ saṅgahaṃ kātuṃ vaṭṭatī ’’ ti gandhakuṭito nikkhamma sayamevaM1.142 pattacīvaramādāya asītimahātheresu kañci anāmantetvā tigāvutaṃ maggaṃ paccuggamanaṃ katvā rājagahassa ca nālandāya ca antare bahuputtakanigrodharukkhamūle pallaṅkaṃ ābhujitvā nisīdi .

Nisīdanto pana aññatarapaṃsukūliko viya anisīditvā buddhavesaṃ gahetvā asītihatthā ghanabuddharasmiyo vissajjento nisīdi .

Iti tasmiṃ khaṇe paṇṇacchattasakaṭacakkakūṭāgārādippamāṇā buddharasmiyo ito cito ca vipphandantiyo vidhāvantiyo candasahassa-sūriyasahassa-uggamanakālo viya kurumānā taṃ vanantaṃ ekobhāsaṃ akaṃsu .

Dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇasiriyā samujjalatārāgaṇaṃ viya gaganaṃ , supupphitakamalakuvalayaṃ viya salilaṃ vanantaṃ virocittha .

Nigrodharukkhassa khandho nāma seto hoti , pattāni nāma nīlāni , pakkāni rattāni .

Tasmiṃ pana divase satasākho nigrodho suvaṇṇavaṇṇova ahosi .

Mahākassapatthero ‘‘ ayaṃ mayhaṃ satthā bhavissati , imāhaṃ uddissa pabbajito ’’ ti diṭṭhaṭṭhānato paṭṭhāya oṇatoṇato gantvā tīsu ṭhānesu vanditvā ‘‘ satthā me , bhante bhagavā , sāvakohamasmi , satthāP1.182 me , bhante bhagavā , sāvakohamasmī ’’ ti āha .

Atha naṃ bhagavā avoca –

‘‘ kassapa , sace tvaṃ imaṃ nipaccakāraṃ mahāpathaviyā kareyyāsi , sāpi dhāretuṃ na sakkuṇeyya .

Tathāgatassa evaṃ guṇamahantataṃ jānatā tayā kato nipaccakāro mayhaṃ lomampi cāletuṃ na sakkoti .

Nisīda , kassapa , dāyajjaṃ te dassāmī ’’ ti .

Athassa bhagavā tīhi ovādehi upasampadaṃ adāsi .

Datvā bahuputtakanigrodhamūlato nikkhamitvā theraṃ pacchāsamaṇaṃ katvā maggaṃ paṭipajji .

Satthu sarīraṃ dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇavicittaṃ , mahākassapassa sattamahāpurisalakkhaṇapaṭimaṇḍitaṃ .

So kañcanamahānāvāya pacchābandho viya satthu padānupadikaṃ anugañchi .

Satthā thokaṃ maggaṃ gantvā maggā okkamma aññatarasmiṃ rukkhamūle nisajjākāraṃ dassesi , thero ‘‘ nisīditukāmo satthā ’’ ti ñatvā attano pārupanapilotikasaṅghāṭiṃ catugguṇaṃ katvā paññāpesi .

Satthā tasmiṃ nisīditvā hatthena cīvaraṃ parāmasitvā ‘‘ mudukā kho tyāyaṃ , kassapa , pilotikasaṅghāṭī ’’ tiV1.144 āha .

Thero ‘‘ satthā meM1.143 saṅghāṭiyā mudukabhāvaṃ katheti , pārupitukāmo bhavissatī ’’ ti ñatvā ‘‘ pārupatu , bhante , bhagavā saṅghāṭin ’’ ti āha .

Kiṃ tvaṃ pārupissasi kassapāti ?

Tumhākaṃ nivāsanaṃ labhanto pārupissāmi , bhanteti .

‘‘ Kiṃ pana tvaṃ , kassapa , imaṃ paribhogajiṇṇaṃ paṃsukūlaṃ dhāretuṃ sakkhissasi ?

Mayā hi imassa paṃsukūlassa gahitadivase udakapariyantaṃ katvā mahāpathavī kampi , imaṃ buddhānaṃ paribhogajiṇṇaṃ cīvaraṃ nāma na sakkā parittaguṇena dhāretuṃ , paṭibalenevidaṃ paṭipattipūraṇasamatthena jātipaṃsukūlikena gahetuṃ vaṭṭatī ’’ ti vatvā therena saddhiṃ cīvaraṃ parivattesi .

Evaṃ pana cīvaraparivattaṃP1.183 katvā therena pārutacīvaraṃ bhagavā pārupi , satthu cīvaraṃ thero pārupi .

Tasmiṃ samaye acetanāpi ayaṃ mahāpathavī ‘‘ dukkaraṃ , bhante , akattha , attanā pārutacīvaraṃ sāvakassa dinnapubbaṃ nāma natthi , ahaṃ tumhākaṃ guṇaṃ dhāretuṃ na sakkomī ’’ ti vadantī viya udakapariyantaṃ katvā kampi .

Theropi ‘‘ laddhaṃ dāni mayā buddhānaṃ paribhogacīvaraṃ , kiṃ me idāni uttari kattabbaṃ atthī ’’ ti unnatiṃ akatvā buddhānaṃ santikeyeva terasa dhutaguṇe samādāya sattadivasamattaṃ puthujjano hutvā aṭṭhame aruṇe saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi .

Satthāpi ‘‘ kassapo , bhikkhave , candūpamo kulāni upasaṅkamati , apakasseva kāyaṃ apakassa cittaṃ niccanavako kulesu appagabbho ’’ ti ( saṃ . ni .2.146) evamādīhi suttehi theraṃ thometvā aparabhāge etadeva kassapasaṃyuttaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā ‘‘ mama sāsane dhutavādānaṃ bhikkhūnaṃ mahākassapo aggo ’’ ti theraṃ ṭhānantare ṭhapesīti .

Anuruddhattheravatthu

192. Pañcame dibbacakkhukānaṃ yadidaṃ anuruddhoti dibbacakkhukabhikkhūnaṃ anuruddhatthero aggoti vadati .

Tassa ciṇṇavasitāya aggabhāvo veditabbo .

Thero kira bhojanapapañcamattaṃ ṭhapetvā sesakālaṃ ālokaṃ vaḍḍhetvā dibbacakkhunā satte olokentova viharati .

Iti ahorattaṃ ciṇṇavasitāya esa dibbacakkhukānaṃ aggo nāma jāto .

Apica kappasatasahassaṃ patthitabhāvenapesa dibbacakkhukānaṃ aggova jāto .

TatrassaM1.144 pañhakamme ayamanupubbikathā – ayampiP1.184 hi kulaputto padumuttarasseva bhagavato kāleV1.145 pacchābhattaṃ dhammassavanatthaṃ vihāraṃ gacchantena mahājanena saddhiṃ agamāsi .

Ayaṃ hi tadā aññataro apākaṭanāmo issarakuṭumbiko ahosi .

So dasabalaṃ vanditvā parisapariyante ṭhito dhammakathaṃ suṇāti .

Satthā desanaṃ yathānusandhikaṃ ghaṭetvā ekaṃ dibbacakkhukaṃ bhikkhuṃ etadaggaṭṭhāne ṭhapesi .

Tato kuṭumbikassa etadahosi –

‘‘ mahā vatāyaṃ bhikkhu , yaṃ evaṃ satthā sayaṃ dibbacakkhukānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi .

Aho vatāhampi anāgate uppajjanakabuddhassa sāsane dibbacakkhukānaṃ aggo bhaveyyan ’’ ti cittaṃ uppādetvā parisantarena gantvā svātanāya bhagavantaṃ bhikkhusaṅghena saddhiṃ nimantetvā punadivase buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ datvā ‘‘ mahantaṃ ṭhānantaraṃ mayā patthitan ’’ ti teneva niyāmena ajjatanāya svātanāyāti nimantetvā satta divasāni mahādānaṃ pavattetvā saparivārassa bhagavato uttamavatthāni datvā ‘‘ bhagavā nāhaṃ imaṃ sakkāraṃ dibbasampattiyā na manussasampattiyā atthāya karomi .

Yaṃ pana tumhe ito sattadivasamatthake bhikkhuṃ dibbacakkhukānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapayittha , ahampi anāgate ekassa buddhassa sāsane so bhikkhu viya dibbacakkhukānaṃ aggo bhaveyyan ’’ ti patthanaṃ katvā pādamūle nipajji .

Satthā anāgataṃ oloketvā tassa patthanāya samijjhanabhāvaṃ ñatvā evamāha –

‘‘ ambho purisa , anāgate kappasatasahassapariyosāne gotamo nāma buddho uppajjissati , tassa sāsane tvaṃ dibbacakkhukānaṃ aggo anuruddho nāma bhavissasī ’’ ti .

Evañca pana vatvā bhattānumodanaṃ katvā vihārameva agamāsi .

Kuṭumbikopi yāva buddho dharati , tāvaP1.185 avijahitameva kalyāṇakammaṃ katvā parinibbute satthari niṭṭhite sattayojanike suvaṇṇacetiye bhikkhusaṅghaṃ upasaṅkamitvā ,‘‘ bhante , kiṃ dibbacakkhussa parikamman ’’ ti pucchi .

Padīpadānaṃ nāma dātuṃ vaṭṭati upāsakāti .

Sādhu , bhante , karissāmīti sahassadīpānaṃyeva tāva dīparukkhānaṃ sahassaṃ kāresi , tadanantaraṃ tato parittatare , tadanantaraṃ tato pariyattatareti anekasahasse dīparukkhe kāresi .

Sesapadīpā pana aparimāṇā ahesuṃ .

EvaṃM1.145 yāvajīvaṃ kalyāṇakammaṃ katvā devesu ca manussesu ca saṃsaranto kappasatasahassaṃ atikkamitvā kassapasammāsambuddhassa kāle bārāṇasiyaṃ kuṭumbiyagehe nibbattitvā parinibbute satthariV1.146 niṭṭhite yojanike cetiye bahu kaṃsapātiyo kārāpetvā sappimaṇḍassa pūretvā majjhe ekekaṃ guḷapiṇḍaṃ ṭhapetvā ujjāletvā mukhavaṭṭiyā mukhavaṭṭiṃ phusāpento cetiyaṃ parikkhipāpetvā attano sabbamahantaṃ kaṃsapātiṃ kāretvā sappimaṇḍassa pūretvā tassā mukhavaṭṭiyaṃ samantato vaṭṭisahassaṃ jālāpetvā majjhaṭṭhāne thūpikaṃ pilotikāya veṭhetvā jālāpetvā kaṃsapātiṃ sīsenādāya sabbarattiṃ yojanikaṃ cetiyaṃ anupariyāyi .

Evaṃ tenāpi attabhāvena yāvajīvaṃ kalyāṇakammaṃ katvā devaloke nibbatto .

Puna anuppanne buddhe tasmiṃyeva nagare duggatakulassa gehe paṭisandhiṃ gaṇhitvā sumanaseṭṭhiṃ nāma nissāya vasi , annabhāro tissa nāmaṃ ahosi .

So pana sumanaseṭṭhi devasikaṃ kapaṇaddhikavaṇibbakayācakānaṃ gehadvāre mahādānaṃ deti .

Athekadivasaṃ upariṭṭho nāma paccekabuddho gandhamādanapabbate nirodhasamāpattiṃ samāpanno .

Tato vuṭṭhāya ‘‘ ajja kassa anuggahaṃ kātuṃ vaṭṭatī ’’ ti vīmaṃsi .

Paccekabuddhā ca nāma duggatānukampakāP1.186 honti .

So ‘‘ ajja mayā annabhārassa anuggahaṃ kātuṃ vaṭṭatī ’’ ti cintetvā ‘‘ idāni annabhāro aṭavito attano gehaṃ āgamissatī ’’ ti ñatvā pattacīvaramādāya gandhamādanapabbatā vehāsaṃ abbhuggantvā gāmadvāre annabhārassa sammukhe paccuṭṭhāsi .

Annabhāro paccekabuddhaṃ tucchapattahatthaṃ disvā paccekabuddhaṃ abhivādetvā ‘‘ api , bhante , bhikkhaṃ labhitthā ’’ ti pucchi .

Labhissāma mahāpuññāti .

‘‘ Bhante , thokaṃ idheva hothā ’’ ti vegena gantvā attano gehe mātugāmaṃ pucchi –

‘‘ bhadde , mayhaṃ ṭhapitaṃ bhāgabhattaṃ atthi , natthī ’’ ti ?

Atthi sāmīti .

So tatova gantvā paccekabuddhassa hatthato pattamādāya āgantvā ‘‘ bhadde , mayaṃ purimabhave kalyāṇakammassa akatattā bhattaṃ paccāsīsamānā viharāmaM1.146 , amhākaṃ dātukāmatāya sati deyyadhammo na hoti , deyyadhamme sati paṭiggāhakaṃ na labhāma , ajja me upariṭṭhapaccekabuddho diṭṭho , bhāgabhattañca atthi , mayhaṃ bhāgabhattaṃ imasmiṃ patte pakkhipāhī ’’ ti .

Byattā itthī ‘‘ yato mayhaṃ sāmiko bhāgabhattaṃ deti , mayāpi imasmiṃ dāne bhāginiyā bhavitabban ’’ ti attano bhāgabhattampi upariṭṭhassa paccekabuddhassa patte patiṭṭhapetvā adāsi .

Annabhāro pattaṃ āharitvā paccekabuddhassa hatthe ṭhapetvā ,‘‘ bhante , evarūpā dujjīvitā muccāmā ’’ ti āha .

Evaṃ hotu , mahāpuññāti .

So attano uttarasāṭakaṃ ekasmiṃ padese attharitvāV1.147 ,‘‘ bhante , idha nisīditvā paribhuñjathā ’’ ti āha .

Paccekabuddho tattha nisīditvā navavidhaṃ pāṭikūlyaṃ paccavekkhanto paribhuñji .

ParibhuttakāleP1.187 annabhāro pattadhovanaudakaṃ adāsi .

Paccekabuddho niṭṭhitabhattakicco –

‘‘ Icchitaṃ patthitaṃ tuyhaṃ , sabbameva samijjhatu ;

Sabbe pūrentu saṅkappā , cando pannaraso yathā ’’ ti .

–

Anumodanaṃ katvā maggaṃ paṭipajji .

Sumanaseṭṭhissa chatte adhivatthā devatā ‘‘ aho dānaṃ paramadānaṃ upariṭṭhe suppatiṭṭhitan ’’ ti tikkhattuṃ vatvā sādhukāraṃ adāsi .

Sumanaseṭṭhi ‘‘ kiṃ tvaṃ maṃ ettakaṃ kālaṃ dānaṃ dadamānaṃ na passasī ’’ ti āha .

Nāhaṃ tava dāne sādhukāraṃ demi , annabhārena upariṭṭhapaccekabuddhassa dinnapiṇḍapāte pasīditvā sādhukāraṃ demīti .

Sumanaseṭṭhi cintesi –

‘‘ acchariyaṃ vatidaṃ , ahaṃ ettakaṃ kālaṃ dānaṃ dento devataṃ sādhukāraṃ dāpetuṃ nāsakkhiṃ .

Ayaṃ annabhāro maṃ nissāya vasanto anurūpassa paṭiggāhakapuggalassa laddhattā ekapiṇḍapātadāneneva sādhukāraṃ dāpesi , etassa anucchavikaṃ datvā etaṃ piṇḍapātaṃ mama santakaṃ kātuṃ vaṭṭatī ’’ ti annabhāraṃ pakkosāpetvā ‘‘ ajja tayā kassaci kiñci dānaṃ dinnan ’’ ti pucchi .

Āma , ayya , upariṭṭhapaccekabuddhassa me attano bhāgabhattaṃ dinnanti .

Handa , bho , kahāpaṇaṃ gaṇhitvā etaṃ piṇḍapātaṃ mayhaṃ dehīti .

Na demi ayyāti .

So yāva sahassaṃ vaḍḍhesi , annabhāro ‘‘ sahassenāpiM1.147 na demī ’’ ti āha .

Hotu , bho , yadi piṇḍapātaṃ na desi , sahassaṃ gaṇhitvā pattiṃ me dehīti .

‘‘ Etampi dātuṃ yuttaṃ vā ayuttaṃ vā na jānāmi , ayyaṃ pana upariṭṭhapaccekabuddhaṃ pucchitvā sace dātuṃ yuttaṃ bhavissati , dassāmī ’’ ti gantvā paccekabuddhaṃ sampāpuṇitvā ,‘‘ bhante , sumanaseṭṭhi mayhaṃ sahassaṃ datvā tumhākaṃ dinnapiṇḍapāte pattiṃ yācati , dammi vā na dammi vā ’’ tiP1.188 .

Upamaṃ te paṇḍita karissāmi .

Seyyathāpi kulasatike gāme ekasmiṃyeva ghare dīpaṃ jāleyya , sesā attano attano telena vaṭṭiṃ temetvā jālāpetvā gaṇheyyuṃ , purimadīpassa pabhā atthi , natthīti .

Atirekatarā , bhante , pabhā hotīti .

Evameva paṇḍita uḷuṅkayāgu vā hotu kaṭacchubhikkhā vā , attano piṇḍapāte paresaṃ pattiṃ dentassa satassa vā detu sahassassa vā , yattakānaṃV1.148 deti , tattakānaṃ puññaṃ vaḍḍhati .

Tvaṃ dento ekameva piṇḍapātaṃ adāsi , sumanaseṭṭhissa pana pattiyā dinnāya dve piṇḍapātā honti eko tava , eko ca tassāti .

So paccekabuddhaṃ abhivādetvā sumanaseṭṭhissa santikaṃ gantvā ‘‘ piṇḍapāte pattiṃ gaṇha sāmī ’’ ti āha .

Handa , kahāpaṇasahassaṃ gaṇhāti .

Nāhaṃ piṇḍapātaṃ vikkiṇāmi , saddhāya pana tumhākaṃ pattiṃ demīti .

Tāta , tvaṃ mayhaṃ saddhāya pattiṃ desi , ahaṃ pana tuyhaṃ guṇaṃ pūjento sahassaṃ demi , gaṇha , tātāti .

So ‘‘ evaṃ hotū ’’ ti sahassaṃ gaṇhi .

Tāta , tuyhaṃ sahassaṃ laddhakālato paṭṭhāya sahatthā kammakaraṇakiccaṃ natthi , vīthiyaṃ gharaṃ māpetvā vasa .

Yena tuyhaṃ attho , taṃ maṃ āharāpetvā gaṇhāhīti .

Nirodhasamāpattito vuṭṭhitapaccekabuddhassa dinnapiṇḍapāto nāma taṃdivasameva vipākaṃ deti .

Tasmā sumanaseṭṭhi aññaṃ divasaṃ annabhāraṃ gahetvā rājakulaṃ agacchantopi taṃdivasaṃ gahetvāva gato .

Annabhārassa puññaṃ āgamma rājā seṭṭhiṃ anoloketvā annabhārameva olokesiP1.189 .

Kiṃ , deva , imaṃ purisaṃ ativiya olokesīti ?

Aññaṃ divasaṃ adiṭṭhapubbattā olokemīti .

Oloketabbayuttako esa devāti .

Ko panassa oloketabbayuttako guṇoti ?

Ajja attano bhāgabhattaṃ sayaṃ abhuñjitvā upariṭṭhapaccekabuddhassa dinnattā mama hatthato sahassaṃ labhi devāti .

Konāmo esoti ?

Annabhāro nāmaM1.148 devāti .

‘‘ Tava hatthato laddhattā mamapi hatthato laddhuṃ arahati , ahampissa pūjaṃ karissāmī ’’ ti vatvā sahassaṃ adāsi .

Etassa vasanagehaṃ jānātha bhaṇeti ?

Sādhu devāti ekaṃ gehaṭṭhānaṃ sodhentā kuddālena āhatāhataṭṭhāne nidhikumbhiyo gīvāya gīvaṃ āhacca ṭhitā disvā rañño ārocayiṃsu .

Rājā ‘‘ tena hi gantvā khanathā ’’ ti āha .

Tesaṃ khanantānaṃ khanantānaṃ heṭṭhā gacchanti .

Puna gantvā rañño ārocayiṃsu .

Rājā ‘‘ annabhārassa vacanena khanathā ’’ ti āha .

Te gantvā ‘‘ annabhārasseva vacanan ’’ ti khaniṃsu .

Kuddālena āhatāhataṭṭhāne ahicchattakamakuḷāni viya kumbhiyo uṭṭhahiṃsu .

Te dhanaṃ āharitvā rañño santike rāsiṃ akaṃsu .

Rājā amacce sannipātetvā ‘‘ imasmiṃ nagare kassa aññassa ettakaṃ dhanaṃ atthī ’’ ti pucchi .

Natthi kassaci devāti .

Tena hi ayaṃ annabhāro imasmiṃ nagare dhanaseṭṭhi nāma hotūti .

Taṃdivasameva seṭṭhicchattaṃ labhi .

So tato paṭṭhāya yāvajīvaṃ kalyāṇakammaṃ katvā tato cuto devaloke nibbatto .

DīgharattaṃV1.149 devamanussesu saṃsaritvā amhākaṃ satthu uppajjanakāle kapilavatthunagare amittodanasakkassa gehe paṭisandhiṃ gaṇhi .

Nāmaggahaṇadivase panassa anuruddhoti nāmaṃ akaṃsu .

MahānāmasakkassaP1.190 kaniṭṭhabhātā satthu cūḷapituputto paramasukhumālo mahāpuñño ahosi .

Suvaṇṇapātiyaṃyevassa bhattaṃ uppajji .

Athassa mātā ekadivasaṃ ‘‘ mama puttaṃ natthīti padaṃ jānāpessāmī ’’ ti ekaṃ suvaṇṇapātiṃ aññāya suvaṇṇapātiyā pidahitvā tucchakaṃyeva pesesi .

Antarāmagge devatā dibbapūvehi pūresuṃ .

Evaṃ mahāpuñño ahosi .

Tiṇṇaṃ utūnaṃ anucchavikesu tīsu pāsādesu alaṅkatanāṭakitthīhi parivuto devo viya sampattiṃ anubhavi .

Amhākampi bodhisatto tasmiṃ samaye tusitapurā cavitvā suddhodanamahārājassa aggamahesiyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gahetvā anukkamena vuddhippatto ekūnatiṃsa vassāni agāramajjhe vasitvā mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā anukkamena paṭividdhasabbaññutaññāṇo bodhimaṇḍe sattasattāhaṃ vītināmetvā isipatane migadāye dhammacakkappattanaṃ pavattetvā lokānuggahaṃ karonto rājagahaṃ āgamma ‘‘ putto me rājagahaṃ āgato ’’ ti sutvāM1.149 ‘‘ gacchatha bhaṇe mama puttaṃ ānethā ’’ ti pitarā pahite sahassasahassaparivāre dasa amacce ehibhikkhupabbajjāya pabbājetvā kāḷudāyittherena cārikāgamanaṃ āyācito rājagahato vīsatisahassabhikkhuparivāro nikkhamitvā kapilavatthupuraṃ gantvā ñātisamāgame anekehi iddhipāṭihāriyehi sappāṭihāriyaṃ vicitradhammadesanaṃ katvā mahājanaṃ amatapānaṃ pāyetvā dutiyadivase pattacīvaramādāya nagaradvāre ṭhatvā ‘‘ kiṃ nu kho kulanagaraṃ āgatānaṃ sabbaññubuddhānaṃ āciṇṇan ’’ ti āvajjamāno ‘‘ sapadānaṃ piṇḍāya caraṇaṃ āciṇṇan ’’ ti ñatvā sapadānaṃ piṇḍāya caranto ‘‘ putto me piṇḍāya caratī ’’ ti sutvā āgatassa rañño dhammaṃ kathetvā tena sakanivesanaṃ pavesetvā katasakkārasammānoP1.191 tattha kātabbaṃ ñātijanānuggahaṃ katvā rāhulakumāraṃ pabbājetvā nacirasseva kapilavatthupurato mallaraṭṭhe cārikaṃ caramāno anupiyaambavanaṃ agamāsi .

Tasmiṃ samaye suddhodanamahārājā sākiyajanaṃ sannipātetvā āha –

‘‘ sace mama putto agāraṃ ajjhāvasissa , rājā abhavissa cakkavattī sattaratanasamannāgato .

Nattāpi me rāhulakumāro khattiyagaṇena saddhiṃ taṃ parivāretvā acarissa , tumhepi etamatthaṃ jānātha .

Idāni pana me putto buddho jāto , khattiyāvassa parivārā hontu .

Tumhe ekekakulato ekekaṃ dārakaṃ dethā ’’ ti .

Evaṃ vutte ekappahāreneva sahassakhattiyakumārā pabbajiṃsu .

Tasmiṃ samaye mahānāmo kuṭumbasāmikoV1.150 hoti .

So anuruddhasakkaṃ upasaṅkamitvā etadavoca –

‘‘ etarahi , tāta anuruddha , abhiññātā abhiññātā sakyakumārā bhagavantaṃ pabbajitaṃ anupabbajanti , amhākaṃ kule natthi koci agārasmā anagāriyaṃ pabbajito .

Tena hi tvaṃ vā pabbaja , ahaṃ vā pabbajissāmī ’’ ti .

So tassa vacanaṃ sutvā gharāvāse ruciṃ akatvā attasattamo agārasmā anagāriyaṃ pabbajito .

Tassa pabbajjānukkamo saṅghabhedakakkhandhake ( cūḷava .330 ādayo ) āgatova .

Evaṃ anupiyaambavanaṃ gantvā pabbajitesu pana tesu tasmiṃyeva antovasse bhaddiyatthero arahattaṃ pāpuṇi .

Anuruddhatthero dibbacakkhuṃ nibbattesi , devadatto aṭṭha samāpattiyo nibbattesi , ānandatthero sotāpattiphaleM1.150 patiṭṭhāsi , bhagutthero ca kimilatthero ca pacchā arahattaṃ pāpuṇiṃsu .

Tesaṃ pana sabbesampi therānaṃ attano attano āgataṭṭhāne pubbapatthanābhinīhāro āgamissati .

Ayaṃ pana anuruddhatthero dhammasenāpatissa santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā cetiyaraṭṭhe pācīnavaṃsamigadāyaṃ gantvā samaṇadhammaṃP1.192 karonto satta mahāpurisavitakke vitakkesi , aṭṭhame kilamati .

Satthā ‘‘ anuruddho aṭṭhame mahāpurisavitakke kilamatī ’’ ti ñatvā ‘‘ tassa saṅkappaṃ pūressāmī ’’ ti tattha gantvā paññattavarabuddhāsane nisinno aṭṭhamaṃ mahāpurisavitakkaṃ pūretvā catupaccayasantosabhāvanārāmapaṭimaṇḍitaṃ mahāariyavaṃsapaṭipadaṃ ( a . ni .8.30) kathetvā ākāse uppatitvā bhesakalāvanameva gato .

Thero tathāgate gatamatteyeva tevijjo mahākhīṇāsavo hutvā ‘‘ satthā mayhaṃ manaṃ jānitvā āgantvā aṭṭhamaṃ mahāpurisavitakkaṃ pūretvā adāsi .

So ca me manoratho matthakaṃ patto ’’ ti buddhānaṃ dhammadesanaṃ attano ca paṭividdhadhammaṃ ārabbha imā gāthā abhāsi –

‘‘ Mama saṅkappamaññāya , satthā loke anuttaro ;

Manomayena kāyena , iddhiyā upasaṅkami .

‘‘ Yathā me ahu saṅkappo , tato uttari desayi ;

Nippapañcarato buddho , nippapañcamadesayi .

‘‘ TassāhaṃV1.151 dhammamaññāya , vihāsiṃ sāsane rato ;

Tisso vijjā anuppatto , kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .( theragā .901-903);

Atha naṃ aparabhāge satthā jetavanamahāvihāre viharanto ‘‘ mama sāsane dibbacakkhukānaṃ anuruddho aggo ’’ ti aggaṭṭhāne ṭhapesi .