(16)1. Ekadhammapāḷi-paṭhamavaggavaṇṇanā
296. Ekadhammapāḷiyaṃ
V1.352 ekadhammoti ekasabhāvo .Ekantanibbidāyāti ekantena vaṭṭe nibbindanatthāya ukkaṇṭhanatthāya .
Virāgāyāti vaṭṭe virajjanatthāya , rāgādīnaṃ vā kilesānaṃ virajjanāya vigamāya .
Nirodhāyāti
P2.19 rāgādīnaṃ nirodhāya appavattikaraṇatthāya , vaṭṭasseva vā nirujjhanatthāya .Upasamāyāti kilesavūpasamanatthāya , abhiññāyāti aniccādivasena lakkhaṇattayaṃ āropetvā abhijānanatthāya .
Sambodhāyāti catunnaṃ saccānaṃ bujjhanatthāya ,‘‘ bodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇan ’’ ti
M1.366 ( mahāni .191; cūḷani . khaggavisāṇasuttaniddeso 121) evaṃ vuttassa vā catumaggañāṇassa paṭivijjhanatthāya .Nibbānāyāti appaccayanibbānassa sacchikaraṇatthāya .
Iti bhagavā imehi sattahi padehi buddhānussatikammaṭṭhānassa vaṇṇaṃ kathesi .
Kasmā ?
Mahājanassa ussāhajananatthaṃ visakaṇṭakavāṇijo viya attano paṇiyassa .
Visakaṇṭakavāṇijo nāma guḷavāṇijo vuccati .
So kira guḷaphāṇitakhaṇḍasakkarādīni sakaṭenādāya paccantagāmaṃ gantvā ‘‘ visakaṇṭakaṃ gaṇhatha , visakaṇṭakaṃ gaṇhathā ’’ ti ugghosesi .
Taṃ sutvā gāmikā ‘‘ visaṃ nāma kakkhaḷaṃ ghoraṃ .
Yo naṃ khādati , so marati .
Kaṇṭakampi vijjhitvā māreti , ubhopete kakkhaḷā .
Ko ettha ānisaṃso ’’ ti gehadvārāni thakesuṃ , dārake ca palāpesuṃ .
Taṃ disvā vāṇijo ‘ avohārakusalā ime gāmikā , handa ne upāyena gāhāpemī ’’ ti ‘‘ atimadhuraṃ gaṇhatha , atisāduṃ gaṇhatha , guḷaṃ phāṇitaṃ sakkaraṃ samagghaṃ labbhati , kūṭamāsakakūṭakahāpaṇādīhi vāpi labbhatī ’’ ti ugghosesi .
Taṃ sutvā gāmikā tuṭṭhapahaṭṭhā vaggavaggā gantvā bahumpi mūlaṃ datvā aggahesuṃ .
Tattha visakaṇṭakavāṇijassa ‘‘ visakaṇṭakaṃ gaṇhathā ’’ ti ugghosanaṃ viya bhagavato buddhānussatikammaṭṭhānakathanaṃ , visakaṇṭake vaṇṇaṃ kathetvā tassa gahaṇatthāya mahājanassa
P2.20 ussāhakaraṇaṃV1.353 viya imehi sattahi padehi buddhānussatikammaṭṭhānassa vaṇṇabhaṇanena tassa mahājanassa ussāhakaraṇaṃ .Katamo ekadhammoti kathetukamyatāpucchā .
Buddhānussatīti buddhaṃ ārabbha uppannā anussati , buddhaguṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ .
Taṃ panetaṃ buddhānussatikammaṭṭhānaṃ duvidhaṃ hoti cittasampahaṃsanatthañceva vipassanatthañca .
Kathaṃ ?
Yadā hi asubhārammaṇesu aññataraṃ bhāventassa bhikkhuno cittuppādo upahaññati ukkaṇṭhati nirassādo hoti , vīthiṃ nappaṭipajjati , kūṭagoṇo viya ito cito ca vidhāvati .
Tasmiṃ khaṇe esa mūlakammaṭṭhānaṃ pahāya ‘‘ itipi so bhagavā ’’ tiādinā nayena tathāgatassa lokiyalokuttaraguṇe anussarati .
Tassevaṃ buddhaṃ anussarantassa cittuppādo pasīdati , vinīvaraṇo hoti
M1.367 .So taṃ cittaṃ evaṃ dametvā puna mūlakammaṭṭhānaṃyeva manasi karoti .
Kathaṃ ?
Yathā nāma balavā puriso kūṭāgārakaṇṇikatthāya mahārukkhaṃ chindanto sākhāpalāsacchedanamatteneva pharasudhārāya vipannāya mahārukkhaṃ chindituṃ asakkontopi dhuranikkhepaṃ akatvāva kammārasālaṃ gantvā tikhiṇaṃ pharasuṃ kārāpetvā puna taṃ chindeyya .
Evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ .
So evaṃ buddhānussativasena cittaṃ paridametvā puna mūlakammaṭṭhānaṃ manasikaronto asubhārammaṇaṃ paṭhamajjhānaṃ nibbattetvā jhānaṅgāni sammasitvā ariyabhūmiṃ okkamati .
Evaṃ tāva cittasampahaṃsanatthaṃ hoti .
Yadā panesa buddhānussatiṃ anussaritvā ‘‘ ko ayaṃ
P2.21 itipi so bhagavātiādinā nayena anussari , itthi nu kho puriso nu kho devamanussamārabrahmānaṃ aññataro nu kho ’’ ti pariggaṇhanto ‘‘ na añño koci , satisampayuttaṃ pana cittameva anussarī ’’ ti disvā ‘‘ taṃ kho panetaṃ cittaṃ khandhato viññāṇakkhandho hoti , tena sampayuttā vedanā vedanākkhandho , tena sampayuttā saññā saññākkhandho , sahajātā phassādayo saṅkhārakkhandhoti ime cattāro arūpakkhandhā hontī ’’ ti arūpañca vavatthapetvā tassa nissayaṃ pariyesanto hadayavatthuṃ disvā tassa nissayāni cattāri mahābhūtāni , tāni upādāya pavattāni sesaupādārūpāni ca pariggahetvā ‘‘ sabbampetaṃ rūpaṃ rūpakkhandho ’’ ti vavatthapetvā ‘‘ idañca rūpaṃ purimañca arūpan ’’ ti saṅkhepato rūpārūpaṃ , pabhedato pañcakkhandhe puna ‘‘ saṅkhepato pañcapete khandhā dukkhasaccan ’’ ti dukkhasaccaṃ vavatthapetvā ‘‘ tassa pabhāvikā taṇhā samudayasaccaṃ , tassā nirodho nirodhasaccaṃ , nirodhapajānanā paṭipadā maggasaccan ’’ ti evaṃ pubbabhāge cattāri ca saccāni vavatthapetvā paṭipāṭiyāV1.354 ariyabhūmiṃ okkamati .Tadāssa imaṃ kammaṭṭhānaṃ vipassanatthaṃ nāma hoti .
Ayaṃ khotiādi appanāvāro vuttanayeneva veditabbo .
297. Dhammānussati ādīsupi eseva nayo .
Ayaṃ panettha vacanattho – dhammaṃ ārabbha uppannā anussati dhammānussati , svākkhātatādidhammaguṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ .
Saṅghaṃ ārabbha uppannā anussati saṅghānussati , suppaṭipannatādisaṅghaguṇārammaṇāya satiyā etaṃ
M1.368 adhivacanaṃ .Sīlaṃ ārabbha uppannā anussati sīlānussati , akhaṇḍatādisīlaguṇārammaṇāya
P2.22 satiyā etaṃ adhivacanaṃ .Cāgaṃ ārabbha uppannā anussati cāgānussati , muttacāgatādicāgaguṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ .
Devatā ārabbha uppannā anussati devatānussati , devatā sakkhiṭṭhāne ṭhapetvā attano saddhādiguṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ .
Ānāpāne ārabbha uppannā sati ānāpānassati , assāsapassāsanimittārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ .
Maraṇaṃ ārabbha uppannā sati maraṇassati , jīvitindriyupacchedārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ .
Kesādibhedaṃ rūpakāyaṃ gatā , kāye vā gatāti kāyagatā , kāyagatā ca sā sati cāti kāyagatāsatīti vattabbe rassaṃ akatvā kāyagatāsatīti vuttā .
Kesādikāyakoṭṭhāsanimittārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ .
Upasamaṃ ārabbha uppannā anussati upasamānussati , sabbadukkhūpasamārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ .
Duvidho vā upasamo accantūpasamo ca khayūpasamo ca .
Tattha accantūpasamo nāma nibbānaṃ , khayūpasamo nāma maggo .
Evametaṃ duvidhampi upasamaṃ anussarantassa uppannā sati upasamānussatīti ayamettha attho .
Iti imesu dasasu kammaṭṭhānesu ānāpānassati maraṇassati kāyagatāsatīti imāni tīṇi vipassanatthāneva honti , sesāni satta cittasampahaṃsanatthānipi hontīti .
Paṭhamavaggavaṇṇanā .
16. Ekadhammapāḷi