19. Kāyagatāsativaggavaṇṇanā
563. Cetasā
V1.397M1.410 phuṭoti ettha duvidhaṃ pharaṇaṃ āpopharaṇañca dibbacakkhupharaṇañca .Tattha āpokasiṇaṃ samāpajjitvā āpena pharaṇaṃ āpopharaṇaṃ nāma .
Evaṃ phuṭepi mahāsamudde sabbā samuddaṅgamā
P2.79 kunnadiyo antogadhāva honti .Ālokaṃ pana vaḍḍhetvā dibbacakkhunā sakalasamuddadassanaṃ dibbacakkhupharaṇaṃ nāma .
Evaṃ phuṭepi mahāsamudde sabbā mahāsamuddaṅgamā kunnadiyo antogadhāva honti .
Antogadhā tassāti tassa bhikkhuno bhāvanāya abbhantaragatāva honti .
Vijjābhāgiyāti ettha sampayogavasena vijjaṃ bhajantīti vijjābhāgiyā , vijjābhāge vijjākoṭṭhāse vattantītipi vijjābhāgiyā .
Tattha vipassanāñāṇaṃ manomayiddhi cha abhiññāti aṭṭha vijjā , purimena atthena tāhi sampayuttadhammāpi vijjābhāgiyā .
Pacchimena atthena tāsu yā kāci ekā vijjā vijjā , sesā vijjābhāgiyāti evaṃ vijjāpi vijjāsampayuttadhammāpi vijjābhāgiyāteva veditabbā .
564. Mahato saṃvegāyāti mahantassa saṃvegassa atthāya .
Uparipadadvayepi eseva nayo .
Ettha ca mahāsaṃvego nāma vipassanā , mahāattho nāma cattāro maggā , mahāyogakkhemo nāma cattāri sāmaññaphalāni .
Atha vā mahāsaṃvego nāma saha vipassanāya maggo , mahāattho nāma cattāri sāmaññaphalāni , mahāyogakkhemo nāma nibbānaṃ .
Satisampajaññāyāti satiyā ca ñāṇassa ca atthāya .
Ñāṇadassanapaṭilābhāyāti dibbacakkhuñāṇāya .
Diṭṭhadhammasukhavihārāyāti imasmiṃyeva paccakkhe attabhāve sukhavihāratthāya .
Vijjāvimuttiphalasacchikiriyāyāti vijjāvimuttīnaṃ phalassa paccavekkhakaraṇatthāya .
Ettha ca vijjāti maggapaññā , vimuttīti taṃsampayuttā sesadhammā .
Tesaṃ phalaṃ nāma arahattaphalaṃ , tassa sacchikiriyāyāti attho .
571. Kāyopi passambhatīti nāmakāyopi karajakāyopi passambhati , vūpasantadaratho hoti .
Vitakkavicārāpīti
P2.80 ete dhammā dutiyajjhānena vūpasammanti nāma , idha pana oḷārikavūpasamaṃ sandhāya vuttaṃ .Kevalāti
M1.411 sakalā , sabbe niravasesāti attho .Vijjābhāgiyāti vijjākoṭṭhāsiyā , te heṭṭhā vibhajitvā dassitāva .
574. Avijjā
V1.398 pahīyatīti aṭṭhasu ṭhānesu vaṭṭamūlakaṃ bahalandhakāraṃ mahātamaṃ aññāṇaṃ pahīyati .Vijjā uppajjatīti arahattamaggavijjā uppajjati .
Asmimāno pahīyatīti asmīti navavidho māno pahīyati .
Anusayāti satta anusayā .
Saṃyojanānīti dasa saṃyojanāni .
575. Paññāpabhedāyāti paññāya pabhedagamanatthaṃ .
Anupādāparinibbānāyāti apaccayaparinibbānassa sacchikiriyatthāya .
576. Anekadhātupaṭivedho hotīti aṭṭhārasannaṃ dhātūnaṃ lakkhaṇapaṭivedho hoti .
Nānādhātupaṭivedho hotīti tāsaṃyeva aṭṭhārasannaṃ dhātūnaṃ nānābhāvena lakkhaṇapaṭivedho hoti .
Anekadhātupaṭisambhidā hotīti iminā dhātubhedañāṇaṃ kathitaṃ .
Dhātupabhedañāṇaṃ nāma ‘‘ imāya dhātuyā ussannāya idaṃ nāma hotī ’’ ti jānanapaññā .
Taṃ panetaṃ dhātubhedañāṇaṃ na sabbesaṃ hoti , buddhānameva nippadesaṃ hoti .
Taṃ sammāsambuddhena sabbaso na kathitaṃ .
Kasmā ?
Tasmiṃ kathite attho natthīti .
584. Paññāpaṭilābhāyātiādīni soḷasa padāni paṭisambhidāmagge ‘‘ sappurisasaṃsevo , saddhammasavanaṃ , yonisomanasikāro , dhammānudhammapaṭipatti .
Ime kho , bhikkhave , cattāro dhammā bhāvitā bahulīkatā paññāpaṭilābhāya saṃvattanti
P2.81 … pe … nibbedhikapaññatāya saṃvattantī ’’ ti evaṃ mātikaṃ ṭhapetvā vitthāritāneva .Vuttañhetaṃ ( paṭi . ma .3.4)–
Paññāpaṭilābhāya saṃvattantīti .
‘‘ Katamo paññāpaṭilābho ?
Catunnaṃ maggañāṇānaṃ , catunnaṃ phalañāṇānaṃ , catunnaṃ paṭisambhidāñāṇānaṃ , channaṃ abhiññāñāṇānaṃ , tesattatīnaṃ ñāṇānaṃ , sattasattatīnaṃ ñāṇānaṃ lābho paṭilābho pattisampatti phassanā sacchikiriyā upasampadā , paññāpaṭilābhāya saṃvattantīti ayaṃ paññāpaṭilābho .
Paññāvuddhiyā
M1.412 saṃvattantīti .‘‘ Katamā paññāvuddhi ?
Sattannañca sekkhānaṃ puthujjanakalyāṇakassa ca paññā vaḍḍhati , arahato paññā vaḍḍhitavaḍḍhanā , paññāvuddhiyā saṃvattantīti ayaṃ paññāvuddhi .
Paññāvepullāya
V1.399 saṃvattantīti .‘‘ Katamaṃ paññāvepullaṃ ?
Sattannañca sekkhānaṃ puthujjanakalyāṇakassa ca paññā vepullaṃ gacchati , arahato paññā vepullaṃ gatā , paññāvepullāya saṃvattantīti idaṃ paññāvepullaṃ .
Mahāpaññatāya saṃvattantīti .
‘‘ Katamā mahāpaññā ?
Mahante atthe pariggaṇhātīti mahāpaññā , mahante dhamme … pe … mahantā niruttiyo , mahantāni paṭibhānāni , mahante sīlakkhandhe , mahante samādhipaññāvimuttivimuttiñāṇadassanakkhandhe , mahantāni ṭhānāṭṭhānāni , mahantā vihārasamāpattiyo , mahantāni ariyasaccāni , mahante satipaṭṭhāne , sammappadhāne , iddhipāde , mahantāni indriyāni , mahantāni balāni , mahante bojjhaṅge , mahante ariyamagge , mahantāni sāmaññaphalāni , mahābhiññāyo
P2.82 , mahantaṃ paramatthaṃ nibbānaṃ pariggaṇhātīti mahāpaññā , mahāpaññatāya saṃvattantīti ayaṃ mahāpaññā .Puthupaññatāya saṃvattantīti .
‘‘ Katamā puthupaññā ?
Puthu nānākkhandhesu ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā .
Puthu nānādhātūsu , puthu nānāāyatanesu , puthu nānāpaṭiccasamuppādesu , puthu nānāsuññatamanupalabbhesu , puthu nānāatthesu , dhammesu , niruttīsu , paṭibhānesu , puthu nānāsīlakkhandhesu , samādhipaññāvimuttivimuttiñāṇadassanakkhandhesu , puthu nānāṭhānāṭṭhānesu , puthu nānāvihārasamāpattīsu , puthu nānāariyasaccesu , puthu nānāsatipaṭṭhānesu , sammappadhānesu , iddhipādesu , indriyesu , balesu , bojjhaṅgesu , puthu nānāariyamaggesu , puthu nānāsāmaññaphalesu , puthu nānāabhiññāsu ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā .
Puthu nānājanasādhāraṇe dhamme samatikkamma paramatthe nibbāne ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā .
Puthupaññatāya saṃvattantīti ayaṃ puthupaññā .
Vipulapaññatāya
M1.413 saṃvattantīti .‘‘ Katamā vipulapaññā ?
Vipule atthe parigaṇhātīti vipulapaññā … pe … vipulaṃ paramatthaṃ nibbānaṃ parigaṇhātīti vipulapaññā , vipulapaññatāya saṃvattantīti ayaṃ vipulapaññā .
Gambhīrapaññatāya saṃvattantīti .
‘‘ Katamā gambhīrapaññā ?
Gambhīresu khandhesu ñāṇaṃ pavattatīti gambhīrapaññā .
Puthupaññāsadiso vitthāro .
Gambhīre paramatthe nibbāne ñāṇaṃ pavattatīti gambhīrapaññā , gambhīrapaññatāya saṃvattantīti ayaṃ gambhīrapaññā .
Asāmantapaññatāya
V1.400 saṃvattantīti .‘‘ Katamā asāmantapaññā ?
Yassa puggalassa atthavavatthānato atthapaṭisambhidā adhigatā hoti sacchikatā phassitā paññāya .
Dhammaniruttipaṭibhānavavatthānato paṭibhānapaṭisambhidā adhigatā
P2.83 hoti sacchikatā phassitā paññāya , tassa atthe ca dhamme ca niruttiyā ca paṭibhāne ca na añño koci sakkoti abhisambhavituṃ , anabhisambhavanīyo ca so aññehīti asāmantapañño .Puthujjanakalyāṇakassa paññā aṭṭhamakassa paññāya dūre vidūre suvidūre na santike na sāmantā , puthujjanakalyāṇakaṃ upādāya aṭṭhamako asāmantapañño .
Aṭṭhamakassa paññā sotāpannassa paññāya dūre … pe … aṭṭhamakaṃ upādāya sotāpanno asāmantapañño .
Sotāpannassa paññā sakadāgāmissa paññāya .
Sakadāgāmissa paññā anāgāmissa paññāya .
Anāgāmissa paññā arahato paññāya .
Arahato paññā paccekabuddhassa paññāya dūre vidūre suvidūre na santike na sāmantā , arahantaṃ upādāya paccekabuddho asāmantapañño .
Paccekabuddhañca sadevakañca lokaṃ upādāya tathāgato arahaṃ sammāsambuddho aggo asāmantapañño .
Paññāpabhedakusalo pabhinnañāṇo … pe … te pañhaṃ abhisaṅkharitvā abhisaṅkharitvā tathāgataṃ upasaṅkamitvā pucchanti gūḷhāni ca paṭicchannāni ca , kathitā visajjitā ca te pañhā bhagavatā honti niddiṭṭhakāraṇā , upakkhittakā ca te bhagavatā sampajjanti .
Atha kho bhagavā tattha atirocati yadidaṃ paññāyāti aggo asāmantapañño , asāmantapaññatāya saṃvattantīti ayaṃ asāmantapaññā .
Bhūripaññatāya
M1.414 saṃvattantīti .‘‘ Katamā bhūripaññā ?
Rāgaṃ abhibhuyyatīti bhūripaññā , abhibhavitāti bhūripaññā .
Dosaṃ , mohaṃ , kodhaṃ , upanāhaṃ , makkhaṃ , palāsaṃ , issaṃ , macchariyaṃ , māyaṃ , sāṭheyyaṃ , thambhaṃ , sārambhaṃ , mānaṃ , atimānaṃ , madaṃ , pamādaṃ , sabbe kilese , sabbe duccarite , sabbe abhisaṅkhāre , sabbe bhavagāmikamme abhibhuyyatīti bhūripaññā , abhibhavitāti bhūripaññā
P2.84 .Rāgo ari , taṃ ariṃ maddanipaññāti bhūripaññā , doso , moho … pe … sabbe bhavagāmikammā ari , taṃ ariṃ maddanipaññāti bhūripaññā .
Bhūri vuccati pathavī , tāya pathavisamāya
V1.401 vitthatāya vipulāya paññāya samannāgatoti bhūripañño .Apica paññāya etaṃ adhivacanaṃ bhūri medhā pariṇāyikāti , bhūripaññatāya saṃvattantīti ayaṃ bhūripaññā .
Paññābāhullāya saṃvattantīti .
‘‘ Katamaṃ paññābāhullaṃ ?
Idhekacco paññāgaruko hoti paññācarito paññāsayo paññādhimutto paññādhajo paññāketu paññādhipateyyo vicayabahulo pavicayabahulo okkhāyanabahulo samokkhāyanabahulo sampekkhāyanadhammo vibhūtavihārī taccarito taggaruko tabbahulo tanninno tappoṇo tappabbhāro tadadhimutto tadādhipateyyo , yathā gaṇagaruko vuccati gaṇabāhulikoti , cīvaragaruko pattagaruko senāsanagaruko vuccati senāsanabāhulikoti , evamevaṃ idhekacco paññāgaruko hoti paññācarito … pe … tadādhipateyyo , paññābāhullāya saṃvattantīti idaṃ paññābāhullaṃ .
Sīghapaññatāya saṃvattantīti .
‘‘ Katamā sīghapaññā ?
Sīghaṃ sīghaṃ sīlāni paripūretīti sīghapaññā .
Sīghaṃ sīghaṃ indriyasaṃvaraṃ , bhojane mattaññutaṃ , jāgariyānuyogaṃ , sīlakkhandhaṃ , samādhi-paññā-vimutti-vimuttiñāṇadassanakkhandhaṃ paripūretīti sīghapaññā .
Sīghaṃ sīghaṃ ṭhānāṭṭhānāni paṭivijjhati .
Vihārasamāpattiyo paripūreti .
Ariyasaccāni paṭivijjhati .
Satipaṭṭhāne bhāveti .
Sammappadhāne iddhipāde indriyāni balāni bojjhaṅge ariyamaggaṃ bhāvetīti sīghapaññā .
Sīghaṃ sīghaṃ sāmaññaphalāni sacchikarotīti sīghapaññā .
Sīghaṃ sīghaṃ abhiññāyo paṭivijjhatīti sīghapaññā .
Sīghaṃ sīghaṃ paramatthaṃ nibbānaṃ sacchikarotīti
P2.85 sīghapaññā , sīghapaññatāya saṃvattantīti ayaṃ sīghapaññā .Lahupaññatāya
M1.415 saṃvattantīti .‘‘ Katamā lahupaññā ?
Lahuṃ lahuṃ sīlāni paripūretīti lahupaññā … pe … lahupaññatāya saṃvattantīti ayaṃ lahupaññā .
Hāsapaññatāya saṃvattantīti .
‘‘ Katamā hāsapaññā ?
Idhekacco vedabahulo tuṭṭhibahulo hāsabahulo pāmojjabahulo sīlāni paripūretīti hāsapaññā … pe … paramatthaṃ nibbānaṃ sacchikarotīti hāsapaññā , hāsapaññatāya saṃvattantīti ayaṃ hāsapaññā .
Javanapaññatāya saṃvattantīti .
‘‘ Katamā javanapaññā ?
Yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ
V1.402 , yā kāci vedanā , yā kāci saññā , ye keci saṅkhārā , yaṃkiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā , sabbaṃ viññāṇaṃ aniccato khippaṃ javatīti javanapaññā , dukkhato , anattato khippaṃ javatīti javanapaññā .Cakkhuṃ … pe … jarāmaraṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccato , dukkhato , anattato khippaṃ javatīti javanapaññā .
Rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ khayaṭṭhena , dukkhaṃ bhayaṭṭhena , anattā asārakaṭṭhenāti tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā rūpanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā … pe … jarāmaraṇanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā .
Rūpaṃ … pe … jarāmaraṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhammanti tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā jarāmaraṇanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā , javanapaññatāya saṃvattantīti ayaṃ javanapaññā .
Tikkhapaññatāya saṃvattantīti .
‘‘ Katamā tikkhapaññā ?
Khippaṃ kilese chindatīti tikkhapaññā .
Uppannaṃ kāmavitakkaṃ , vyāpādavitakkaṃ , vihiṃsāvitakkaṃ uppannuppanne pāpake
P2.86 akusale dhamme nādhivāseti pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gametīti tikkhapaññā .Uppannaṃ rāgaṃ , dosaṃ , mohaṃ … pe … sabbe bhavagāmikamme nādhivāseti pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gametīti tikkhapaññā .
Ekasmiṃ āsane cattāro ariyamaggā cattāri sāmaññaphalāni catasso paṭisambhidāyo cha abhiññāyo adhigatā honti sacchikatā phassitā paññāyāti tikkhapaññā , tikkhapaññatāya saṃvattantīti ayaṃ tikkhapaññā .
Nibbedhikapaññatāya
M1.416 saṃvattantīti .‘‘ Katamā nibbedhikapaññā ?
Idhekacco sabbasaṅkhāresu ubbegabahulo hoti uttāsabahulo ukkaṇṭhanabahulo aratibahulo anabhiratibahulo bahimukho na ramati sabbasaṅkhāresu , anibbiddhapubbaṃ appadālitapubbaṃ lobhakkhandhaṃ nibbijjhati padāletīti nibbedhikapaññā , anibbiddhapubbaṃ appadālitapubbaṃ dosakkhandhaṃ , mohakkhandhaṃ , kodhaṃ , upanāhaṃ … pe … sabbe bhavagāmikamme nibbijjhati padāletīti nibbedhikapaññā , nibbedhikapaññatāya saṃvattantīti ayaṃ nibbedhikapaññā ’’.
Evaṃ
V1.403 paṭisambhidāmagge vuttanayenevettha attho veditabbo .Kevalañhi tattha bahuvacanaṃ , idha ekavacananti ayameva viseso .
Sesaṃ tādisamevāti .
Imā ca pana soḷasa mahāpaññā lokiyalokuttaramissakāva kathitā .
Kāyagatāsativaggavaṇṇanā .