5. Paṇihitaacchavaggavaṇṇanā
41. Pañcamassa
V1.44P1.55 paṭhame seyyathāpīti opammatthe nipāto .Tatra bhagavā katthaci atthena upamaṃ parivāretvā dasseti vatthasutte ( ma . ni .1.70 ādayo ) viya , pāricchattakopama- ( a . ni .7.69) aggikkhandhopamādisuttesu ( a . ni .7.72) viya ca , katthaci upamāya atthaṃ parivāretvā dasseti loṇambilasutte ( a . ni .3.101) viya , suvaṇṇakārasuttasūriyopamādisuttesu ( a . ni .7.66) viya ca .
Imasmiṃ pana sālisūkopame upamāya atthaṃ parivāretvā dassento seyyathāpi , bhikkhavetiādimāha .
Tattha sālisūkan ti sāliphalassa sūkaṃ .
Yavasūkepi eseva nayo .
Vā-saddo vikappattho .
Micchāpaṇihitan ti micchāṭhapitaṃ .
Yathā vijjhituṃ sakkoti , na evaṃ uddhaggaṃ katvā ṭhapitanti attho .
Bhecchatīti bhindissati , chaviṃ chindissatīti attho .
Micchāpaṇihitena cittenāti micchāṭhapitena cittena .
Vaṭṭavasena uppannacittaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .
Avijjan ti aṭṭhasu ṭhānesu aññāṇabhūtaṃ ghanabahalaṃ mahāavijjaṃ .
Vijjaṃ uppādessatīti ettha vijjan ti arahattamaggañāṇaṃ .
Nibbānan ti taṇhāvānato nikkhantabhāvena evaṃ vuttaṃ amataṃ .
Sacchikarissatīti paccakkhaṃ karissati .
42. Dutiye sammāpaṇihitan ti yathā bhindituṃ sakkoti , evaṃ uddhaggaṃ katvā suṭṭhu ṭhapitaṃ .
Akkantan ti ettha pādeneva akkantaṃ nāma hoti , hatthena uppīḷitaṃ .
Ruḷhisaddavasena pana akkantanteva
P1.56 vuttaṃ .Ayañhettha ariyavohāro .
Kasmā pana aññe sepaṇṇikaṇṭakamadanakaṇṭakādayo mahante aggahetvā sukhumaṃ dubbalaṃ sālisūkayavasūkameva gahitanti ?
Appamattakassāpi
M1.43 kusalakammassa vivaṭṭāya samatthabhāvadassanatthaṃ .Yathā hi sukhumaṃ dubbalaṃ sālisūkaṃ vā yavasūkaṃ vā hotu , mahantamahantā sepaṇṇikaṇṭakamadanakaṇṭakādayo vā , etesu yaṃkiñci micchā ṭhapitaṃ hatthaṃ vā pādaṃ vā bhindituṃ lohitaṃ vā uppādetuṃ na sakkoti , sammā ṭhapitaṃ pana sakkoti , evameva appamattakaṃ tiṇamuṭṭhi mattadānakusalaṃ vā hotu , mahantaṃ velāmadānādikusalaṃ vā , sace vaṭṭasampattiṃ patthetvā vaṭṭasannissitavasena micchā ṭhapitaṃ hoti , vaṭṭameva āharituṃ sakkoti , no vivaṭṭaṃ .
‘‘ Idaṃ me dānaṃ āsavakkhayāvahaṃ hotū ’’ ti evaṃ pana
V1.45 vivaṭṭaṃ patthentena vivaṭṭavasena sammā ṭhapitaṃ arahattampi paccekabodhiñāṇampi sabbaññutañāṇampi dātuṃ sakkotiyeva .Vuttañhetaṃ –
‘‘ Paṭisambhidā vimokkhā ca , yā ca sāvakapāramī ;
Paccekabodhi buddhabhūmi , sabbametena labbhatī ’’ ti .( khu . pā .8.15);
Imasmiṃ suttadvaye ca vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ .
43. Tatiye paduṭṭhacittan ti dosena paduṭṭhacittaṃ .
Cetasā cetopariccāti attano cittena tassa cittaṃ paricchinditvā .
Yathābhataṃ nikkhittoti yathā āharitvā ṭhapito .
Evaṃ nirayeti evaṃ niraye ṭhitoyevāti vattabbo .
Apāyan tiādi
P1.57 sabbaṃ nirayavevacanameva .Nirayo hi ayasaṅkhātā sukhā apetoti apāyo , dukkhassa gati paṭisaraṇanti duggati , dukkaṭakārino ettha vivasā nipatantīti vinipāto , nirassādatthena nirayo .
44. Catutthe pasannan ti saddhāpasādena pasannaṃ .
Sugatin ti sukhassa gatiṃ .
Saggaṃ lokan ti rūpādisampattīhi suṭṭhu aggaṃ lokaṃ .
45. Pañcame udakarahadoti udakadaho .
Āviloti avippasanno .
Luḷitoti aparisaṇṭhito .
Kalalībhūtoti kaddamībhūto .
Sippisambukan tiādīsu sippiyo ca sambukā ca sippisambukaṃ .
Sakkharā ca kaṭhalāni ca sakkharakaṭhalaṃ .
Macchānaṃ gumbaṃ ghaṭāti macchagumbaṃ .
Carantampi tiṭṭhantampīti ettha sakkharakaṭhalaṃ tiṭṭhatiyeva , itarāni carantipi tiṭṭhantipi .
Yathā pana antarantarā ṭhitāsupi nisinnāsupi nipajjamānāsupi ‘‘ etā gāviyo
M1.44 carantī ’’ ti carantiyo upādāya itarāpi ‘‘ carantī ’’ ti vuccanti , evaṃ tiṭṭhantameva sakkharakaṭhalaṃ upādāya itarampi dvayaṃ ‘‘ tiṭṭhantan ’’ ti vuttaṃ , itaraṃ dvayaṃ carantaṃ upādāya sakkharakaṭhalampi ‘‘ carantan ’’ ti vuttaṃ .Āvilenāti pañcahi nīvaraṇehi pariyonaddhena .
Attatthaṃ vātiādīsu attano diṭṭhadhammiko lokiyalokuttaramissako attho attattho nāma .
Attanova samparāye lokiyalokuttaramissako
V1.46 attho parattho nāma hoti .So hi
P1.58 parattha atthoti parattho .Tadubhayaṃ ubhayattho nāma .
Apica attano diṭṭhadhammikasamparāyikopi lokiyalokuttaro attho attattho nāma , parassa tādisova attho parattho nāma , tadubhayampi ubhayattho nāma .
Uttariṃ vā manussadhammāti dasakusalakammapathasaṅkhātā manussadhammā uttariṃ .
Ayañhi dasavidho dhammo vināpi aññaṃ samādāpakaṃ satthantarakappāvasāne jātasaṃvegehi manussehi sayameva samādinnattā manussadhammoti vuccati , tato uttariṃ pana jhānavipassanāmaggaphalāni veditabbāni .
Alamariyañāṇadassanavisesan ti ariyānaṃ yuttaṃ , ariyabhāvaṃ vā kātuṃ samatthaṃ ñāṇadassanasaṅkhātaṃ visesaṃ .
Ñāṇameva hi jānanaṭṭhena ñāṇaṃ , dassanaṭṭhena dassananti veditabbaṃ , dibbacakkhuñāṇavipassanāñāṇamaggañāṇaphalañāṇapaccavekkhaṇañāṇānametaṃ adhivacanaṃ .
46. Chaṭṭhe acchoti abahalo , pasannotipi vaṭṭati .
Vippasannoti suṭṭhu pasanno .
Anāviloti na āvilo , parisuddhoti attho , pheṇapubbuḷasaṅkhasevālapaṇakavirahitoti vuttaṃ hoti .
Anāvilenāti pañcanīvaraṇavimuttena .
Sesaṃ catutthe vuttanayameva .
Imasmimpi suttadvaye vaṭṭavivaṭṭameva kathitaṃ .
47. Sattame rukkhajātānan ti paccatte sāmivacanaṃ , rukkhajātānīti attho .
Rukkhānametaṃ adhivacanaṃ .
Yadidan ti nipātamattaṃ .
Mudutāyāti
P1.59 mudubhāvena .Koci hi rukkho vaṇṇena aggo hoti , koci gandhena , koci rasena , koci thaddhatāya .
Phandano pana mudutāya ceva kammaññatāya ca aggo seṭṭhoti dasseti .
Cittaṃ , bhikkhave , bhāvitaṃ bahulīkatan ti ettha samathavipassanāvasena bhāvitañceva punappunakatañca cittaṃ
M1.45 adhippetaṃ .Kurundakavāsi phussamittatthero panāha –
‘‘ ekantaṃ mudu ceva kammaniyañca cittaṃ nāma abhiññāpādakacatutthajjhānacittameva , āvuso ’’ ti .
48. Aṭṭhame evaṃ lahuparivattan ti evaṃ lahuṃ uppajjitvā lahuṃ nirujjhanakaṃ .
Yāvañcāti adhimattapamāṇatthe nipāto , ativiya na sukarāti attho .
Idan ti nipātamattaṃ .
Cittan ti ekacce tāva ācariyā ‘‘ bhavaṅgacittan ’’ ti vadanti , taṃ pana paṭikkhipitvā ‘‘ idha cittanti yaṃkiñci antamaso cakkhuviññāṇampi adhippetamevā ’’ ti vuttaṃ .
Imasmiṃ panatthe milindarājā dhammakathikaṃ nāgasenattheraṃ pucchi ,‘‘ bhante nāgasena , ekasmiṃ accharākkhaṇe pavattitacittasaṅkhārā
V1.47 sace rūpino assu , kīva mahārāsi bhaveyyā ’’ ti ?‘‘ Vāhasatānaṃ kho , mahārāja , vīhīnaṃ aḍḍhacūḷañca vāhā vīhisattambaṇāni dve ca tumbā ekaccharākkhaṇe pavattitassa cittassa saṅkhampi na upenti , kalampi na upenti , kalabhāgampi na upentī ’’ ti ( mi . pa .4.1.2).
Atha kasmā sammāsambuddhena ‘‘ upamāpi na sukarā ’’ ti vuttaṃ ?
Yatheva hi upamaṃ paṭikkhipitvāpi kappadīghabhāvassa
P1.60 yojanikapabbatena yojanikasāsapapuṇṇanagarena , nirayadukkhassa sattisatāhatopamena , saggasukhassa ca cakkavattisampattiyā upamā katā , evamidhāpi kātabbāti ?Tattha ‘‘ sakkā pana , bhante , upamā kātun ’’ ti evaṃ pucchāvasena upamā katā , imasmiṃ sutte pucchāya abhāvena na katā .
Idañhi suttaṃ dhammadesanāpariyosāne vuttaṃ .
Iti imasmiṃ sutte cittarāsi nāma kathitoti .
49. Navame pabhassaran ti paṇḍaraṃ parisuddhaṃ .
Cittan ti bhavaṅgacittaṃ .
Kiṃ pana cittassa vaṇṇo nāma atthīti ?
Natthi .
Nīlādīnañhi aññataravaṇṇaṃ vā hotu avaṇṇaṃ vā yaṃkiñci parisuddhatāya ‘‘ pabhassaran ’’ ti vuccati .
Idampi nirupakkilesatāya parisuddhanti pabhassaraṃ .
Tañca khoti taṃ bhavaṅgacittaṃ .
Āgantukehīti asahajātehi pacchā javanakkhaṇe uppajjanakehi .
Upakkilesehīti rāgādīhi upakkiliṭṭhattā upakkiliṭṭhaṃ nāmāti vuccati .
Kathaṃ ?
Yathā hi sīlavantā ācārasampannā mātāpitaro vā ācariyupajjhāyā vā dussīlānaṃ durācārānaṃ avattasampannānaṃ puttānañceva antevāsikasaddhivihārikānañca vasena ‘‘ attano putte vā antevāsikasaddhivihārike vā na tajjenti na sikkhāpenti na ovadanti nānusāsantī ’’ ti
M1.46 avaṇṇaṃ akittiṃ labhanti , evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ .Ācārasampannā mātāpitaro viya ca ācariyupajjhāyā viya ca bhavaṅgacittaṃ daṭṭhabbaṃ , puttādīnaṃ vasena tesaṃ akittilābho viya javanakkhaṇe rajjanadussanamuyhanasabhāvānaṃ lobhasahagatādīnaṃ cittānaṃ vasena uppannehi āgantukehi
P1.61 upakkilesehi pakatiparisuddhampi bhavaṅgacittaṃ upakkiliṭṭhaṃ nāma hotīti . 50. Dasamepi bhavaṅgacittameva cittaṃ .
Vippamuttan ti javanakkhaṇe arajjamānaṃ adussamānaṃ amuyhamānaṃ tihetukañāṇasampayuttādikusalavasena uppajjamānaṃ āgantukehi upakkilesehi vippamuttaṃ nāma hoti .
Idhāpi yathā sīlavantānaṃ ācārasampannānaṃ puttādīnaṃ vasena mātādayo ‘‘ sobhanā eteyeva attano puttakādayo sikkhāpenti ovadanti anusāsantī ’’ ti vaṇṇakittilābhino
V1.48 honti , evaṃ javanakkhaṇe uppannakusalacittavasena idaṃ bhavaṅgacittaṃ āgantukehi upakkilesehi vippamuttanti vuccatīti .Paṇihitaacchavaggavaṇṇanā .