2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā

243. PathavīākāsāV0.131 viya paṭiccasamuppādo mahāpatthaṭavitthāritānaṃ atthānaṃ parikappavasena kathito .

Tañhi apatthaṭaṃ avitthatañca pathaviṃ ākāsañca pattharanto vitthārayanto viya ca ekekacittāvaruddhaṃ akatvāM0.133 sabbasattasabbacittasādhāraṇavasena patthaṭavitthataṃ katvā suttantabhājanīyena bhagavā dasseti .

Tattha nānācittavasenāti asahajātānaṃ sahajātānañca paccayapaccayuppannānaṃ nānācittagatānaṃ dassitabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ .

Nava mūlapadāni etesanti navamūlapadā , nayā .

‘‘ Ekekena nayena catunnaṃ catunnaṃ vārānaṃ saṅgahitattā ’’ ti vuttaṃ , ettha ‘‘ ekekena catukkenā ’’ ti vattabbaṃ .

Nayacatukkavārā hi ettha vavatthitā dassitānaṃ catukkānaṃ nayabhāvāti .

1. Paccayacatukkavaṇṇanā

Avijjaṃ aṅgaṃ aggahetvā tato paraṃ ‘‘ avijjāpaccayā saṅkhāro ’’ tiādīni paccayasahitāni paccayuppannāni aṅgabhāvena vuttānīti āha ‘‘ na , tassa anaṅgattā ’’ ti .

Evañca katvā niddese ( vibha .226)‘‘ tattha katamā avijjā ’’ ti avijjaṃ visuṃ vissajjetvā ‘‘ tattha katamo avijjāpaccayā saṅkhāro ’’ tiādinā taṃtaṃpaccayavanto saṅkhārādayo vissajjitāti .

Tīsu pakāresu paṭhamapaṭhamavāro dutiyavārādīsu pavisanto paccayavisesādisabbanānattasādhāraṇattā te vāravisese gaṇhātīti ‘‘ sabbasaṅgāhako ’’ ti vutto .

Paṭhamavāro eva hi na kevalaṃ chaṭṭhāyatanameva , atha kho nāmañca phassassa paccayo , nāmaṃ vā na kevalaṃ chaṭṭhāyatanasseva , atha kho phassassāpīti paccayavisesadassanatthaṃ , yena atthavisesena mahānidānasuttadesanā pavattā , taṃdassanatthañca chaṭṭhāyatanaṅgaṃ parihāpetvā vuttoti tassa dutiyavāre ca paveso vutto , na sabbaṅgasamorodhato .

Yatthāti vāracatukke ekekavāre ca .

Aññathāti suttantabhājanīyato aññathā saṅkhāroti vuttaṃ .

Avuttan ti ‘‘ rūpaṃ saḷāyatanan ’’ ti , tesupi ca vāresu catūsupi sokādayo avuttā suttantabhājanīyesu vuttā .

Tattha ca vuttameva idha ‘‘ chaṭṭhāyatanan ’’ ti aññathā vuttanti daṭṭhabbaṃ .

SabbaṭṭhānasādhāraṇatotiV0.132 vuttanayena sabbavārasādhāraṇato , sabbaviññāṇapavattiṭṭhānabhavasādhāraṇato vā .

Vinā abhāvena viññāṇassa khandhattayampi samānaṃ phalaṃ paccayo cāti āha ‘‘ avisesenā ’’ ti .

‘‘ Tiṇṇaṃ saṅgati phasso ’’ ti ( ma . ni .1.204; saṃ . ni .2.43) vacanato pana viññāṇaṃ phassassa visesapaccayoti tassa phasso visiṭṭhaṃ phalaṃ , satipi paccayasampayuttānaṃ āhārapaccayabhāve manosañcetanāya viññāṇāharaṇaṃ visiṭṭhaṃ kiccanti saṅkhāro cassa visiṭṭho paccayo .

AcittakkhaṇamattānītiM0.134 cittakkhaṇappamāṇarahitāni .

Tassatthoti tassa vuttassa avijjādikassa attho suttantabhājanīyavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva veditabbo .

Hetukādīnīti ettha yasmiṃ catukke hetuka-saddo vutto , taṃ hetuka-saddasahacaritattā ‘‘ hetukan ’’ ti vuttanti veditabbaṃ .

Hetu-saddo gatisūcako avigatatā ca vigatatānivāraṇavasena gati eva hotīti hetukacatukkaṃ avigatapaccayavasena vuttanti vuttaṃ .

Tidhā catudhā pañcadhā vāti vā -saddo ‘‘ chadhā vā ’’ tipi vikappetīti daṭṭhabbo .

Samādhi hi sādhāraṇehi tīhi jhānindriyamaggapaccayehi ca paccayoti .

Upādānaṃ bhavassa maggapaccayena cāti sattadhāti kāmupādānavajjānaṃ vasena vadati .

Kāmupādānaṃ pana yathā bhavassa paccayo hoti , so pakāro taṇhāyaṃ vutto evāti na vutto .

Imasmiṃ catukke sahajātapaccayena paccayā hontīti vacanavasenāti adhippāyo .

Attho hi na katthaci attano paccayuppannassa yathāsakehi paccayo na hoti , sahajātapaccayavaseneva pana imassa catukkassa vuttattā soyevettha hotīti vadanti .

Paṭhamavāroti paṭhamacatukkoti evaṃ vattabbaṃ .

Bhavādīnaṃ tathā abhāvan ti yadi sahajātapaccayavaseneva paṭhamacatukko vutto , bhavo jātiyā , jāti ca maraṇassa sahajātapaccayo na hotīti yathā avigatacatukkādīsu ‘‘ bhavapaccayā jāti bhavahetukā ’’ tiādi na vuttaṃ bhavādīnaṃ avigatādipaccayatāya abhāvato , evamidhāpi ‘‘ bhavapaccayā jātī ’’ tiādi na vattabbaṃ siyā .

Paccayavacanameva hi tesaṃ sahajātasūcakaṃ āpannaṃ avigatacatukkādīsu viya idha paccayavisesasūcakassa vacanantarassa abhāvā , na ca taṃ na vuttaṃ , na ca bhavādayo sahajātapaccayā honti , tasmā na sahajātapaccayavasenevāyaṃ catukko vutto .

Sesapaccayānañca sambhavan ti idaṃ ‘‘ bhavādīnan ’’ ti etenaV0.133 saha ayojetvā sāmaññena avijjādīnaṃ sahajātena saha sesapaccayabhāvānañca sambhavaṃ sandhāya vuttaṃ .

Ayañhettha attho – paccayavisesasūcakassa vacanantarassa abhāvā sahajātato aññe paccayabhāvā avijjādīnaṃ na sambhavantīti sahajātapaccayavasenevāyaṃ catukkoM0.135 āraddhoti vucceyya , na ca te na sambhavanti , tasmā nāyaṃ tathā āraddhoti .

‘‘ Mahānidānasuttante ekādasaṅgiko paṭiccasamuppādo vutto ’’ ti vuttaṃ , tattha pana ‘‘ nāmarūpapaccayā viññāṇaṃ , viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ , nāmapaccayā phasso ’’ tiādinā ( dī . ni .2.97) dvikkhattuṃ āgate nāmarūpe ekadhā gahite navaṅgiko , dvidhā gahite dasaṅgiko vutto , aññattha pana vuttesu avijjāsaṅkhāresu addhattayadassanatthaṃ yojiyamānesu ekādasaṅgiko hotīti katvā evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ .

Mahānidānasuttantadesanāya pariggahatthan ti tattha hi cakkhāyatanādīni viya rūpe chaṭṭhāyatanañca nāme antogadhaṃ katvā phassassa niravasesarūpapaccayaṃ viya niravasesanāmapaccayañca dassetuṃ ‘‘ nāmarūpapaccayā phasso ’’ ti vuttaṃ , evamidhāpi tattha dassitavisesadassanena taṃdesanāpariggahatthaṃ ekacittakkhaṇike paṭiccasamuppāde chaṭṭhāyatanaṃ nāmantogadhaṃ katvā ‘‘ nāmapaccayā phasso ’’ ti vuttanti attho .

Rūpappavattidesaṃ sandhāya desitattā ‘‘ imassā ’’ ti vacanaseso , na purimānanti , teneva ‘‘ ayañhī ’’ tiādimāha .

Yonivasena opapātikānan ti cettha saṃsedajayonikāpi paripuṇṇāyatanabhāvena opapātikasaṅgahaṃ katvā vuttāti daṭṭhabbā .

Padhānāya vā yoniyā sabbaparipuṇṇāyatanayoniṃ dassetuṃ ‘‘ opapātikānan ’’ ti vuttaṃ .

Evaṃ saṅgahanidassanavaseneva hi dhammahadayavibhaṅge pi ( vibha .1009)‘‘ opapātikānaṃ petānan ’’ tiādinā opapātikaggahaṇameva kataṃ , na saṃsedajaggahaṇanti .

Ekacittakkhaṇe chahāyatanehi phassassa pavatti natthi , na cekassa akusalaphassassa chaṭṭhāyatanavajjaṃ āyatanaṃ samānakkhaṇe pavattamānaṃ paccayabhūtaṃ atthi , ārammaṇapaccayo cettha pavattako na hotīti na gayhati , tasmā ‘‘ saḷāyatanapaccayā phasso ’’ ti na sakkā vattunti dassanatthaṃ ‘‘ yasmā paneso ’’ tiādimāha .

Purimayonidvaye sambhavantampi kesañci saḷāyatanaṃ kalalādikāle na sambhavatīti ‘‘ sadā asambhavato ’’ tiV0.134 āha .

Pacchimayonidvaye pana yesaṃM0.136 sambhavati , tesaṃ sadā sambhavatīti .

Itoti imasmā catukkato , nayato vā , yo viseso .

Paccayacatukkavaṇṇanā niṭṭhitā .

2. Hetucatukkavaṇṇanā

244. Jātikkhaṇamatte eva abhāvatoti tato uddhaṃ bhāvatoti attho .

Avigatapaccayaniyamābhāvato bhave upādānahetukaggahaṇaṃ na kataṃ , abhāvato avigatapaccayassa jātiādīsu bhavahetukādiggahaṇaṃ na katanti yojetabbaṃ .

Yathā pana yāva vatthu , tāva anupalabbhamānassa viññāṇassa vatthu avigatapaccayo hoti viññāṇato uddhaṃ pavattanakampi , evaṃ upādānaṃ bhavasaṅgahitānaṃ jātiādīnaṃ , bhavo ca jātiyā avigatapaccayo siyā .

Atha na siyā , saṅkhārakkhandhe jātiādīnaṃ saṅgahitattā viññāṇaṃ nāmassa , nāmañca atakkhaṇikasambhavā chaṭṭhāyatanassa avigatapaccayo na siyāti idha viya tatthāpi hetukaggahaṇaṃ na kattabbaṃ siyā , tasmā yāva upādānaṃ , tāva jātiādīnaṃ anupalabbho , jātikkhaṇamatte eva bhavassa abhāvo ca kāraṇanti na sakkā kātuṃ .

Saṅkhatalakkhaṇānaṃ pana jātiādīnaṃ asabhāvadhammānaṃ bhavena saṅgahitattā asabhāvadhammassa ca paramatthato bhavantarassa abhāvato hetuādipaccayā na santīti bhavassa upādānaṃ na niyamena avigatapaccayo , bhavo pana jātiyā , jāti jarāmaraṇassa neva avigatapaccayoti avigatapaccayaniyamābhāvato abhāvato ca avigatapaccayassa bhavādīsu hetukaggahaṇaṃ na katanti yuttaṃ .

Nanu evaṃ ‘‘ nāmaṃ viññāṇahetukaṃ chaṭṭhāyatanaṃ nāmahetukan ’’ ti vacanaṃ na vattabbaṃ .

Na hi nāmasaṅgahitānaṃ jātiādīnaṃ avigatapaccayo aññassa avigatapaccayabhāvo ca atthi asabhāvadhammattāti ?

Na , tesaṃ nāmena asaṅgahitattā .

Namanakiccaparicchinnañhi nāmaṃ , tañca kiccaṃ sabhāvadhammānameva hotīti sabhāvadhammabhūtā eva tayo khandhā ‘‘ nāman ’’ ti vuttā , tasmā tattha hetukaggahaṇaṃ yuttaṃ , idha pana bhavatīti bhavo , na ca jātiādīni na bhavanti ‘‘ bhavapaccayāV0.135 jāti sambhavati , jātipaccayā jarāmaraṇaṃ sambhavatī ’’ ti yojanatoM0.137 , tasmā saṅkharaṇato saṅkhāre viya bhavanato bhave jātiādīni saṅgahitānīti niyamābhāvābhāvehi yathāvuttehi hetukaggahaṇaṃ na katanti .

Keci panātiādinā revatattheramataṃ vadati .

Arūpakkhandhā hi idha bhavoti āgatā .

Vuttañhi ‘‘ tattha katamo upādānapaccayā bhavo , ṭhapetvā upādānaṃ vedanākkhandho … pe … viññāṇakkhandho ’’ ti ( vibha .249).

‘‘ Vattabbapadesābhāvato ’’ ti vuttaṃ , satipi pana padese upādānaṃ viya sabhāvāni jātiādīni na hontīti ṭhapetabbassa bhāvantarassa abhāvato eva ṭhapanaṃ na kātabbanti yuttaṃ .

Jāyamānānaṃ pana jāti , jātānañca jarāmaraṇanti ‘‘ bhavapaccayā jāti , jātipaccayā jarāmaraṇan ’’ ti ( vibha .225) vuttaṃ .

Yathā pana ‘‘ nāmapaccayā phassoti tattha katamaṃ nāmaṃ ?

Ṭhapetvā phassaṃ vedanākkhandho … pe … viññāṇakkhandho .

Idaṃ vuccati nāman ’’ ti ( vibha .259),‘‘ nāmarūpapaccayā saḷāyatananti atthi nāmaṃ atthi rūpaṃ .

Tattha katamaṃ nāmaṃ ?

Vedanākkhandho saññākkhandho saṅkhārakkhandho .

Idaṃ vuccati nāmaṃ .

Tattha katamaṃ rūpaṃ ?

Cattāro mahābhūtā yañca rūpaṃ nissāya manodhātu manoviññāṇadhātu vattati , idaṃ vuccati rūpan ’’ ti ( vibha .261) ca yaṃ nāmarūpañca phassassa saḷāyatanassa paccayo , tassa vattabbapadeso niddiṭṭho , evaṃ yo bhavo jātiyā paccayo , tassapi ṭhapetabbagahetabbavisese sati na sakkā vattabbapadeso natthīti vattunti .

Hetucatukkavaṇṇanā niṭṭhitā .

4. Aññamaññacatukkavaṇṇanā

246. Nippadesattā bhavena upādānaṃ saṅgahitanti paccayuppannassa upādānassa visuṃ ṭhitassa abhāvā ‘‘ bhavapaccayāpi upādānan ’’ ti na sakkā vattunti dassetuṃ ‘‘ yasmā pana bhavoV0.136 nippadeso ’’ tiādimāha .

Evaṃ sati ‘‘ nāmapaccayāpi viññāṇan ’’ ti na vattabbaṃ siyā , nāmaṃ pana paccayuppannabhūtaṃ paccayabhūtañca sappadesameva gahitanti adhippāyo .

Yathā pana ‘‘ nāmapaccayā chaṭṭhāyatanaṃ , nāmapaccayā phasso ’’ tiādīsu ( vibha .150-154) paccayuppannaṃ ṭhapetvā nāmaṃM0.138 gahitaṃ , evaṃ ‘‘ bhavapaccayāpi upādānan ’’ ti idhāpi paccayuppannaṃ ṭhapetvā bhavassa gahaṇaṃ na na sakkā kātuṃ , tasmā upādānassa avigatapaccayaniyamābhāvo viya aññamaññapaccayaniyamābhāvo bhave pubbe vuttanayena atthīti ‘‘ bhavapaccayāpi upādānan ’’ ti na vuttanti veditabbaṃ .

Aññamaññapaccayoti cettha sampayuttavippayuttaatthipaccayo adhippeto siyā .

‘‘ Nāmarūpapaccayāpi viññāṇan ’’ ti hi vuttaṃ , na ca vatthu akusalaviññāṇassa aññamaññapaccayo hoti , purejātavippayutto pana hotīti .

Tathā ‘‘ chaṭṭhāyatanapaccayāpi nāmarūpan ’’ ti vuttaṃ , na ca chaṭṭhāyatanaṃ cakkhāyatanupacayādīnaṃ cittasamuṭṭhānarūpassa ca aññamaññapaccayo hoti , pacchājātavippayutto pana hotīti .

Aññamaññacatukkavaṇṇanā niṭṭhitā .

Saṅkhārādimūlakanayamātikāvaṇṇanā

247.‘‘ Apubbassa aññassa avijjāpaccayassa vattabbassa abhāvato bhavamūlakanayo na vutto ’’ ti vuttaṃ , evaṃ sati ‘‘ chaṭṭhāyatanapaccayā avijjā ’’ tiādikā chaṭṭhāyatanādimūlakā ca na vattabbā siyuṃ .

‘‘ Nāmapaccayā avijjā ’’ ti ettha hi avijjāpaccayā sabbe cattāro khandhā nāmanti vuttāti .

Tatthāyaṃ adhippāyo siyā – nāmavisesānaṃ chaṭṭhāyatanādīnaṃ avijjāya paccayabhāvo vattabboti chaṭṭhāyatanādimūlakā vuttā .

Yadeva pana nāmaṃ avijjāya paccayo , tadeva bhavapaccayā avijjāti etthāpi vucceyya , na vattabbaviseso koci , tasmā apubbābhāvato na vuttoti .

Bhavaggahaṇena ca idha avijjāya paccayabhūtā sabhāvadhammā gaṇheyyaṃu , na jātiādīnīti apubbābhāvato na vuttoti daṭṭhabbo .

‘‘ Avijjāpaccayā avijjātipiV0.137 vuttaṃ siyā ’’ ti vuttaṃ , yathā pana ‘‘ nāmapaccayā phasso ’’ ti vutte ‘‘ phassapaccayā phasso ’’ ti vuttaṃ na hoti paccayuppannaṃ ṭhapetvā paccayassa gahaṇato , evamidhāpi na siyā , tasmā bhavanavasena sabhāvadhammāsabhāvadhammesu sāmaññena pavatto bhava-saddoti na so avijjāya paccayoti sakkā vattuṃ .

Tena bhavamūlakanayo na vuttoti veditabbo .

‘‘ UpādānapaccayāM0.139 bhavo ’’ ti ettha viya bhavekadese visuṃ pubbe aggahite bhava-saddo paccayasodhanatthaṃ ādito vuccamāno niravasesabodhako hoti , na nāma-saddo .

Evaṃsabhāvā hi etā niruttiyoti imināvā adhippāyena ‘‘ avijjāpaccayā avijjātipi vuttaṃ siyā ’’ ti āhāti daṭṭhabbaṃ , imināva adhippāyena ‘‘ bhavassa nippadesattā bhavapaccayāpi upādānanti na vuttan ’’ ti ayamattho aññamaññapaccayavāre vuttoti daṭṭhabbo .

Tattha pacchinnattāti etena jātijarāmaraṇānaṃ avijjāya paccayabhāvo anuññāto viya hoti .

Jāyamānānaṃ pana jāti , na jātiyā jāyamānā , jīyamānamīyamānañca jarāmaraṇaṃ , na jarāmaraṇassa jīyamānamīyamānāti jātiādīni ekacittakkhaṇe na avijjāya paccayo honti , tasmā asambhavato eva tammūlakā nayā na gahitā , pacchedopi pana atthīti ‘‘ tattha pacchinnattā ’’ ti vuttanti daṭṭhabbaṃ .

Teneva ‘‘ apicā ’’ tiādimāha .

Mātikāvaṇṇanā niṭṭhitā .

Akusalaniddesavaṇṇanā

248-249.

Upādānassa upādānapaccayattaṃ āpajjeyyāti nanu nāyaṃ doso .

Kāmupādānañhi diṭṭhupādānassa , tañca itarassa paccayo hotīti ?

Saccaṃ , kāmupādānassa pana taṇhāgahaṇena gahitattā nāme viya visesapaccayattābhāvā ca upādānaggahaṇena taṇhāpaccayā bhavassa ca paccayabhūtā diṭṭhi eva gahitāti ayaṃ doso vuttoti daṭṭhabbo .

Yasmā ca upādānaṭṭhāne paccayuppannaṃ paccayo ca ekameva , tasmā ‘‘ nāmapaccayā phasso , nāmarūpapaccayā saḷāyatanan ’’ ti etesaṃ niddesesu viya ‘‘ upādānapaccayā bhavo ’’ ti etassa niddese paccayo visuṃV0.138 na vibhatto .

Satipi vā bhavassa paccayabhāvena kāmupādānassapi gahaṇe ‘‘ ṭhapetvā upādānan ’’ ti avuccamāne kāmupādānaṃ kāmupādānassa , diṭṭhi ca diṭṭhiyā paccayoti āpajjeyyāti paccayapaccayuppannatānivāraṇatthaṃ ‘‘ ṭhapetvā upādānan ’’ ti vuttanti dasseti .

252. CakkhāyatanādiupatthambhakassaM0.140 cittasamuṭṭhānarūpassa janakaṃ viññāṇaṃ cakkhāyatanupacayādīnaṃ paccayoti vuttaṃ tadajanakampīti adhippāyena ‘‘ yassa cittasamuṭṭhānarūpassā ’’ tiādimāha .

Tāsampi hīti utuāhārajasantatīnampi hi upatthambhakasamuṭṭhāpanapacchājātapaccayavasena viññāṇaṃ paccayo hoti evāti attho .

254. Yathānurūpan ti mahābhūtasaṅkhātaṃ pañcannaṃ sahajātādipaccayo , vatthusaṅkhātaṃ chaṭṭhassa purejātādipaccayo , nāmaṃ pañcannaṃ pacchājātādipaccayo , chaṭṭhassa sahajātādipaccayoti esā yathānurūpatā .

264. Yassāti yassa paccayuppannassa nāmassa viññāṇassa sampayuttapaccayabhāvo hotīti yojetabbaṃ .

272.‘‘ Phassapaccayāpi nāman ’’ ti phassapaccayabhāvena vattabbasseva nāmassa attano paccayuppannena pavatti dassitāti ‘‘ ṭhapetvā phassan ’’ ti puna vacane koci attho atthīti na vuttanti dassento ‘‘ tathāpī ’’ tiādimāha .

280. Yasmā adhimokkhopi natthi , tasmā upādānaṭṭhānaṃ parihīnamevāti sambandho .

Balavakilesena pana padapūraṇassa kāraṇaṃ taṇhāya abhāvo domanassasahagatesu vutto evāti tassa tena sambandho yojetabbo .

Sabbatthāti tatiyacittādīsu ‘‘ taṇhāpaccayā adhimokkho ’’ tiādimhi vissajjanameva visesaṃ dassetvā pāḷi saṃkhittā .

Heṭṭhāti cittuppādakaṇḍādīsu .

Akusalaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

Kusalābyākataniddesavaṇṇanā

292. PasādotiV0.139 saddhā .

306.‘‘ Alobho nidānaṃ kammānaṃ samudayāyā ’’ tiādivacanato ( a . ni .3.34) sabyāpārāni kusalamūlāni saṅkhārānaṃ nidānāni honti , na kammavegakkhittesuM0.141 vipākesu alobhādisahagatakammapaṭibimbabhūtā viya pavattamānā alobhādayoti pañcaviññāṇesu viya nidānarahitatā sotapatitatāti daṭṭhabbā .

Kiriyadhammā kiriyamattattā kammanidānarahitāicceva parihīnāvijjāṭṭhānā veditabbā .

Tatiyacatutthavārā asambhavato evāti kasmā vuttaṃ , kiṃ cakkhuviññāṇādīni cakkhāyatanupacayādīnaṃ pacchājātapaccayā na hontīti ?

Honti , tadupatthambhakassa pana cittasamuṭṭhānassa asamuṭṭhāpanaṃ sandhāya ‘‘ asambhavato ’’ ti vuttanti daṭṭhabbaṃ .

Sahajātapacchājātaviññāṇassa pana vasena tadāpi viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ , pacchājātasahajātanāmassa sahajātapurejātabhūtacakkhādirūpassa ca vasena nāmarūpapaccayā saḷāyatanañca labbhatīti tatiyacatutthavārā na na sambhavantīti .

Kusalābyākataniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

Avijjāmūlakakusalaniddesavaṇṇanā

334. Sammohavasenāti kusalaphale aniccāditāya sabhaye sādurasavisarukkhabījasadise taṃnibbattakakusale ca anādīnavadassitāvasena .

Samatikkamatthaṃ bhāvanā samatikkamabhāvanā , tadaṅgavikkhambhanavasena samatikkamabhūtā vā bhāvanā samatikkamabhāvanā .

Tathā idha na labbhantīti avijjāya eva saṅkhārānaṃ avigatādipaccayattābhāvaṃ sandhāya vuttaṃ , viññāṇādīnaṃ pana saṅkhārādayo avigatādipaccayā hontīti avijjāpaccayā saṅkhāro , saṅkhārapaccayāV0.140 viññāṇaṃ saṅkhārahetukantiādinā yojanā na na sakkā kātunti avigatacatukkādīnipi na idha labbhanti .

Viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ viññāṇasampayuttaṃ nāmantiādinā hi yathālābhayojanāya nayo dassitoti .

Avijjāmūlakakusalaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

Kusalamūlakavipākaniddesavaṇṇanā

343.‘‘ NānākkhaṇikakammapaccayeM0.142 pana vattabbameva natthī ’’ ti vuttaṃ , kiṃ kusalamūlaṃ akusalamūlañca kammapaccayo hotīti ?

Na hoti , kammapaccayabhūtāya pana cetanāya saṃsaṭṭhaṃ kammaṃ viya paccayo hoti .

Tena ekībhāvamiva gatattāti evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ .

Yathā kusalākusalamūlehi vinā kammaṃ vipākaṃ na janetīti tāni vipākassa pariyāyena upanissayoti vuttāni , evaṃ kammena ekībhūtāni saṃsaṭṭhāni hutvā kammajānaṃ paccayā hontīti pariyāyena tesaṃ kammapaccayatā vuttā .

Esāti esa kusalamūlapaccayo akusalamūlapaccayo cāti yojetabbaṃ .

Kusalākusalavipākānaṃ viya kiriyānaṃ uppādakāni avijjākusalākusalamūlāni ca na hontīti āha ‘‘ upanissayataṃ na labhantī ’’ ti .

Manasikāropi javanavīthipaṭipādakamattattā kusalākusalāni viya avijjaṃ upanissayaṃ na karoti , avijjūpanissayānaṃ pana pavattiatthaṃ bhavaṅgāvaṭṭanamattaṃ hoti , pahīnāvijjānañca kiriyānaṃ avijjā nevuppādikā , ārammaṇamattameva pana hoti .

Evañca katvā ‘‘ kusalo dhammo abyākatassa dhammassa upanissayapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.423),‘‘ vipākadhammadhammo nevavipākanavipākadhammadhammassa upanissayapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .1.3.103) ca evamādīsu kiriyānaṃ akusalā upanissayapaccayabhāvena na uddhaṭāti .

Apica ‘‘ avijjāpaccayā saṅkhārā ’’ ti etassa vasena avijjāmūlako kusalanayo vutto ,‘‘ saṅkhārapaccayā viññāṇan ’’ ti etassa vasena kusalākusalamūlakoV0.141 vipākanayo , kiriyānaṃ pana neva saṅkhāraggahaṇena , na ca viññāṇaggahaṇena gahaṇaṃ gacchatīti taṃmūlako kiriyānayo na labbhatīti na vuttoti daṭṭhabbo .

Anekabhedatoti avijjādīnaṃ mūlapadānaṃ ekacittakkhaṇikānaṃ kiriyante paṭhamanaye sahajātādianekapaccayabhāvena gahitattā tesaṃ paccayānaṃ vasena navādimūlapadānaṃ nayānaṃ vasena , anekappakārato catunnaṃ catukkānaṃ vasenāti vā adhippāyo .

Kusalākusalānaṃ pana vipāke cāti ettha kusalākusalesu kusalākusalānaṃ vipāke cāti vattabbaṃ .

Purimapacchimesu hi nayesu yathā paccayākāro vutto , taṃdassanatthaṃM0.143 ‘‘ anekabhedato ekadhāvā ’’ ti vuttaṃ , na ca pacchimanaye kusale anekabhedato paccayākāro vutto , atha kho ‘‘ ekadhāvā ’’ ti .

Ekadhāvāti ca mūlapadekapaccayatāvasena , ekasseva vā nayassa vasena ekappakārenāti attho , paṭhamacatukkasseva vasenāti vā adhippāyo .

Dhammapaccayabhedeti avijjādīnaṃ dhammānaṃ paccayabhāvabhede jarāmaraṇādīnaṃ dhammānaṃ jātiādipaccayabhede , taṃtaṃcittuppādasamayaparicchinnānaṃ vā phassādīnaṃ dhammānaṃ ekakkhaṇikāvijjādipaccayabhede .

Pariyattiādīnaṃ kamo pariyatti … pe … paṭipattikkamo .

Paccayākāre hi pāḷipariyāpuṇanatadatthasavanapāḷiatthacintanāni ‘‘ jarāmaraṇaṃ aniccaṃ saṅkhataṃ … pe … nirodhadhamman ’’ tiādinā bhāvanāpaṭipatti ca kamena kātabbāti kama -ggahaṇaṃ karoti .

Tatoti ñāṇappabhedajanakato kamato .

Aññaṃ karaṇīyataraṃ natthi .

Tadāyattā hi dukkhantakiriyāti .

Kusalamūlakavipākaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā .

Paṭiccasamuppādavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā .

Issues

Select Version

Vibhaṅga-mūlaṭīkā

Vibhaṅga-mūlaṭīkā