Issues
Select Version
Vibhaṅga-mūlaṭīkā
Vibhaṅga-mūlaṭīkā

1. Saṅgahavāravaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

1. Saṅgahavāravaṇṇanā

718. EsevaM0.191V0.192 nayoti saṅkhepena dassetvā tameva nayaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘ dhammappabhedassa hī ’’ tiādimāha .
Niruttipaṭibhānappabhedā tabbisayānaṃ atthādīnaṃ paccayuppannādibhedehi bhinditvā veditabbā .
‘‘ Yaṃ kiñci paccayasamuppannan ’’ ti etena saccahetudhammapaccayākāravāresu āgatāni dukkhādīni gahitāni .
Saccapaccayākāravāresu nibbānaṃ , pariyattivāre bhāsitattho , abhidhammabhājanīye vipāko kiriyañcāti evaṃ pāḷiyaṃ vuttānameva vasena pañca atthā veditabbā , tathā dhammā ca .
Vidahatīti nibbattakahetuādīnaṃ sādhāraṇaṃ nibbacanaṃ , tadatthaṃ pana vibhāvetumāha ‘‘ pavatteti ceva pāpeti cā ’’ ti .
Tesu purimo attho maggavajjesu daṭṭhabbo .
Bhāsitampi hi avabodhanavasena atthaṃ pavattetīti .
Maggo pana nibbānaṃ pāpetīti tasmiṃ pacchimo .
Dhammaniruttābhilāpeti ettha dhamma -saddo sabhāvavācakoti katvā āha ‘‘ yā sabhāvaniruttī ’’ ti , aviparītaniruttīti attho .
Tassā abhilāpeti tassā niruttiyā avacanabhūtāya paññattiyā abhilāpeti keci vaṇṇayanti .
Evaṃ sati paññatti abhilapitabbāV0.193 , na vacananti āpajjati , na ca vacanato aññaṃ abhilapitabbaṃ uccāretabbaṃ atthi , athāpi phassādivacanehi bodhetabbaṃ abhilapitabbaṃ siyā , evaṃ sati atthadhammavajjaṃ tehi bodhetabbaṃ na vijjatīti tesaṃ niruttibhāvo āpajjati .
‘‘ Phassoti ca sabhāvanirutti , phassaṃ phassāti na sabhāvaniruttī ’’ ti dassitovāyamattho , na ca avacanaṃ evaṃpakāraṃ atthi , tasmā vacanabhūtāya eva tassā sabhāvaniruttiyā abhilāpe uccāraṇeti attho daṭṭhabbo .
Taṃ sabhāvaniruttiṃ saddaṃ ārammaṇaṃ katvā paccavekkhantassa tasmiṃ sabhāvaniruttābhilāpe pabhedagataṃ ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidāti vuttattā niruttisaddārammaṇāya sotaviññāṇavīthiyā parato manodvāre niruttipaṭisambhidāM0.192 pavattatīti vadanti .
‘‘ Niruttipaṭisambhidā paccuppannārammaṇā ’’ ti ca vacanaṃ saddaṃ gahetvā pacchā jānanaṃ sandhāya vuttanti .
Evaṃ pana aññasmiṃ paccuppannārammaṇe aññaṃ paccuppannārammaṇanti vuttanti āpajjati .
Yathā pana dibbasotañāṇaṃ manussāmanussādisaddappabhedanicchayassa paccayabhūtaṃ taṃ taṃ saddavibhāvakaṃ , evaṃ sabhāvāsabhāvaniruttinicchayassa paccayabhūtaṃ paccuppannasabhāvaniruttisaddārammaṇaṃ taṃvibhāvakañāṇaṃ niruttipaṭisambhidāti vuccamāne na pāḷivirodho hoti .
Taṃ sabhāvaniruttiṃ saddaṃ ārammaṇaṃ katvā paccavekkhantassāti ca paccuppannasaddārammaṇaṃ paccavekkhaṇaṃ pavattayantassāti na na sakkā vattuṃ .
Tampi hi ñāṇaṃ sabhāvaniruttiṃ vibhāventaṃyeva taṃtaṃsaddapaccavekkhaṇānantaraṃ taṃtaṃpabhedanicchayahetuttā niruttiṃ bhindantaṃ paṭivijjhantameva uppajjatīti ca pabhedagatampi hotīti .
Sabhāvaniruttīti māgadhabhāsā adhippetāti tato aññaṃ sakkaṭanāmādisaddaṃ sandhāya ‘‘ aññaṃ panā ’’ ti āha .
Byañjanan ti nipātapadamāha .
Kathitaṃ aṭṭhakathāyaṃ .
Bodhimaṇḍa -saddo paṭhamābhisambuddhaṭṭhāne eva daṭṭhabbo , na yattha katthaci bodhirukkhassa patiṭṭhitaṭṭhāne .
Suvaṇṇasalākan ti seṭṭhasalākaṃ , dhammadesanatthaṃ salākaṃ gahetvāti attho , na paṭisambhidāyaṃ ṭhitena pavāritaṃ , tasmā paṭisambhidāto aññeneva pakārena jānitabbato na sakkaṭabhāsājānanaṃ paṭisambhidākiccanti adhippāyo .
Idaṃ kathitan ti māgadhabhāsāya sabhāvaniruttitāñāpanatthaṃ idaṃ idāni vattabbaṃ kathitanti attho .
Chaddantavāraṇa ( jā .1.16.97 ādayo )- tittirajātakā dīsu ( jā .1.4.73 ādayo ) tiracchānesu ca māgadhabhāsā ussannā , na oṭṭakādibhāsā sakkaṭaṃ vā .
TatthātiV0.194 māgadhasesabhāsāsu .
Sesā parivattanti ekantena kālantare aññathā honti vinassanti ca .
Māgadhā pana katthaci kadāci parivattantīpi na sabbattha sabbadā sabbathā ca parivattati , kappavināsepi tiṭṭhatiyevāti ‘‘ ayamevekā na parivattatī ’’ ti āha .
Papañcoti cirāyananti attho .
Buddhavacanameva cetassa visayo , teneva ‘‘ nelaṅgo setapacchādo ’’ ti gāthaṃ pucchito citto gahapati ‘‘‘ kiṃ nu kho etaṃ , bhante , bhagavatā bhāsitan ’ ti ?
‘ Evaṃ gahapatī ’ ti .
‘ Tena hi , bhante , muhuttaṃ āgametha , yāvassa atthaṃ pekkhāmī ’’’ ti ( saṃ . ni .4.347) āhāti vadanti .
Sabbatthakañāṇan tiM0.193 atthādīsu ñāṇaṃ .
Tañhi sabbesu tesu tīsu catūsupi vā pavattattā , kusalakiriyabhūtāya paṭibhānapaṭisambhidāya dhammatthabhāvato tīsu eva vā pavattattā ‘‘ sabbatthakañāṇan ’’ ti vuttaṃ .
Imāni ñāṇāni idamatthajotakānīti sātthakānaṃ paccavekkhitabbattā sabbo attho etassātipi sabbatthakaṃ , sabbasmiṃ khittanti vā .
Sekkhe pavattā arahattappattiyā visadā hontīti vadanti .
Pubbayogo viya pana arahattappatti arahatopi paṭisambhidāvisadatāya paccayo na na hotīti pañcannampi yathāyogaṃ sekkhāsekkhapaṭisambhidāvisadattakāraṇatā yojetabbā .
Pucchāya parato pavattā kathāti katvā aṭṭhakathā ‘‘ paripucchā ’’ ti vuttā .
Paṭipattiṃ pūretabbaṃ maññissantīti paṭipattigarutāya lābhaṃ hīḷentena satasahassagghanakampi kambalaṃ vāsiyā koṭṭetvā paribhaṇḍakaraṇaṃ mayā kataṃ āvajjitvā lābhagaruno pariyattidharā dhammakathikāva bhavituṃ na maññissantīti vuttaṃ hoti .
Ettha ca therassa kaṅkhuppattiyā pubbe avisadataṃ dassetvā arahattappattassa pañhavissajjanena arahattappattiyā visadatā dassitā .
Tissatthero anantaraṃ vutto tissatthero evāti vadanti .
Pabhedo nāma maggehi adhigatānaṃ paṭisambhidānaṃ pabhedagamanaṃ .
Adhigamo tehi paṭilābho , tasmā so lokuttaro , pabhedo kāmāvacaro daṭṭhabbo .
Na pana tathāti yathā adhigamassa balavapaccayo hoti , na tathā pabhedassāti attho .
Idāni pariyattiyādīnaṃ adhigamassa balavapaccayattābhāvaṃ , pubbayogassa ca balavapaccayattaṃ dassento ‘‘ pariyattisavanaparipucchā hī ’’ tiādimāha .
Tattha paṭisambhidā nāma natthīti paṭisambhidādhigamo natthīti adhippāyo .
IdāniV0.195 yaṃ vuttaṃ hoti , taṃ dassento ‘‘ ime panā ’’ tiādimāha .
Pubbayogādhigamā hi dvepi visadakāraṇāti ‘‘ pubbayogo pabhedassa balavapaccayo hotī ’’ ti vuttanti .
Saṅgahavāravaṇṇanā niṭṭhitā .