17. Khuddakavatthuvibhaṅgo

1. Ekakamātikādivaṇṇanā

832.‘‘ TettiṃsatiM0.216V0.217 tikā ’’ ti vuttaṃ , te pana pañcatiṃsa .

Tathā ‘‘ purisamalādayo aṭṭha navakā ’’ ti vuttaṃ , te pana āghātavatthuādayo nava .

Ye ‘‘ dve aṭṭhārasakā ’’ tiādimhi vuttā , te eva ‘‘ iti atītāni chattiṃsā ’’ tiādinā tayo chattiṃsakā katāti āha ‘‘ cha aṭṭhārasakā ’’ ti , dvāsaṭṭhi pana diṭṭhigatāni aññattha vuttabhāveneva idha nikkhittānīti na gahitānīti daṭṭhabbāni .

Ekakamātikādivaṇṇanā niṭṭhitā .

(1.) Ekakaniddesavaṇṇanā

843-844.

Atthi paṭiccaṃ nāmāti yathā ‘‘ cakkhuñca paṭiccā ’’ tiādīsu nissayādipaccayabhāvena paṭiccāti vuttaṃ , na tathā idha khattiyādijātīnaṃ paramatthato avijjamānānaṃ nissayādipaccayattassa abhāvā .

Yesu pana khandhesu santesu khattiyādisammuti hoti , tesaṃ abbocchinnatāva khattiyādijātiyā atthitā , sā idha paṭicca-saddena vibhāvitāti attho .

Ekissā seṇiyāti asambhinnāyāti attho .

PañhavissajjanādikiriyāsuV0.218 purato karaṇaṃ purekkhāro .

Nikkheparāsīti nidhānarāsi .

Patthaṭākittinoti vitthiṇṇākittino .

Rattaññumadoti purāṇaññutāmadoti vadanti .

Cirarattijātena , cirarattipabbajitena vā jānitabbassa , rattīnameva vā jānanamado .

Upaṭṭhāpakamānoti āṇākaraṇamāno .

Āṇākaraṇañhi vicāraṇaṃ idha ‘‘ yaso ’’ ti vuttanti .

Parimaṇḍalattabhāvanissito māno pariṇāhamado .

Sarīrasampattipāripūriyā mado pāripūrimado .

845. Vatthunā vināpi vattabbatāya avatthukaṃ , na vatthuno abhāvā .

846. Cittassa vossajjanan ti cittassa satito muccanaṃ , kāyaduccaritādīsu pakkhandanaṃ vā vossaggo .

Patiṭṭhābhāvoti kusalakaraṇe aṭṭhānaṃ , anuṭṭhānantiM0.217 attho .

Pamādasaṅkhātassa atthassa kāyaduccarite cittassa vossaggo pāṇātipāte micchādiṭṭhiyaṃ kodhe upanāheti evamādiko pariyāyo apariyanto , tadatthatappariyāyappakāsako vossagganissaggādiko byañjanapariyāyo cāti sabbaṃ taṃ saṅkhipitvā evarūpoti idaṃ ākāranidassanaṃ sabbapariyāyassa vattuṃ asakkuṇeyyattā katanti dassento āha ‘‘ pariyantābhāvato ’’ ti .

Vissaṭṭhākāroti satiyā paccanīkabhūte cattāro khandhe dasseti .

847. Cittassa thaddhatā tathāpavattacittamevāti vadanti , mānaviseso vā daṭṭhabbo .

Upasaṅkamane vanditabbaṃ hotīti pariyanteneva carati .

848.‘‘ Āpattiṃ āpannosī ’’ ti vutte ‘‘ āvuso , tvaṃ āpannosī ’’ tiādinā tena vuttaṃ tasseva upari khipanavasena ‘‘ paṭippharitvā ’’ ti vadanti .

‘‘ Tasmiṃ nāma dalidde , akusale vā idaṃ karonte ahaṃ kasmā na karomī ’’ ti evaṃ idha paṭippharaṇaṃ yuttaṃ .

Karaṇassa uttarakiriyā karaṇuttariyaṃ .

Akusalapakkho esāti sārambhoti adhippāyo .

849. Aticca icchatīti aticciccho , tassa bhāvo aticcicchatāti vattabbe cci-kāralopaṃ katvā ‘‘ aticchatā ’’ ti vuttaṃ .

Atricchatāti ca sā eva vuccatīti .

Tatrāpi neruttikavidhānena padasiddhi veditabbā .

Yathāladdhaṃ vā atikkamitvā atra atra icchanaṃ atricchatā , sā eva ra-kārassa ta-kāraṃ katvā ‘‘ aticchatā ’’ ti vuttā .

Atricchan tiV0.219 aticchaṃ , atra vā icchanto .

Kena ?

Atilobhena atilobhamicchāsaṅkhātena atilobhamadena ca .

Attano hitaṃ attāti vuttaṃ .

Hāyati jīrati , ādiṇṇo vā attā , patto vā attā , naṃ jīrati candakinnariṃ patthayitvā asitābhūdeviyā vihīno viya .

Icchāhatassāti icchāya upaddutassa , mudditassa vā .

Atihīḷayānoti avamaññamāno .

Malakan ti evaṃnāmakaṃ janapadaṃ , abbhokāsaṃ vā .

Kodaṇḍakenāti kudaṇḍakena rassadaṇḍakena .

Gaddulenāti ca vadanti .

Ruhiramakkhitaṅgoti ruhirasinnagatto .

850. JānantassevaM0.218 bhiyyo bhiyyo codento viya sambhāvetukāmo hoti .

Paccayeti upādānādipaccaye .

851. Ye patirūpena vañcenti , te gaṇṭhikā , durācārena vā gaṇṭhibhūtā .

Gaṇṭhikaputtā nāma gaṇṭhikā eva honti , tena saddhivihārikā gaṇṭhikabhāvena ‘‘ thero … pe … dīghacaṅkame viharatī ’’ ti vadanti .

Vaṭṭati bhanteti ayampi eko pakāro , lābhinā eva pana sakkā ñātunti attano samāpattilābhitaṃ sūcetīti attho .

Pañcattayaṃ nāma uparipaṇṇāsake dutiyasuttaṃ ( ma . ni .3.21 ādayo ).

Tassa gambhīrattā vadati ‘‘ pañcattayaṃ olokentassā ’’ ti .

852. Siṅgan ti siṅgāraṃ .

Tañhi kusalassa vijjhanato samāsevitatāya sīse parikkhataṃ sunikhataṃ visāṇaṃ viya , thirattā ca siṅgaṃ viyāti siṅgaṃ , taṃ panatthato rāgo .

853. Temanakaraṇatthe tintiṇa -saddo daṭṭhabbo .

Khīyanan ti ca yena lobhena paraṃ mamanti vadantaṃ khīyati , so vutto .

Khīyanaṃ bhaṇḍananti ca vadanti .

Tintiṇan ti vā loluppamicceva vuttaṃ hoti .

Saññā-saddo hi eso loluppavācakoti .

854. ŪruppamāṇāpītiV0.220 etena mahantaghanabhāvena apūtitaṃ dasseti .

Athavātiādinā cīvaramaṇḍanādīnaṃ visesanāni ‘‘ imassa vā pūtikāyassa bāhirānaṃ vā parikkhārānaṃ maṇḍanā ’’ tiādīnīti dasseti .

Cīvarena hi maṇḍanā cīvaramaṇḍanā , cīvarassa vā maṇḍanā cīvaramaṇḍanā , evaṃ pattamaṇḍanā senāsanamaṇḍanā cāti adhippāyo .

Ūnaṭṭhānapūraṇaṃ chavirāgasusaṇṭhānādikaraṇañca cīvarādīsu kāye ca yathāyogaṃ yojetabbaṃ .

Tadahujātadārako viya hotīti dārakacāpalyaṃ na muñcatīti attho .

855. Sadisā anurūpā bhatti sabhāgo , na sabhāgo asabhāgo , mānathaddhatā , virodho vā .

Tenassa mātādīsu vattanaṃ asabhāgavuttitā .

Evaṃvidhānaṃ mānādhikānaṃ akusalānamidaṃ nāmaṃ .

856. ParitassitātiM0.219 saṅkampanā , ukkaṇṭhitassa vā tassa tassa taṇhāyanā .

857. Kusalakaraṇe kāyassa avipphārikatā līnatā jātiālasyaṃ , na rogautubhojanādīhi kāyagelaññaṃ tandī nāma , atha kho pakatiālasyanti attho .

Kāyālasiyan ti nāmakāyassa ālasiyaṃ , tadeva rūpakāyassāpīti daṭṭhabbaṃ .

858. Accasanādīhi uppannadhātukkhobhanimittaṃ ālasiyaṃ vijambhitā .

859. Bhattanimittena uppannaṃ ālasyaṃ bhattasammado .

860. Imehi panāti cittassa akalyatādīhi .

Sabbattha kilesavasenāti thinamiddhakāraṇānaṃ rāgādīnaṃ vasenāti daṭṭhabbaṃ .

861. Sammāājīvato apeto katoti apakato .

So ājīvupaddavena upaddutoti katvā āha ‘‘ upaddutassāti attho ’’ ti .

Tividhampi taṃ tattha āgataṃ tassa nissayabhūtāya imāya pāḷiyā dassetun ti evamattho daṭṭhabbo .

PāpaṇikānītiV0.221 āpaṇato chaḍḍitāni .

Nantakānīti antarahitāni , cīrāni vā .

Gilānassa paccayabhūtā bhesajjasaṅkhātā jīvitaparikkhārā gilānapaccayabhesajjaparikkhārā .

Pūtimuttan ti purāṇassa apurāṇassa ca sabbassa gomuttassetaṃ nāmaṃ .

Pūtibhāvena chaḍḍitosadhantipi keci .

Agabbhikā ekadvārā dīghasālā kira uddaṇḍo .

Kucchitarajabhūtāya pāpicchatāya niratthakakāyavacīvipphandaniggahaṇaṃ korajaṃ , taṃ etassa atthīti korajiko , ativiya korajiko korajikakorajiko .

Atiparisaṅkitoti keci .

Mukhasambhāvitoti korajikakorajikādibhāvena pavattavacanehi attano mukhamattena aññehi sambhāvito .

So evarūpo evarūpatāya eva attānaṃ paraṃ viya katvā ‘‘ ayaṃ samaṇo ’’ tiādiṃ katheti .

Paṇidhāyāti ‘‘ arahāti maṃ jānantū ’’ ti cittaṃ ṭhapetvā , patthetvā vā .

Āpāthakajjhāyīti manussānaṃ āpāthaṭṭhāne samādhiṃ samāpanno viya nisīdanto āpāthake janassa pākaṭaṭṭhāne jhāyī .

AññaṃM0.220 viya katvā attano samīpe bhaṇanaṃ sāmantajappitaṃ .

Ākārassa rassattaṃ katvā ‘‘ aṭhapanā ’’ ti vuttaṃ .

Kuhanaṃ kuho , tassa ayanā pavatti kuhāyanā , kuhassa vā puggalassa ayanā gatikiriyā kuhāyanā .

862. Puṭṭhassāti ‘‘ ko tisso , ko rājapūjito ’’ ti puṭṭhassa .

Nahanāti bandhanā pariveṭhanā .

863. Nimittena caranto jīvanto nimittakārako nemittiko , tassa bhāvo nemittikatā .

Attano icchāya pakāsanaṃ obhāso .

Ko pana soti ?

‘‘ Ajja bhikkhūnaṃ paccayā dullabhā jātā ’’ tiādikā paccayapaṭisaṃyuttakathā .

Icchitavatthussa samīpe kathanaṃ sāmantajappā .

864. Bahi chaḍḍanaṃ ukkhepanā .

Parapiṭṭhimaṃsakhādanasīlo parapiṭṭhimaṃsiko , tassa bhāvo parapiṭṭhimaṃsikatā .

865. NikattuṃV0.222 appena lābhena bahukaṃ vañcetvā gahetuṃ icchanaṃ nijigīsanaṃ , tassa bhāvo nijigīsanatā .

Tasseva icchanassa pavattiākāro , taṃsahajātaṃ vā gavesanakammaṃ .

866. Vaṇṇasampannaṃ pokkharaṃ vaṇṇapokkharanti uttarapadalopo pubbapadassa daṭṭhabbo , vaṇṇapāripūrī vā vaṇṇapokkharatā .

‘‘ Atthajāpikā ’’ ti ettha viya japa-saddo uppattivācakoti āha ‘‘ pavattetī ’’ ti .

867. Seyyasadisamānā unnativasena pavattāti ubhayatthāpi ‘‘ mānaṃ jappetī ’’ ti vuttaṃ .

868. Hīnamāno pana onativasena pavattito kevalena mānasaddena niddesaṃ nārahatīti taṃniddese ‘‘ omānaṃ jappetī ’’ ti ( vibha .874) vuttaṃ .

872. Rājabhogena raṭṭhabhuñjanako rājanissito raṭṭhiyo .

879. Puggalaṃ anāmasitvāti yathā seyyassa seyyamānādiniddesesu ‘‘ parehi seyyaṃ attānaṃ dahatī ’’ ti seyyādipuggalo mānuppādakoM0.221 āmaṭṭho , evametassa seyyamānabhāvepi mānuppādakapuggalavisesaṃ anāmasitvā ‘‘ pare atimaññati ’’ cceva vuttanti attho .

Pare atikkamitvā maññanañhi yassa kassaci atimānoti .

880. Purimamānassa uparimāno mānātimāno , ati -saddo upari-saddassa atthaṃ vadatīti daṭṭhabbo .

Purimamānaṃ vā atikkanto māno mānātimāno .

881. Pakkhijātīsu vāyaso anto lāmakoti katvā ‘‘ kākajāti viyā ’’ ti vuttaṃ .

882. Thero kira dosacarito ahosi , tasmā āditova ‘‘ tumhe akhīṇāsavā ’’ ti avatvā upāyena kathesīti vadanti , dosacaritattā vā khippaṃ tatiyapadavāre virāgaṃ uppādesīti adhippāyo .

883. MānaṃV0.223 anugatacchandoti mānasampayuttachando , mānasabhāvaṃ anugato mānacchando vā .

884.‘‘ Vilambanan ’’ ti ca itthipurisasammānanādikiriyādivilambanapaṭisaṃyuttaṃ kattabbaṃ daṭṭhabbaṃ .

Tattha yuttamuttasiliṭṭhaṃ paṭibhānaṃ vilambanapaṭibhānaṃ .

887. Amaravādapaṭisaṃyutto vitakko , attano amaraṇatthāya devabhāvatthāya vā vitakko amaravitakko .

888. Paresu anuddayā rāgavasena anuddayakaraṇaṃ etassāti parānuddayo , tassa bhāvo parānuddayatā , paresu vā anuddayasseva sahananditādikassa bhāvo parānuddayatā , tādiso rāgo .

Tatthāti parānuddayatāya saṃsaṭṭhavihārena dassitāyāti attho yujjati .

890. Anavaññattiṃ patthento anavaññattatthameva kāmaguṇe ca patthetīti āha ‘‘ pañcakāma … pe … nissito hutvā ’’ ti .

Ekakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

(2.) Dukaniddesavaṇṇanā

891. UpanayhatītiM0.222 bandhati .

A-kāro anantaratthavācako , mariyādavācakassa vā ākārassa rassattaṃ katvā ‘‘ aṭṭhapanā ’’ ti vuttanti ‘‘ anantaraṭṭhapanā ’’ tiādimāha .

Tattha paṭhamuppannassa pavattākāro mariyādā , taṃ anatikkamitvā tasseva daḷhīkaraṇavasena ṭhapanā mariyādaṭṭhapanā .

Pakatiṭṭhapanā mattameva , visesanarahitāti attho .

892. Niṭṭhuriyaṃ kheḷapātanaṃ , niṭṭhuriyaṃ viya niṭṭhuriyaṃ .

Dassetvāti dantehi chinditvā .

TenaV0.224 pana dassanaṃ paḷāsoti dasseti .

Paḷāsassa āyanāti yugaggāhappavatti .

Samabhāvadahanaṃ jayo , tassa āharaṇato āhāro .

Dhuraṃ na detīti pāmokkhaṃ na deti .

894. Kāyena cetiyaṅgaṇādivattaṃ karoti ‘‘ evaṃ vattasampanno saddho kathaṃ kāyaduccaritādīni karissatī ’’ ti paresaṃ ñāpanatthaṃ .

Aticcāti accayaṃ katvā .

Āsarantīti āgacchanti , puna paṭicchādane pavattantīti attho .

Konāmevaṃ karotīti vocchindanacchādanā vā vocchādanā .

Na sammā bhāsitāti yo na sammā bhāsati , so saṭhoti dasseti .

Kucchi vā piṭṭhi vā jānituṃ na sakkāti asantaguṇasambhāvaneneva cittānurūpakiriyāvirahato ‘‘ evaṃcitto evaṃkiriyo ’’ ti jānituṃ na sakkāti attho .

Ajo eva ajāmigo .

Nelakoti taruṇavaccho .

Yathā so yakkho tādisaṃ rūpaṃ dassetvā ‘‘ ajā ’’ ti saññāya āgatāgate khādati , evamayampi taṃtaṃsadisaguṇasambhāvanena te te vañceti .

Tenetaṃ sāṭheyyaṃ māyāto balavatarā vañcanāti daṭṭhabbaṃ .

Teneva ‘‘ parikkhattatā ’’ ti vuttaṃ .

908. Sakkāyadiṭṭhādīnaṃ abhāvepi yaṃ saṃyojanaṃ hoti , taṃ bahiddhā saṃyojanato bahiddhāsaṃyojanassa puggalassa visesanabhūtaṃ bahiddhāsaṃyojanaṃ nāma .

Dukaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

(3.) Tikaniddesavaṇṇanā

909. AkusalamūlānevaM0.223 vaṭṭamūlānīti tehi kathitehi vaṭṭamūlasamudācāro kathito hotīti āha ‘‘ tīhi … pe … kathito ’’ ti .

919. SassatoV0.225 lokotiādidassanameva brahmacariyaṃ mokkhasampāpakaṃ uttamacariyanti diṭṭhigatikehi sammatanti āha ‘‘ diṭṭhigatikasammatassā ’’ ti .

Rūpārūpāvacaravipākesu sātisayo bhavarāgoti adhippāyena vuttaṃ ‘‘ mahābrahmānan ’’ ti .

920. Kathaṃvidhan ti kenākārena saṇṭhitanti atthoti katvā āha ‘‘ ākārasaṇṭhānan ’’ ti .

Mānaṭhapanāti seyyādivasena mānena ṭhapanā , mānasaṅkhātā vā ṭhapanā .

921. Cetaso utrāso domanassaṃ , doso vā , taṃsampayuttā vā cetanādayo .

922. Desanāsukhatāyāti tiṇṇaṃ addhānaṃ vasena vicikicchāya desanā sukhā ‘‘ kaṅkhati vicikicchatī ’’ ti , na pana tathā mohenāti adhippāyo .

Vaṇṇādibhedaṃ sutvāti keci kira vadanti ‘‘ khattiyajīvo paṇḍuvaṇṇo .

Kasmā ?

So hi pubbaṇhe ramati , pubbaṇhe ca chāyā paṇḍuvaṇṇā .

Brāhmaṇavessasuddajīvā odātapītakāḷavaṇṇā .

Te hi majjhanhasāyanharattīsu odātapītakāḷachāyā kāḷatamakālesu ramantī ’’ ti tesaṃ vaṇṇabhedaṃ ,‘‘ byāpī parimaṇḍalo ’’ tiādinā kathentānaṃ saṇṭhānabhedañca sutvā .

923. Purisapuggaloti padadvayaṃ ekapadaṃ katvā jānantānaṃ vasenāyaṃ sammutikathā pavattā , padantarameva vā idaṃ puggalavācakanti dassento ‘‘ ayaṃ panā ’’ tiādimāha .

Atha vā purisoti vutto ca puggalo eva , na purisindriyayuttovāti dassanatthampi ‘‘ purisapuggalo ’’ ti vuttanti veditabbaṃ .

Aṭṭhasu ābādhesūti pittasemhavātasamuṭṭhānautuvipariṇāmajaopakkamikavisamaparihārajasannipātajakammasamuṭṭhānesu .

Pubbe katan ti purāṇatarakammaṃ icchantīti upapajjavedanīyañca kira paṭikkhipanti .

Āṇattimūlakena vāti yopi āṇāpetvā vadhabandhādidukkhaṃ uppādeti , tampi taṃmūlakaṃ na hoti , issaranimmānamūlamevāti adhippāyo .

924. MohassaM0.224 anudahanaṃ dāhakāraṇatāya vuttaṃ , sabhāvatopi pana asampaṭivedho sampaṭivedhasukhassa paccanīkabhūto dukkho evāti anudahanatā veditabbā .

Evañca katvā ‘‘ upekkhā vedanā ñāṇasukhā aññāṇadukkhā ’’ ti ( ma . ni .1.465) vuttā .

926. PuthunimittārammaṇesūtiV0.226 subhanimittādivasena puthunimittasabhāvesu ārammaṇesu , puthusabhāvesu vā subhanimittādiārammaṇesu .

Kosajjapamādaniddesānaṃ samānattepi avipphārikatāsaṅkhātā līnavuttitā kosajjaṃ , sativossaggasaṅkhātaṃ pamajjanaṃ pamādoti ayaṃ visesoti .

931. Sagaruvāsan ti saottappavāsamāha , sajeṭṭhakavāsan ti sahirivāsaṃ .

Anādiyanā anaddā ovādaaggahaṇaṃ , acittīkāroti attho .

Sukkhakaṭṭhassa viya anallatā , amudutā vā anaddā .

Asīlyan ti asukhasīlatā amudutā eva .

934. Upārambho dosasampayuttacittuppādo siyā .

936.‘‘ Idha pāsāṇaṃ karotī ’’ tiādinā ṭhapanatthepi karoti-saddo yujjatīti āha ‘‘ karotīti ṭhapetī ’’ ti .

Ettha cāyaṃ āvajjanā akusalānaṃ āsannakāraṇattā khuddakavatthūsu vuttāti veditabbā , tadanukūlakiccattā vā .

Tikaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

(4.) Catukkaniddesavaṇṇanā

939. Itīti nidassane nipātoti evaṃ-saddena samānatthoti dasseti .

Bhavābhavahetūtipīti ettha bhavanti jāyanti etenāti bhavo , sappiādibhesajjaṃ .

Bhavo eva paṇītataro abhivuddho abhavo .

Bhāvanārāmatāariyavaṃsappaheyyattā vā purimataṇhāttayavajjā sabbā taṇhā ‘‘ bhavābhavahetu uppajjatī ’’ ti vuttāti veditabbā .

EtāyātiM0.225 chandādiagatiyā .

Na gacchantīti na pavattanti , taṃ taṃ kiriyaṃ na karontītiV0.227 attho .

Imināti chandādinā agatigamanena .

Chandādīsu yena ninno , tena gamanaṃ yathāninnagamanaṃ .

‘‘ Rājā ’’ tiādinā rājādinimitto viya ūmiādinimitto cittutrāso ūmiādibhayaṃ ,‘‘ ūmibhayanti kho , bhikkhave , kodhupāyāsassetaṃ adhivacanan ’’ tiādivacanato ( ma . ni .2.162; a . ni .4.122; itivu .109) kodhupāyāsaodarikattapañcakāmaguṇamātugāmā vā .

Tattha pañcakāmaguṇamātugāmaggahaṇena tannissitachandarāgaggahaṇaṃ veditabbaṃ , odarikattañca lobhova .

Ukkhepanīyādikammaṃ vinayadaṇḍaṃ .

‘‘ Atha kho timbaruko paribbājako yena bhagavā … pe … etadavoca ‘ kiṃ nu kho , bho gotama , sayaṃkataṃ sukhadukkhan ’ ti ?

Mā hevaṃ timbarukāti bhagavā avocā ’’ tiādinā nidānavagge ( saṃ . ni .2.18) āgatattā ‘‘ timbarukadiṭṭhī ’’ ti vuttā .

Catukkaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

(5.) Pañcakaniddesavaṇṇanā

940. Āgantuṃ pana na dentīti āgamanassa paccayā na hontīti attho daṭṭhabbo .

941. Avadehanatoti pūraṇena maṃsūpacayahetutāya ca upacayanato .

Gimhakāle bhuñjitvā sayantassa sukhaṃ hotīti taṃ utusukhaṃ ‘‘ seyyasukhan ’’ ti vuttaṃ , sayaniriyāpathasukhanti attho .

Vatan ti dhutaṅgāni .

Tapoti khandhakavattāni , vīriyaṃ vā .

Sīlaggahaṇena khandhakavattamethunaviratīnaṃ gahitattā tapabrahmacariyaggahaṇaṃ na kattabbanti ce ?

Na , aññasīlato visesetvā tapabrahmacariyānaṃ devattakāraṇattaggahaṇassa dassanato , bāhirānañcassa vinibandhassa pavattidassanato vā .

Tesañhi avihiṃsādigovatādidukkarakārikāmethunaviratiyo yathākkamaṃ sīlādīni , tāni ca te devanikāyaṃ paṇidhāya carantīti .

Aññathā ca saddhāruciādīhi ‘‘ yatoV0.228 kho bho ayaṃ attā rūpī cātumahābhūtiko mātāpettikasambhavo kāyassa bhedā ucchijjatī ’’ tiādinā ( dī . ni .1.85) vikappetvā .

942. ByasanesuM0.226 ñātibhogarogabyasanaggahaṇena taṃnimittā sokādayo gahitāti daṭṭhabbā .

Dassanasavanesu paṭikūlatā dassanasavanapaṭikūlatā .

Ettha ca ādīnavehi pañcahi tesaṃ kāraṇabhūtā akkhantiyeva bhinditvā kathitāti veditabbā , akkhantimūlakā vā appiyatādihetubhūtā dukkaṭadubbhāsitatādidosā .

Micchājīvanimittaṃ maraṇakāle uppannabhayaṃ ‘‘ ājīvakabhayan ’’ ti vuttaṃ .

‘‘ Ājīvikābhayan ’’ ti pana pāṭhe paccayānuppattiṃ passato ājīvikanimitto cittutrāsoti attho daṭṭhabbo .

Kittisaddo silokanti tappaṭipakkhā asilokaṃ akitti .

Tenāha ‘‘ garahabhayan ’’ ti .

943. Uppilāvitan ti udaggatāsaṅkhāto avūpasamabhāvo , avūpasamahetubhūto vā pītiyā ākāro .

Pañcakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

(6.) Chakkaniddesavaṇṇanā

944.‘‘ Kodhano hoti upanāhī ’’ tiādinā kodhādihetukā upanāhādayo kodhādīnaṃ sahāyakāraṇabhāvena suttante vuttāti kodhādayo eva vivādamūlāni , tenettha te eva vuttā .

Sandiṭṭhiparāmasitā attano diṭṭhiyaṃ abhiniviṭṭhatā .

945. Appatissayoti patissayabhūtehi garūhi virahito .

Appamādalakkhaṇan ti satiavippavāsaṃ kusalānuyogasātaccaṃ vā .

YuttapayuttatātiV0.229 tanninnatāvasena suṭṭhu yuttatā .

Gaṇasaṅgaṇikā kilesavasena pavattā saṅgaṇikā .

Itthipaṭisaṃyuttakathāsavane itthisaddasavane ca assādo savanasaṃsaggo .

Itthiyā kassaci dānaggahaṇassādo paribhogasaṃsaggo .

946. Somanassena saddhiṃ upavicarantīti somanassupavicārāti akusalasomanassasahagatā rūpavicārādayo idhādhippetāti veditabbā , tathā upekkhupavicārā ca .

Taṃsampayutto vāti etena vicāraggahaṇena vitakkopiM0.227 gahitoti vitakkappavattanena ‘‘ upavitakketī ’’ ti idampi vuttaṃ hotīti dasseti .

947. Aññāṇasampayuttāti vicikicchuddhaccasahagatacittesu upekkhā mohoti vadanti , lobhasampayuttupekkhāpi pana gehassitā na na hoti .

948. Adhiccasamuppanniko ‘‘ adhicca samuppanno attā uppanno bhavissatī ’’ ti gaṇhanto sassatadiṭṭhiko hotīti evarūpassa diṭṭhi viyāti dassento ‘‘ adhiccasamuppannikassevā ’’ ti āha .

Na so jātoti ettha ‘‘ jātū ’’ ti ayaṃ nipāto u-kārassa o-kāraṃ katvā jātoti vutto , tena vā samānatthaṃ nipātantaraṃ etaṃ daṭṭhabbaṃ .

Sabbāsavadiṭṭhīti sabbāsavapariyāyena āgatā diṭṭhi .

Chakkaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

(7.) Sattakaniddesavaṇṇanā

951. Dvāsaṭṭhiyā diṭṭhīsu sattakassa aññassa abhāvā satta ucchedavādā eva idha tathā avatvā ‘‘ satta diṭṭhī ’’ ti vuttā .

Sattakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

(8.) Aṭṭhakaniddesavaṇṇanā

952.‘‘ KammaṃV0.230 kho me kattabbaṃ bhavissatī ’’ tiādinā osīdanākārena pavattacittuppādā kosajjakāraṇāni , kosajjameva vā kosajjantarakāraṇatāya kosajjakāraṇānīti daṭṭhabbāni .

Māsācitaṃ maññeti ettha ācita-saddo tinta-saddassa , maññe-saddo ca viya-saddassa atthaṃ vadatīti adhippāyena ‘‘ tintamāso viyā ’’ ti ayamattho vibhāvito , māsacayo viyāti vā attho .

957. Pharatīti phusati , ghaṭṭetīti attho .

Aññena kāraṇenāti ‘‘ ajja tayā vikāle bhuttaṃ , tena tvaṃ āpattiṃ āpannosī ’’ ti vutto ‘‘ hiyyoM0.228 mayā kāle bhuttaṃ , tenāhaṃ anāpanno ’’ tiādinā aññena ayuttena kāraṇena aññaṃ yuttaṃ kāraṇaṃ paṭicchādetīti attho .

Pucchitatthato bahiddhā yathā taṃ na allīyati , tathā kathāya apanayanaṃ vikkhipanaṃ bahiddhā apanāmanā .

958. Asaññīvādāti puggalehi diṭṭhiyo dasseti .

Yehi vā abhinivesehi asaññī attānaṃ vadanti , te asaññīvādā .

Arūpasamāpattinimittan ti ākāsādiṃ .

Aṭṭhakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

(9.) Navakaniddesavaṇṇanā

960. Dasamassa avuttattā ‘‘ sattesu uppattivaseneva kathitānī ’’ ti vuttaṃ .

963. Sukhavinicchayan ti sevitabbāsevitabbasukhasanniṭṭhānanti attho .

Ajjhattaṃ sukhan ti sevitabbaṃ nekkhammasukhaṃ .

Vinicchayāti dve vinicchayāti idaṃ –

‘‘ SātaṃV0.231 asātanti yamāhu loke ,

Tamūpanissāya pahoti chando ;

Rūpesu disvā vibhavaṃ bhavañca ,

Vinicchayaṃ kubbati jantu loke ’’ ti .( su . ni .873; mahāni .102)–

Etassa niddese vuttaṃ .

Idha vinicchayoti vuttoti imissā vibhaṅgapāḷiyā yo chandarāgassa paccayasabhāvena vinicchaya-saddena vutto , sakkapañhepi ( dī . ni .2.357) chandassa nidānabhāvena vitakka-saddena so eva āgatoti evaṃ vitakkassa vinicchayabhāvaṃ tasseva idha gahitatañca dasseti .

Balavasanniṭṭhānan ti balavatiyā taṇhāya ārammaṇassa niṭṭhapetvā gahaṇaṃ .

964. Satipi aññesañca saṅkhatabhāve ahanti asmīti ca sātisayā mānassa saṅkhatatāti katvā ‘‘ saṅkhatan ’’ ti māno vutto .

SeyyādivasenaM0.229 ‘‘ ahamasmī ’’ ti attano saṅkharaṇaṃ vā saṅkhataṃ .

Ettha ‘‘ bhavissantī ’’ tiādikā pavatti taṇhādiṭṭhīnaṃ visesavatīti tāsampi iñjitādibhāvo vutto .

Navakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

(10.) Dasakaniddesavaṇṇanā

970. Jālakkhipasaṃvidhānādikusalatāsaṅkappanaṃ upāyacintā , tassā micchābhāvapaṭicchādanabhāvena pavatto tadākāro moho upāyacintāvasena uppannoti daṭṭhabbo .

Yathākate pana pāpe anādīnavadassanavasena pavattā saññā , saṅkappo vā paccavekkhaṇā , tassāpi micchābhāvapaṭicchādakaṃ tadākāraṃ , anādīnavadassanaṃ vā paccavekkhaṇākārena uppanno mohoti .

VimuttasaññitātiV0.232 adhimānasampayuttaṃ , titthiyānaṃ vā attano diṭṭhiyā vimuttatāsañjānanaṃ .

‘‘ Vimuttomhī ’’ ti evaṃ pavatto akusalacittuppādo micchāvimuttīti keci vadanti .

Phalaṃ viya vimuttanti gahite pana diṭṭhisampayuttacitte diṭṭhi micchāñāṇaṃ , samādhi ca micchāvimuttīti yuttaṃ siyā .

Dasakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

Taṇhāvicaritaniddesavaṇṇanā

973. Samūhagāhatoti taṇhāmānadiṭṭhīnaṃ sādhāraṇaggahaṇatoti vadanti .

‘‘ Itthaṃ evaṃ aññathā ’’ ti pana visesaṃ akatvā gahaṇaṃ samūhagāhoti daṭṭhabbo .

Aññaṃ ākāran ti parasantānagataṃ ākāraṃ .

Atthīti sadā saṃvijjatīti attho .

Sīdatīti vinassati .

Saṃsayaparivitakkavasenāti ‘‘ kiṃ nu kho ahaṃ siyaṃ , na siyan ’’ ti evaṃ parivitakkavasena .

Patthanākappanavasenāti ‘‘ api nāma sādhu panāhaṃ siyan ’’ ti evaṃ patthanāya kappanavasena .

Suddhasīsāti taṇhāmānadiṭṭhīnaṃ sādhāraṇasīsā visesassa anissitattā ‘‘ suddhasīsā ’’ ti vuttā .

Tattha diṭṭhisīsehi diṭṭhiyā taṇhā dassitā , sīsasīsamūlakehiM0.230 mānadiṭṭhīhi sayameva cāti āha ‘‘ evamete … pe … taṇhā vicaritadhammā veditabbā ’’ ti .

Diṭṭhimānesupi ‘‘ taṇhāvicaritānī ’’ ti vacanañca aññamaññaṃ vippayogīnaṃ diṭṭhimānānaṃ taṇhāya avippayogīnaṃ taṃmūlakattāva tappadhānatāya katanti veditabbaṃ .

974. Avakkarīti nipāto nānābhāve vattatīti anānākaraṇaṃ anavakkari , taṃ katvā , avakkari vā akatvā anavakkari katvāti evaṃ dassento āha ‘‘ avinibbhogaṃ katvā ’’ ti .

‘‘ Anavakāriṃ karitvā ’’ ti vā pāṭho , tattha avakiraṇaṃ vikkhepanaṃ samūhassa ekadesānaṃ vinibbhujjanaṃ avakāri , taṃ avakāriṃ vinibbhogaṃ akatvā , pañcapi khandhe samūhato ekatteneva gahetvā attato avinibbhujjitvā asmīti chandamānadiṭṭhiyo paṭilabhatītiV0.233 attho .

Asitabyābhaṅgitāyāti dāttena kājena cāti etena parikkhārena , asitabyābhaṅgīhi lavanavahanakiriyā vā ‘‘ asitabyābhaṅgī ’’ ti vuttā .

976. Avakāriṃ karitvāti rūpādīni attato vinibbhujjitvā iminā rūpena … pe … iminā viññāṇena asmīti chandaṃ paṭilabhatīti evaṃ sabbattha imināti etassa attato avinibbhuttena rūpādināti attho daṭṭhabbo .

Attato hi avinibbhuttāni abahikatāni ahamicceva gahitāni rūpādīni upādāya upagantvā pavattā taṇhā ‘‘ ajjhattikassa upādāyā ’’ ti vuttā , attato ca vinibbhuttāni bahikatāni upagantvā pavattā ‘‘ bāhirassa upādāyā ’’ ti .

Khaggena vā chattena vā ahaṃ niccoti abhimaṅgalasammatena khaggādinā mama vināso natthīti maññatīti attho .

Ekekassāti idaṃ anādimhi anante ca saṃsāre ekekassa atītānāgatesu chattiṃsāyapi sambhavadassanatthaṃ vuttaṃ , ekekassa vā puggalassa yathālābhavasenāti idampi anissitataṇhāmānadiṭṭhiṃ katvā puthujjanassa addhāpaccuppanne kassaci sambhavadassanatthaṃ .

Taṇhāvicaritaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

Khuddakavatthuvibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā .

Issues

Vibhaṅga-mūlaṭīkā

Vibhaṅga-mūlaṭīkā