Issues
Select Version
Vibhaṅga-mūlaṭīkā
Vibhaṅga-mūlaṭīkā

15. Paṭisambhidāvibhaṅgo

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

15. Paṭisambhidāvibhaṅgo

1. Suttantabhājanīyaṃ

1. Saṅgahavāravaṇṇanā

718. EsevaM0.191V0.192 nayoti saṅkhepena dassetvā tameva nayaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘ dhammappabhedassa hī ’’ tiādimāha .
Niruttipaṭibhānappabhedā tabbisayānaṃ atthādīnaṃ paccayuppannādibhedehi bhinditvā veditabbā .
‘‘ Yaṃ kiñci paccayasamuppannan ’’ ti etena saccahetudhammapaccayākāravāresu āgatāni dukkhādīni gahitāni .
Saccapaccayākāravāresu nibbānaṃ , pariyattivāre bhāsitattho , abhidhammabhājanīye vipāko kiriyañcāti evaṃ pāḷiyaṃ vuttānameva vasena pañca atthā veditabbā , tathā dhammā ca .
Vidahatīti nibbattakahetuādīnaṃ sādhāraṇaṃ nibbacanaṃ , tadatthaṃ pana vibhāvetumāha ‘‘ pavatteti ceva pāpeti cā ’’ ti .
Tesu purimo attho maggavajjesu daṭṭhabbo .
Bhāsitampi hi avabodhanavasena atthaṃ pavattetīti .
Maggo pana nibbānaṃ pāpetīti tasmiṃ pacchimo .
Dhammaniruttābhilāpeti ettha dhamma -saddo sabhāvavācakoti katvā āha ‘‘ yā sabhāvaniruttī ’’ ti , aviparītaniruttīti attho .
Tassā abhilāpeti tassā niruttiyā avacanabhūtāya paññattiyā abhilāpeti keci vaṇṇayanti .
Evaṃ sati paññatti abhilapitabbāV0.193 , na vacananti āpajjati , na ca vacanato aññaṃ abhilapitabbaṃ uccāretabbaṃ atthi , athāpi phassādivacanehi bodhetabbaṃ abhilapitabbaṃ siyā , evaṃ sati atthadhammavajjaṃ tehi bodhetabbaṃ na vijjatīti tesaṃ niruttibhāvo āpajjati .
‘‘ Phassoti ca sabhāvanirutti , phassaṃ phassāti na sabhāvaniruttī ’’ ti dassitovāyamattho , na ca avacanaṃ evaṃpakāraṃ atthi , tasmā vacanabhūtāya eva tassā sabhāvaniruttiyā abhilāpe uccāraṇeti attho daṭṭhabbo .
Taṃ sabhāvaniruttiṃ saddaṃ ārammaṇaṃ katvā paccavekkhantassa tasmiṃ sabhāvaniruttābhilāpe pabhedagataṃ ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidāti vuttattā niruttisaddārammaṇāya sotaviññāṇavīthiyā parato manodvāre niruttipaṭisambhidāM0.192 pavattatīti vadanti .
‘‘ Niruttipaṭisambhidā paccuppannārammaṇā ’’ ti ca vacanaṃ saddaṃ gahetvā pacchā jānanaṃ sandhāya vuttanti .
Evaṃ pana aññasmiṃ paccuppannārammaṇe aññaṃ paccuppannārammaṇanti vuttanti āpajjati .
Yathā pana dibbasotañāṇaṃ manussāmanussādisaddappabhedanicchayassa paccayabhūtaṃ taṃ taṃ saddavibhāvakaṃ , evaṃ sabhāvāsabhāvaniruttinicchayassa paccayabhūtaṃ paccuppannasabhāvaniruttisaddārammaṇaṃ taṃvibhāvakañāṇaṃ niruttipaṭisambhidāti vuccamāne na pāḷivirodho hoti .
Taṃ sabhāvaniruttiṃ saddaṃ ārammaṇaṃ katvā paccavekkhantassāti ca paccuppannasaddārammaṇaṃ paccavekkhaṇaṃ pavattayantassāti na na sakkā vattuṃ .
Tampi hi ñāṇaṃ sabhāvaniruttiṃ vibhāventaṃyeva taṃtaṃsaddapaccavekkhaṇānantaraṃ taṃtaṃpabhedanicchayahetuttā niruttiṃ bhindantaṃ paṭivijjhantameva uppajjatīti ca pabhedagatampi hotīti .
Sabhāvaniruttīti māgadhabhāsā adhippetāti tato aññaṃ sakkaṭanāmādisaddaṃ sandhāya ‘‘ aññaṃ panā ’’ ti āha .
Byañjanan ti nipātapadamāha .
Kathitaṃ aṭṭhakathāyaṃ .
Bodhimaṇḍa -saddo paṭhamābhisambuddhaṭṭhāne eva daṭṭhabbo , na yattha katthaci bodhirukkhassa patiṭṭhitaṭṭhāne .
Suvaṇṇasalākan ti seṭṭhasalākaṃ , dhammadesanatthaṃ salākaṃ gahetvāti attho , na paṭisambhidāyaṃ ṭhitena pavāritaṃ , tasmā paṭisambhidāto aññeneva pakārena jānitabbato na sakkaṭabhāsājānanaṃ paṭisambhidākiccanti adhippāyo .
Idaṃ kathitan ti māgadhabhāsāya sabhāvaniruttitāñāpanatthaṃ idaṃ idāni vattabbaṃ kathitanti attho .
Chaddantavāraṇa ( jā .1.16.97 ādayo )- tittirajātakā dīsu ( jā .1.4.73 ādayo ) tiracchānesu ca māgadhabhāsā ussannā , na oṭṭakādibhāsā sakkaṭaṃ vā .
TatthātiV0.194 māgadhasesabhāsāsu .
Sesā parivattanti ekantena kālantare aññathā honti vinassanti ca .
Māgadhā pana katthaci kadāci parivattantīpi na sabbattha sabbadā sabbathā ca parivattati , kappavināsepi tiṭṭhatiyevāti ‘‘ ayamevekā na parivattatī ’’ ti āha .
Papañcoti cirāyananti attho .
Buddhavacanameva cetassa visayo , teneva ‘‘ nelaṅgo setapacchādo ’’ ti gāthaṃ pucchito citto gahapati ‘‘‘ kiṃ nu kho etaṃ , bhante , bhagavatā bhāsitan ’ ti ?
‘ Evaṃ gahapatī ’ ti .
‘ Tena hi , bhante , muhuttaṃ āgametha , yāvassa atthaṃ pekkhāmī ’’’ ti ( saṃ . ni .4.347) āhāti vadanti .
Sabbatthakañāṇan tiM0.193 atthādīsu ñāṇaṃ .
Tañhi sabbesu tesu tīsu catūsupi vā pavattattā , kusalakiriyabhūtāya paṭibhānapaṭisambhidāya dhammatthabhāvato tīsu eva vā pavattattā ‘‘ sabbatthakañāṇan ’’ ti vuttaṃ .
Imāni ñāṇāni idamatthajotakānīti sātthakānaṃ paccavekkhitabbattā sabbo attho etassātipi sabbatthakaṃ , sabbasmiṃ khittanti vā .
Sekkhe pavattā arahattappattiyā visadā hontīti vadanti .
Pubbayogo viya pana arahattappatti arahatopi paṭisambhidāvisadatāya paccayo na na hotīti pañcannampi yathāyogaṃ sekkhāsekkhapaṭisambhidāvisadattakāraṇatā yojetabbā .
Pucchāya parato pavattā kathāti katvā aṭṭhakathā ‘‘ paripucchā ’’ ti vuttā .
Paṭipattiṃ pūretabbaṃ maññissantīti paṭipattigarutāya lābhaṃ hīḷentena satasahassagghanakampi kambalaṃ vāsiyā koṭṭetvā paribhaṇḍakaraṇaṃ mayā kataṃ āvajjitvā lābhagaruno pariyattidharā dhammakathikāva bhavituṃ na maññissantīti vuttaṃ hoti .
Ettha ca therassa kaṅkhuppattiyā pubbe avisadataṃ dassetvā arahattappattassa pañhavissajjanena arahattappattiyā visadatā dassitā .
Tissatthero anantaraṃ vutto tissatthero evāti vadanti .
Pabhedo nāma maggehi adhigatānaṃ paṭisambhidānaṃ pabhedagamanaṃ .
Adhigamo tehi paṭilābho , tasmā so lokuttaro , pabhedo kāmāvacaro daṭṭhabbo .
Na pana tathāti yathā adhigamassa balavapaccayo hoti , na tathā pabhedassāti attho .
Idāni pariyattiyādīnaṃ adhigamassa balavapaccayattābhāvaṃ , pubbayogassa ca balavapaccayattaṃ dassento ‘‘ pariyattisavanaparipucchā hī ’’ tiādimāha .
Tattha paṭisambhidā nāma natthīti paṭisambhidādhigamo natthīti adhippāyo .
IdāniV0.195 yaṃ vuttaṃ hoti , taṃ dassento ‘‘ ime panā ’’ tiādimāha .
Pubbayogādhigamā hi dvepi visadakāraṇāti ‘‘ pubbayogo pabhedassa balavapaccayo hotī ’’ ti vuttanti .
Saṅgahavāravaṇṇanā niṭṭhitā .

2. Saccavārādivaṇṇanā

719. HetuvāreM0.194 kālattayepi hetuphaladhammā ‘‘ atthā ’’ ti vuttā , tesañca hetudhammā ‘‘ dhammā ’’ ti , dhammavāre veneyyavasena atītānañca saṅgahitattā ‘‘ uppannā samuppannā ’’ tiādi na vuttanti atītapaccuppannā ‘‘ atthā ’’ ti vuttā , taṃnibbattakā ca ‘‘ dhammā ’’ ti idametesaṃ dvinnampi vārānaṃ nānattaṃ .
Saccavārādivaṇṇanā niṭṭhitā .
Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā .

2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā

725. Avuttattāti ‘‘ tesaṃ vipāke ñāṇan ’’ ti sāmaññena vatvā visesena avuttattāti adhippāyo .
Ettha ca kiriyānaṃ avipākattā dhammabhāvo na vuttoti .
Yadi evaṃ vipākā na hontīti atthabhāvo ca na vattabboti ?
Na , paccayuppannattā .
Evañce kusalākusalānampi atthabhāvo āpajjatīti .
Nappaṭisiddho , vipākassa pana padhānahetutāya pākaṭattā dhammabhāvova tesaṃ vutto .
Kiriyānaṃ paccayattā dhammabhāvo āpajjatīti ce ?
Nāyaṃ doso appaṭisiddhattā , kammaphalasambandhassa pana ahetuttā dhammabhāvo na vutto .
Apica ‘‘ ayaṃ imassa paccayo , idaṃ paccayuppannan ’’ ti evaṃ bhedaṃ akatvā kevalaṃ kusalākusale vipākakiriyadhamme ca sabhāvato paccavekkhantassa dhammapaṭisambhidā atthapaṭisambhidā ca hotītipi tesaṃ atthadhammatā na vuttāti veditabbāV0.196 .
Kusalākusalavāresu ca dhammapaṭisambhidā kusalākusalānaṃ paccayabhāvaṃ sattivisesaṃ sanipphādetabbataṃ passantī nipphādetabbāpekkhā hotīti taṃsambandheneva ‘‘ tesaṃ vipāke ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā ’’ ti vuttaṃ .
Sabhāvadassanamattameva pana atthapaṭisambhidāya kiccaṃ nipphannaphalamattadassanatoti tassā nipphādakānapekkhattā vipākavāre ‘‘ tesaṃ vipaccanake ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā ’’ ti na vuttanti veditabbaṃ .
Sabhāvapaññattiyāti na sattādipaññattiyā , aviparītapaññattiyā vā .
Khobhetvāti lomahaṃsajananasādhukāradānādīhi khobhetvā .
Puna dhammassavaneM0.195 jānissathāti appassutattā dutiyavāraṃ kathento tadeva kathessatīti adhippāyo .
746. Bhūmidassanatthan ti ettha kāmāvacarā lokuttarā ca bhūmi ‘‘ bhūmī ’’ ti veditabbā , cittuppādā vāti .
Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā .

3. Pañhapucchakavaṇṇanā

747. Paccayasamuppannañca atthaṃ paccayadhammañcāti vacanehi hetādipaccayasamuppannānaṃ kusalākusalarūpānampi atthapariyāyaṃ , hetādipaccayabhūtānaṃ vipākakiriyarūpānampi dhammapariyāyañca dasseti .
Paṭibhānapaṭisambhidāya kāmāvacaravipākārammaṇatā mahaggatārammaṇatā ca paṭisambhidāñāṇārammaṇatte na yujjati paṭisambhidāñāṇānaṃ kāmāvacaralokuttarakusalesu kāmāvacarakiriyālokuttaravipākesu ca uppattito .
Sabbañāṇārammaṇatāya sati yujjeyya ,‘‘ yena ñāṇena tāni ñāṇāni jānātī ’’ ti ( vibha .726) vacanato pana na sabbañāṇārammaṇatāti kathayanti .
Suttantabhājanīye pana ‘‘ ñāṇesu ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidā ’’ ti avisesena vuttattā sabbañāṇārammaṇatā siyā .
Abhidhammabhājanīyepi cittuppādavasena kathanaṃ niravasesakathananti yathādassitavisayavacanavasena ‘‘ yena ñāṇena tāni ñāṇāniV0.197 jānātī ’’ ti yaṃ vuttaṃ , taṃ aññārammaṇataṃ na paṭisedhetīti .
Yathā ca atthapaṭisambhidāvisayānaṃ na niravasesena kathanaṃ abhidhammabhājanīye , evaṃ paṭibhānapaṭisambhidāvisayassapīti .
Evaṃ paṭibhānapaṭisambhidāya sabbañāṇavisayattā ‘‘ tisso paṭisambhidā siyā parittārammaṇā siyā mahaggatārammaṇā siyā appamāṇārammaṇā ’’ ti ( vibha .749) vuttā .
Yadipi ‘‘ siyā atthapaṭisambhidā na maggārammaṇā ’’ ti ( vibha .749) vacanato abhidhammabhājanīye vuttapaṭisambhidāsveva pañhapucchakanayo pavatto .
Na hi maggo paccayuppanno na hoti , abhidhammabhājanīye ca paṭisambhidāñāṇavisayā eva paṭibhānapaṭisambhidā vuttāti na tassā mahaggatārammaṇatāti .
Evamapi dvepi etā pāḷiyo virujjhanti , tāsu balavatarāya ṭhatvāM0.196 itarāya adhippāyo maggitabbo .
Kusalākusalānaṃ pana paccayuppannattapaṭivedhopi kusalākusalabhāvapaṭivedhavinimutto natthīti nippariyāyā tattha dhammapaṭisambhidā ekantadhammavisayattā , tathā vipākakiriyānaṃ paccayabhāvapaṭivedhopi vipākakiriyabhāvapaṭivedhavinimutto natthīti nippariyāyā tattha atthapaṭisambhidā ekantikaatthavisayattā .
Kiñci pana ñāṇaṃ appaṭibhānabhūtaṃ natthi ñeyyappakāsanatoti sabbasmimpi ñāṇe nippariyāyā paṭibhānapaṭisambhidā bhavituṃ arahati .
Nippariyāyapaṭisambhidāsu pañhapucchakassa pavattiyaṃ dvepi pāḷiyo na virujjhanti .
Saddārammaṇattā bahiddhārammaṇāti ettha parassa abhilāpasaddārammaṇattāti bhavitabbaṃ .
Na hi saddārammaṇatā bahiddhārammaṇatāya kāraṇaṃ saddassa ajjhattassa ca sabbhāvāti .
Anuvattamāno ca so eva saddoti visesanaṃ na katanti daṭṭhabbaṃ .
Pañhapucchakavaṇṇanā niṭṭhitā .
Paṭisambhidāvibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā .