1. Khandhavibhaṅgo
1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā
CatusaccadasotiM0.1V0.1 cattāri saccāni samāhaṭāni catusaccaṃ , catusaccaṃ passīti catusaccadaso .Satipi sāvakānaṃ paccekabuddhānañca catusaccadassanabhāve anaññapubbakattā bhagavato catusaccadassanassa tattha ca sabbaññutāya dasabalesu ca vasībhāvassa pattito parasantānesu ca pasāritabhāvena supākaṭattā bhagavāva visesena ‘‘ catusaccadaso ’’ ti thomanaṃ arahatītiV0.2 .Nāthatīti nātho , veneyyānaṃ hitasukhaṃ āsīsati pattheti , parasantānagataṃ vā kilesabyasanaṃ upatāpeti ,‘‘ sādhu , bhikkhave , bhikkhu kālena kālaṃ attasampattiṃ paccavekkhitā ’’ tiādinā ( a . ni .8.7) vā taṃ taṃ hitapaṭipattiṃ yācatīti attho .Paramena cittissariyena samannāgato , sabbasatte vā guṇehi īsati abhibhavatīti paramissaro bhagavā ‘‘ nātho ’’ ti vuccati .‘‘ Saddhamme gāravaṃ katvā karissāmī ’’ ti sotabbabhāve kāraṇaṃ vatvā puna savane niyojento āha ‘‘ taṃ suṇātha samāhitā ’’ ti .‘‘ Porāṇaṭṭhakathānayaṃ vigāhitvā karissāmī ’’ ti vā etena sakkaccasavane ca kāraṇaṃ vatvā tattha niyojento āha ‘‘ saddhamme gāravaṃ katvā taṃ suṇāthā ’’ ti .
M0.1V0.1 cattāri saccāni samāhaṭāni catusaccaṃ , catusaccaṃ passīti catusaccadaso .V0.2 .Ettha
M0.2 ca ‘‘ catusaccadaso ’’ ti vacanaṃ thomanameva catuppabhedāya desanāya samānagaṇanadassanaguṇena ,‘‘ aṭṭhārasahi buddhadhammehi upeto ’’ ti ca aṭṭhārasappabhedāya desanāya samānagaṇanaguṇehīti daṭṭhabbaṃ .Yathāvuttena vā niratisayena catusaccadassanena bhagavā catudhā dhammasaṅgaṇiṃ desetuṃ samattho ahosi , aṭṭhārasabuddhadhammasamannāgamena aṭṭhārasadhā vibhaṅganti yathāvuttadesanāsamatthatāsampādakaguṇanidassanametaṃ ‘‘ catusaccadaso upeto buddhadhammehi aṭṭhārasahī ’’ ti .
Tena yathāvuttāya desanāya sabbaññubhāsitattā aviparītataṃ dassento tattha satte uggahādīsu niyojeti , niṭṭhānagamanañca attano vāyāmaṃ dassento aṭṭhakathāsavane ca ādaraṃ uppādayati , yathāvuttaguṇarahitena asabbaññunā desetuṃ asakkuṇeyyataṃ dhammasaṅgaṇīvibhaṅgappakaraṇānaṃ dassento tattha tadaṭṭhakathāya ca sātisayaṃ gāravaṃ janayati , buddhādīnañca ratanānaṃ sammāsambuddhatādiguṇe vibhāveti .
Tattha cattāri saccāni pākaṭāneva , aṭṭhārasa pana buddhadhammā evaṃ veditabbā –
‘‘ atītaṃse buddhassa bhagavato appaṭihataṃ ñāṇaṃ , anāgataṃse … pe … paccuppannaṃse … pe … imehi tīhi dhammehi samannāgatassa buddhassa bhagavato sabbaṃ kāyakammaṃ ñāṇapubbaṅgamaṃ ñāṇānuparivattaṃ , sabbaṃ vacīkammaṃ … pe .
… sabbaṃ manokammaṃ … pe … imehi chahi dhammehi samannāgatassa buddhassa bhagavato natthi chandassa hāni , natthi dhammadesanāya , natthi vīriyassa , natthi samādhissa , natthi paññāya , natthi vimuttiyā hāni .
Imehi dvādasahi dhammehi samannāgatassa buddhassa bhagavato natthi davā , natthi ravā , natthi aphuṭaṃ , natthi vegāyitattaṃ , natthi abyāvaṭamano , natthi appaṭisaṅkhānupekkhā ’’ ti .
Tattha
V0.3 natthi davāti khiḍḍādhippāyena kiriyā natthi .Natthi ravāti sahasā kiriyā natthi .
Natthi aphuṭan ti ñāṇena aphusitaṃ natthi .
Natthi vegāyitattan ti turitakiriyā natthi .
Natthi abyāvaṭamanoti niratthako cittasamudācāro natthi .
Natthi appaṭisaṅkhānupekkhāti aññāṇupekkhā natthi .
Katthaci pana ‘‘ natthi dhammadesanāya hānī ’’ ti alikhitvā ‘‘ natthi chandassa hāni , natthi vīriyassa , natthi sattiyā ’’ ti likhanti .
1. Dhammasaṅgahe dhamme kusalādike tikadukehi saṅgahetvā te eva dhamme suttante khandhādivasena vutte vibhajituṃ vibhaṅgappakaraṇaṃ vuttaṃ .
Tattha
M0.3 saṅkhepena vuttānaṃ khandhādīnaṃ vibhajanaṃ vibhaṅgo .So so vibhaṅgo pakato adhikato yassā pāḷiyā , sā ‘‘ vibhaṅgappakaraṇan ’’ ti vuccati .
Adhikatoti ca vattabbabhāvena pariggahitoti attho .
Tattha vibhaṅgappakaraṇassa ādibhūte khandhavibhaṅge ‘‘ pañcakkhandhā rūpakkhandho … pe … viññāṇakkhandho ’’ ti idaṃ suttantabhājanīyaṃ nāma .
Nanu na ettakameva suttantabhājanīyanti ?
Saccaṃ , iti -saddena pana ādi-saddatthajotakena pakāratthajotakena vā sabbaṃ suttantabhājanīyaṃ saṅgahetvā viññāṇakkhandhoti evamādi evaṃpakāraṃ vā idaṃ suttantabhājanīyan ti veditabbaṃ .
Atha vā ekadesena samudāyaṃ nidasseti pabbatasamuddādinidassako viya .
Tattha nibbānavajjānaṃ sabbadhammānaṃ saṅgāhakattā sabbasaṅgāhakehi ca āyatanādīhi appakatarapadattā khandhānaṃ khandhavibhaṅgo ādimhi vutto .
Na tato heṭṭhāti rūpādīnaṃ vedayitādisabhāvattābhāvā yasmiṃ sabhāve atītādayo rāsī katvā vattabbā , tassa ruppanādito aññassābhāvā ca heṭṭhā gaṇanesu saṅkhatadhammānaṃ aniṭṭhānaṃ sāvasesabhāvaṃ , na heṭṭhā gaṇanamattābhāvaṃ sandhāya vuttaṃ .
Chaṭṭhassa pana khandhassa abhāvā ‘‘ na uddhan ’’ ti āha .
Na hi savibhāgadhammehi nissaṭassa atītādibhāvarahitassa ekassa nibbānassa rāsaṭṭho atthīti .
‘‘ Rāsimhī ’’ ti saddatthasahitaṃ khandha-saddassa visayaṃ dasseti .
‘‘ Guṇe paṇṇattiyaṃ ruḷhiyan ’’ ti visayameva khandha-saddassa dasseti , na saddatthaṃ .
Lokiyalokuttarabhedañhi sīlādiguṇaṃ nippadesena gahetvā pavattamāno khandha-saddo sīlādiguṇavisiṭṭhaṃ rāsaṭṭhaṃ dīpetīti .
Keci pana ‘‘ guṇaṭṭho ettha khandhaṭṭho ’’ ti vadanti .
Dārukkhandhoti ettha pana na khandha -saddo paññatti-saddassa atthe vattati , tādise pana puthulāyate dārumhi dārukkhandhoti paññatti hotīti paññattiyaṃ nipatatīti vuttaṃ .
Tathā ekasmimpi viññāṇe
V0.4 pavatto viññāṇakkhandhoti khandha-saddo na ruḷhī-saddassa atthaṃ vadati , samudāye pana niruḷho khandha-saddo tadekadese pavattamāno tāya eva ruḷhiyā pavattatīti khandha-saddo ruḷhiyaṃ nipatatīti vuttaṃ .Rāsito guṇatoti sabbattha nissakkavacanaṃ visayasseva khandha-saddappavattiyā kāraṇabhāvaṃ sandhāya katanti veditabbaṃ .
‘‘ Rāsito ’’ ti imamatthaṃ saddatthavasenapi
M0.4 niyametvā dassetuṃ ‘‘ ayañhi khandhaṭṭho nāma piṇḍaṭṭho ’’ tiādimāha .Koṭṭhāsaṭṭhe khandhaṭṭhe chaṭṭhenapi khandhena bhavitabbaṃ .
Nibbānampi hi chaṭṭho koṭṭhāsoti .
Tasmā ‘‘ khandhaṭṭho nāma rāsaṭṭho ’’ ti yuttaṃ .
Yesaṃ vā atītādivasena bhedo atthi , tesaṃ ruppanādilakkhaṇavasena taṃtaṃkoṭṭhāsatā vuccatīti bhedarahitassa nibbānassa koṭṭhāsaṭṭhena ca khandhabhāvo na vuttoti veditabbo .
Ettāvatāti uddesamattenāti attho .
Cattāro ca mahābhūtā … pe … rūpan ti evaṃ vibhatto .
Katthāti ce ?
Ekādasasu okāsesu .
Iti-saddena nidassanatthena sabbo vibhajananayo dassito .
Idañca vibhajanaṃ oḷārikādīsu cakkhāyatanantiādivibhajanañca yathāsambhavaṃ ekādasasu okāsesu yojetabbaṃ , evaṃ vedanākkhandhādīsupi .
Viññāṇakkhandho pana ekādasokāsesu purime okāsapañcake ‘‘ cakkhuviññāṇaṃ … pe … manoviññāṇan ’’ ti chaviññāṇakāyavisesena vibhatto , na tattha manodhātu manoviññāṇadhātūti vibhajanaṃ atthi .
Taṃ pana dvayaṃ manoviññāṇanti vuttanti imamatthaṃ dassetuṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ manodhātu manoviññāṇadhātū ’’ ti vuttanti daṭṭhabbaṃ .
Evaṃ pāḷinayena pañcasu khandhesu dhammaparicchedaṃ dassetvā puna aññena pakārena dassetuṃ ‘‘ apicā ’’ tiādimāha .
Etthāti etasmiṃ khandhaniddese .