Uddesavaṇṇanā
189. Sāsanakkamoti
M0.50V0.50 ariyasaccāni vuccanti ariyasaccadesanā vā .Sakalañhi sāsanaṃ bhagavato vacanaṃ saccavinimuttaṃ natthīti saccesu kamati , sīlasamādhipaññāsaṅkhātaṃ vā sāsanaṃ etesu kamati , tasmā kamati etthāti kamo , kiṃ kamati ?
Sāsanaṃ , sāsanassa kamo sāsanakkamoti saccāni sāsanapavattiṭṭhānāni vuccanti , taṃdesanā ca tabbohārenāti .
Tathāti taṃsabhāvāva .
Avitathāti amusāsabhāvā .
Anaññathāti aññākārarahitā .
Dukkhadukkhatātaṃnimittatāhi aniṭṭhatā pīḷanaṭṭho , dvidhāpi paridahanaṃ , kilesadāhasamāyogo vā santāpaṭṭhoti ayametesaṃ viseso .
Puggalahiṃsanaṃ vā pīḷanaṃ , attano eva tikhiṇabhāvo santāpanaṃ santāpoti .
Ettha ca pīḷanaṭṭho dukkhassa saraseneva āvibhavanākāro , itare yathākkamaṃ samudayamagganirodhadassanehi āvibhavanākārāti ayaṃ catunnampi viseso .
Tatratatrābhinandanavasena byāpetvā ūhanaṃ rāsikaraṇaṃ dukkhanibbattanaṃ āyūhanaṃ , samudayato āgacchatīti vā āyaṃ , dukkhaṃ .
Tassa ūhanaṃ pavattanaṃ āyūhanaṃ , sarasāvibhāvanākāro eso .
Nidadāti dukkhanti nidānaṃ ,‘‘ idaṃ taṃ dukkhan ’’ ti sampaṭicchāpentaṃ viya samuṭṭhāpetīti attho .
Dukkhadassanena cāyaṃ nidānaṭṭho āvi bhavati .
Saṃyogapalibodhaṭṭhā nirodhamaggadassanehi , te ca saṃsārasaṃyojanamagganivāraṇākārā daṭṭhabbā .
Nissaranti
V0.51 ettha sattā , sayameva vā nissaṭaṃ visaṃyuttaṃ sabbasaṅkhatehi sabbupadhipaṭinissaggabhāvatoti nissaraṇaṃ .Ayamassa sabhāvena āvibhavanākāro .
Vivekāsaṅkhatāmataṭṭhā samudayamaggadukkhadassanāvibhavanākārā , samudayakkhayaappaccayaavināsitā vā .
Saṃsārato niggamanaṃ niyyānaṃ .
Ayamassa sarasena pakāsanākāro , itare samudayanirodhadukkhadassanehi .
Tattha palibodhupacchedavasena nibbānādhigamova nibbānanimittatā
M0.51 hetvaṭṭho .Paññāpadhānattā maggassa nibbānadassanaṃ , catusaccadassanaṃ vā dassanaṭṭho .
Catusaccadassane kilesadukkhasantāpavūpasamane ca ādhipaccaṃ karonti maggaṅgadhammā sampayuttadhammesūti so maggassa adhipateyyaṭṭhoti .
Visesato vā ārammaṇādhipatibhūtā maggaṅgadhammā honti ‘‘ maggādhipatino dhammā ’’ ti vacanatoti so tesaṃ ākāro adhipateyyaṭṭho .
Evamādi āhāti sambandho .
Tattha abhisamayaṭṭhoti abhisametabbaṭṭho , abhisamayassa vā visayabhūto attho abhisamayaṭṭho , abhisamayasseva vā pavattiākāro abhisamayaṭṭho , so cettha abhisametabbena pīḷanādinā dassitoti daṭṭhabbo .
Kucchitaṃ khaṃ dukkhaṃ .
‘‘ Samāgamo sametan ’’ tiādīsu kevalassa āgama -saddassa eta -saddassa ca payoge saṃyogatthassa anupalabbhanato saṃ -saddassa ca payoge upalabbhanato ‘‘ saṃyogaṃ dīpetī ’’ ti āha , evaṃ ‘‘ uppannaṃ uditan ’’ ti etthāpi .
Aya -saddo gatiatthasiddho hetu-saddo viya kāraṇaṃ dīpeti attano phalanipphādanena ayati pavattati , eti vā etasmā phalanti ayoti , saṃyoge uppattikāraṇaṃ samudayoti ettha visuṃ payujjamānāpi upasagga-saddā sadhātukaṃ saṃyogatthaṃ uppādatthañca dīpenti kiriyāvisesakattāti veditabbā .
Abhāvo ettha rodhassāti nirodhoti etena nibbānassa dukkhavivekabhāvaṃ dasseti .
Samadhigate tasmiṃ tadadhigamavato puggalassa rodhābhāvo pavattisaṅkhātassa rodhassa paṭipakkhabhūtāya nivattiyā adhigatattāti etasmiñcatthe abhāvo etasmiṃ rodhassāti nirodhoicceva padasamāso .
Dukkhābhāvo panettha puggalassa , na nibbānasseva .
Anuppādo eva nirodho anuppādanirodho .
Āyatibhavādīsu appavatti , na pana bhaṅgoti bhaṅgavācakaṃ nirodha-saddaṃ nivattetvā anuppādavācakaṃ gaṇhāti .
Etasmiṃ atthe kāraṇe phalopacāraṃ katvā nirodhapaccayo nirodhoti vutto .
Paṭipadā ca hoti puggalassa dukkhanirodhappattiyā .
Nanu sā eva dukkhanirodhappattīti tassā eva sā paṭipadāti na yujjatīti ?
Na , puggalādhigamassa yehi so adhigacchati , tesaṃ
V0.52 kāraṇabhūtadhammānañca pattibhāvena paṭipadābhāvena ca vuttattā .Sacchikiriyāsacchikaraṇadhammānaṃ aññattābhāvepi hi puggalasacchikiriyadhammabhāvehi nānattaṃ katvā niddeso
M0.52 kato .Atha vā dukkhanirodhappattiyā niṭṭhānaṃ phalanti tassā dukkhanirodhappattiyā paṭipadatā daṭṭhabbā .
Buddhādayo ariyā paṭivijjhantīti ettha paṭividdhakāle pavattaṃ buddhādivohāraṃ ‘‘ agamā rājagahaṃ buddho ’’ tiādīsu ( su . ni .410) viya purimakālepi āropetvā ‘‘ buddhādayo ’’ ti vuttaṃ .
Te hi buddhādayo catūhi maggehi paṭivijjhantīti .
Ariyapaṭivijjhitabbāni saccāni ariyasaccānīti cettha purimapade uttarapadalopo daṭṭhabbo .
Ariyā iman ti paṭivijjhitabbaṭṭhena ekattaṃ upanetvā ‘‘ iman ’’ ti vuttaṃ .
Tasmāti tathāgatassa ariyattā tassa saccānīti ariyasaccānīti vuccantīti attho .
Tathāgatena hi sayaṃ adhigatattā , teneva pakāsitattā , tato eva ca aññehi adhigamanīyattā tāni tassa hontīti .
Ariyabhāvasiddhitopīti ettha ariyasādhakāni saccāni ariyasaccānīti pubbe viya uttarapadalopo daṭṭhabbo .
Ariyāni saccānītipīti ettha avitathabhāvena araṇīyattā adhigantabbattā ariyāni , ariyavohāro vā ayaṃ avisaṃvādako avitatharūpo daṭṭhabbo .
Bādhanalakkhaṇan ti ettha dukkhadukkhatannimittabhāvo bādhanā , udayabbayapīḷitatā vā .
Bhavādīsu jātiādivasena cakkhurogādivasena ca anekadhā dukkhassa pavattanameva puggalassa santāpanaṃ , tadassa kiccaṃ raso .
Pavattinivattīsu saṃsāramokkhesu pavatti hutvā gayhatīti pavattipaccupaṭṭhānaṃ .
Pabhavati etasmā dukkhaṃ paṭisandhiyaṃ nibbattati purimabhavena pacchimabhavo ghaṭito saṃyutto hutvā pavattatīti pabhavo .
‘‘ Evampi taṇhānusaye anūhate nibbattatī dukkhamidaṃ punappunan ’’ ti ( dha . pa .338) evaṃ punappunaṃ uppādanaṃ anupacchedakaraṇaṃ .
Bhavanissaraṇanivāraṇaṃ palibodho .
Rāgakkhayādibhāvena sabbadukkhasantatā santi .
Accutirasan ti accutisampattikaṃ .
Cavanaṃ vā kiccanti tadabhāvaṃ kiccamiva voharitvā accutikiccanti attho .
Acavanañca sabhāvassāpariccajanaṃ avikāratā daṭṭhabbā .
Pañcakkhandhanimittasuññatāya aviggahaṃ hutvā gayhatīti animittapaccupaṭṭhānaṃ .
Anusayupacchedanavasena saṃsāracārakato niggamanūpāyabhāvo niyyānaṃ .
Nimittato pavattato ca cittassa vuṭṭhānaṃ hutvā gayhatīti vuṭṭhānapaccupaṭṭhānaṃ .
Asuvaṇṇādi
M0.53V0.53 suvaṇṇādi viya dissamānaṃ māyāti vatthusabbhāvā tassā viparītatā vuttā .Udakaṃ viya dissamānā pana marīci upagatānaṃ tucchā hoti , vatthumattampi tassā na dissatīti visaṃvādikā vuttā .
Marīcimāyāattānaṃ vipakkho bhāvo tacchāviparītabhūtabhāvo .
Ariyañāṇassāti avitathagāhakassa ñāṇassa , tena paṭivedhapaccavekkhaṇāni gayhanti , tesañca gocara bhāvo paṭivijjhitabbatāārammaṇabhāvo ca daṭṭhabbo .
Aggilakkhaṇaṃ uṇhattaṃ .
Tañhi katthaci kaṭṭhādiupādānabhedepi visaṃvādakaṃ viparītaṃ abhūtaṃ vā kadāci na hoti .
‘‘ Byādhidhammā jarādhammā , atho maraṇadhammino ’’ ti ( a . ni .3.39;5.57) ettha vuttā jātiādikā lokapakati .
Manussānaṃ uddhaṃ dīghatā , ekaccānaṃ tiracchānānaṃ tiriyaṃ dīghatā , vuddhiniṭṭhaṃ pattānaṃ puna avaḍḍhanaṃ evamādikā cāti vadanti .
Tacchāviparītabhūtabhāvesu pacchimo tathatā , paṭhamo avitathatā , majjhimo anaññathatāti ayametesaṃ viseso .
Dukkhā aññaṃ na bādhakan ti kasmā vuttaṃ , nanu taṇhāpi jāti viya dukkhanimittatāya bādhikāti ?
Na , bādhakapabhavabhāvena visuṃ gahitattā .
Jātiādīnaṃ viya vā dukkhassa adhiṭṭhānabhāvo dukkhadukkhatā ca bādhakatā , na dukkhassa pabhavakatāti natthi taṇhāya pabhavakabhāvena gahitāya bādhakattappasaṅgo .
Tenāha ‘‘ dukkhā aññaṃ na bādhakan ’’ ti .
Bādhakattaniyāmenāti dukkhaṃ bādhakameva , dukkhameva bādhakanti evaṃ dvidhāpi bādhakattāvadhāraṇenāti attho .
Taṃ vinā nāññatoti satipi avasesakilesaavasesākusalasāsavakusalamūlāvasesasāsavakusaladhammānaṃ dukkhahetubhāve na taṇhāya vinā tesaṃ dukkhahetubhāvo atthi , tehi pana vināpi taṇhāya dukkhahetubhāvo atthi kusalehi vinā akusalehi , rūpāvacarādīhi vinā kāmāvacarādīhi ca taṇhāya dukkhanibbattakattā .
Tacchaniyyānabhāvattāti dvidhāpi niyamena taccho niyyānabhāvo etassa , na micchāmaggassa viya viparītatāya , lokiyamaggassa viya vā anekantikatāya atacchoti tacchaniyyānabhāvo , maggo .
Tassa bhāvo tacchaniyyānabhāvattaṃ , tasmā tacchaniyyānabhāvattā .
Sabbattha dvidhāpi niyamena tacchāviparītabhūtabhāvo vuttoti āha ‘‘ iti tacchāvipallāsā ’’ tiādi .
Sacca-saddassa
M0.54 sambhavantānaṃ atthānaṃ uddharaṇaṃ , sambhavante vā atthe vatvā adhippetatthassa uddharaṇaṃ atthuddhāro .Viratisacceti musāvādaviratiyaṃ .
Na hi aññaviratīsu sacca-saddo niruḷhoti .
‘‘ Idameva saccaṃ , moghamaññan ’’ ti gahitā diṭṭhi diṭṭhisaccaṃ .
‘‘ Amosadhammaṃ nibbānaṃ
V0.54 , tadariyā saccato vidū ’’ ti ( su . ni .763) amosadhammattā nibbānaṃ paramatthasaccaṃ vuttaṃ .Tassa pana taṃsampāpakassa ca maggassa pajānanā paṭivedho avivādakāraṇanti dvayampi ‘‘ ekañhi saccaṃ na dutiyamatthi , yasmiṃ pajā no vivade pajānan ’’ ti ( su . ni .890; mahāni .119) missā gāthāya saccanti vuttaṃ .
Netaṃ dukkhaṃ ariyasaccanti āgaccheyya , netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti etena jātiādīnaṃ dukkhaariyasaccabhāve aviparītataṃ dasseti , aññaṃ dukkhaṃ ariyasaccanti āgaccheyya , netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti iminā dukkhaariyasaccabhāvassa jātiādīsu niyatataṃ .
Sacepi kathañci koci evaṃcitto āgaccheyya , paññāpane pana sahadhammena paññāpane attano vādassa ca paññāpane samattho natthīti dassetuṃ ‘‘ ahametaṃ … pe … paññāpessāmīti āgaccheyya , netaṃ ṭhānaṃ vijjatī ’’ ti vuttaṃ .
Jātiādīnaṃ anaññathatā aññassa ca tathābhūtassa abhāvoyevettha ṭhānābhāvo .
Sacepi koci āgaccheyya , āgacchatu , ṭhānaṃ pana natthīti ayamettha suttattho .
Esa nayo dutiyasuttepi .
Tattha pana sampattatā paccakkhatā ca paṭhamatā , taṃnimittatā dutiyatā , tadupasamatā tatiyatā , taṃsampāpakatā catutthatāti daṭṭhabbā .
Nibbutikāmena parijānanādīhi aññaṃ kiñci kiccaṃ kātabbaṃ natthi , dhammañāṇakiccaṃ vā ito aññaṃ natthi , pariññeyyādīni ca etapparamānevāti cattāreva vuttāni .
Taṇhāya ādīnavadassāvīnaṃ vasena ‘‘ taṇhāvatthuādīnaṃ etaṃparamatāyā ’’ ti vuttaṃ .
Tathā ālaye pañcakāmaguṇasaṅkhāte , sakalavatthukāmasaṅkhāte , bhavattayasaṅkhāte vā dukkhe dosadassāvīnaṃ vasena ‘‘ ālayādīnaṃ etaṃparamatāyā ’’ ti vuttaṃ .
Sahetukena dukkhenāti etena dukkhassa abbocchinnatādassanena atisaṃvegavatthutaṃ dasseti .
Na
M0.55 paṭivedhañāṇaṃ viya sakideva bujjhati , atha kho anu anu bujjhanato anubodho , anussavākāraparivitakkadiṭṭhinijjhānakkhantianugato vā bodho anubodho .Na hi so paccakkhato bujjhati , anussavādivasena pana kappetvā gaṇhātīti .
Kiccatoti parijānanādito .
Taṃkiccakaraṇeneva hi tāni tassa pākaṭāni .
Vivaṭṭānupassanāya hi saṅkhārehi patilīyamānamānasassa uppajjamānaṃ maggañāṇaṃ visaṅkhāraṃ dukkhanissaraṇaṃ ārammaṇaṃ katvā
V0.55 dukkhaṃ paricchindati , dukkhagatañca taṇhaṃ pajahati , nirodhañca phusati ādicco viya pabhāya , sammāsaṅkappādīhi saha uppannaṃ taṃ maggaṃ bhāveti , na ca saṅkhāre amuñcitvā pavattamānena ñāṇena etaṃ sabbaṃ sakkā kātuṃ nimittapavattehi avuṭṭhitattā , tasmā etāni kiccāni karontaṃ taṃ ñāṇaṃ dukkhādīni vibhāveti tattha sammohanivattanenāti ‘‘ cattāripi saccāni passatī ’’ ti vuttaṃ .Dukkhasamudayampi so passatīti kālantaradassanaṃ sandhāya vuttanti ce ?
Na ,‘‘ yo nu kho , āvuso , dukkhaṃ passati , dukkhasamudayampi so passatī ’’ tiādinā ( saṃ . ni .5.1100) ekadassino aññattayadassitāvicāraṇāya tassā sādhanatthaṃ gavaṃpatittherena imassa suttassa āharitattā paccekañca saccesu dissamānesu aññattayadassanassa yojitattā .
Aññathā anupubbābhisamaye purimadiṭṭhassa pacchā adassanato samudayādidassino dukkhādidassanatā na yojetabbā siyāti .
Suddhasaṅkhārapuñjamattadassanato sakkāyadiṭṭhi pariyuṭṭhānaṃ nivāreti .
‘‘ Lokasamudayaṃ kho , kaccāna , yathābhūtaṃ sammappaññāya passato yā loke natthitā , sā na hotī ’’ ti vacanato samudayadassanaṃ hetuphalappabandhāvicchedadassanavasena ucchedadiṭṭhi pariyuṭṭhānaṃ nivatteti .
‘‘ Lokanirodhaṃ kho … pe … passato yā loke atthitā , sā na hotī ’’ ti ( saṃ . ni .2.15) vacanato nirodhadassanaṃ hetunirodhā phalanirodhadassanavasena sassatadiṭṭhi pariyuṭṭhānaṃ nivāreti .
Attakārassa paccakkhadassanato maggadassanena ‘‘ natthi attakāre , natthi parakāre , natthi purisakāre ’’ tiādikaṃ ( dī . ni .1.168) akiriyadiṭṭhi pariyuṭṭhānaṃ pajahati .
‘‘ Natthi hetu , natthi paccayo sattānaṃ saṃkilesāya , ahetū appaccayā sattā saṃkilissanti .
Natthi hetu … pe … visuddhiyā , ahetū appaccayā sattā visujjhantī ’’ tiādikā ahetukadiṭṭhi ca idha akiriyadiṭṭhiggahaṇena gahitāti daṭṭhabbā .
Sāpi hi visuddhimaggadassanena pahīyatīti .
Dukkhañāṇaṃ
M0.56 samudayaphalassa dukkhassa adhuvādibhāvaṃ passatīti phale vippaṭipattiṃ nivatteti .‘‘ Issaro lokaṃ pavatteti nivatteti cā ’’ ti issarakāraṇino vadanti , padhānato āvi bhavati , tattheva ca patilīyatīti padhānakāraṇino .
‘‘ Kālavaseneva pavattati nivattati cā ’’ ti kālavādino .
‘‘ Sabhāveneva sambhoti vibhoti cā ’’ ti sabhāvavādino .
Ādi -saddena aṇūhi loko pavattati , sabbaṃ pubbekatahetūti evamādi akāraṇapariggaho daṭṭhabbo .
Rāmudakāḷārādīnaṃ viya arūpaloke , nigaṇṭhādīnaṃ viya lokathupikāya apavaggo mokkhoti gahaṇaṃ
V0.56 .Ādi -saddena padhānassa appavatti , guṇaviyuttassa attano sakattani avaṭṭhānaṃ , brahmunā salokatā , diṭṭhadhammanibbānavādāti evamādiggahaṇañca daṭṭhabbaṃ .
Ettha guṇaviyuttassāti buddhisukhadukkhaicchādosapayattadhammādhammasaṅkhārehi navahi attaguṇehi vippayuttassāti kaṇādabhakkhavādo .
Indriyatappanaputtamukhadassanādīhi vinā apavaggo natthīti gahetvā tathāpavattanaṃ kāmasukhallikānuyogo .
Ajjhattikabāhiresu dvādasasu āyatanesu kāmabhavavibhavataṇhāvasena dvādasa tikā chattiṃsa taṇhāvicaritāni .
Khuddakavatthuvibhaṅge vā āgatanayena kālavibhāgaṃ anāmasitvā vuttāni .
Vīmaṃsiddhipādādayo bodhipakkhiyā kiccanānattena vuttā , atthato ekattā sammādiṭṭhimukhena tattha antogadhā .
Tayo nekkhammavitakkādayoti lokiyakkhaṇe alobhamettākaruṇāsampayogavasena bhinnā maggakkhaṇe lobhabyāpādavihiṃsāsamucchedavasena tayoti ekopi vutto .
Esa nayo sammāvācādīsu .
Appicchatāsantuṭṭhitānaṃ pana bhāve sammāājīvasambhavato tena tesaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .
Bhavantarepi jīvitahetupi ariyehi avītikkamanīyattā ariyakantānaṃ sammāvācādisīlānaṃ gahaṇena yena saddhāhatthena tāni pariggahetabbāni , so saddhāhattho gahitoyeva hotīti tato anaññāni saddhindriyasaddhābalāni tattha antogadhāni honti .
Tesaṃ atthitāyāti saddhindriyasaddhābalachandiddhipādānaṃ atthitāya sīlassa atthibhāvato tividhenapi sīlena te tayopi gahitāti tattha antogadhā .
Cittasamādhīti cittiddhipādaṃ vadati .
‘‘ Cittaṃ paññañca bhāvayan ’’ ti ( saṃ . ni .1.23,192) hi cittamukhena samādhi
M0.57 vuttoti samādhimukhena cittampi vattabbataṃ arahati .Cittiddhipādabhāvanāya pana samādhipi adhimatto hotīti vīmaṃsiddhipādādivacanaṃ viya cittiddhipādavacanaṃ avatvā idha ‘‘ cittasamādhī ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Pītimanassa kāyo passambhati , passaddhakāyo sukhaṃ vedeti , sukhino cittaṃ samādhiyatī ’’ ti ( dī . ni .3.359; saṃ . ni .5.376; a . ni .3.96;11.12) vacanato samādhiupakārā pītipassaddhiyo , tasmā samādhiggahaṇena gahitā , upekkhā pana samādhiupakārakato taṃsadisakiccato ca , tasmā sammāsamādhivasena etesaṃ antogadhatā daṭṭhabbā .
Bhāro viya vighātakattā .
Dubbhikkhamiva bādhakattā .
‘‘ Nibbānaparamaṃ sukhan ’’ ti ( ma . ni .2.215,217; dha . pa .203,204) sukhabhāvato
V0.57 subhikkhamiva .Aniṭṭhabhāvato sāsaṅkasappaṭibhayato ca dukkhaṃ verīvisarukkhabhayaorimatīrūpamaṃ .
Tathatthenāti tathasabhāvena , pariññeyyabhāvenāti attho .
Etena ariyasaccadvayaṃ siyā dukkhaṃ , na ariyasaccaṃ , siyā ariyasaccaṃ , na dukkhanti imamatthaṃ dasseti .
Ariyasacca-saddaparā hi dukkhādisaddā pariññeyyādibhāvaṃ vadanti .
Teneva ariyasacca-saddānapekkhaṃ dukkha-saddaṃ sandhāya maggasampayuttasāmaññaphaladhammānaṃ ādipadasaṅgaho vutto , tadapekkhaṃ sandhāya catutthapadasaṅgaho .
Samudayādīsu avasesakilesādayo samudayo , na ariyasaccaṃ , saṅkhāranirodho nirodhasamāpatti ca nirodho , na ariyasaccaṃ , ariyamaggato aññāni maggaṅgāni maggo , na ariyasaccanti iminā nayena yojanā kātabbā .
Dukkhaṃ vedanīyampi santaṃ vedakarahitaṃ , kevalaṃ pana tasmiṃ attano paccayehi pavattamāne dukkhaṃ vedetīti vohāramattaṃ hoti .
Evaṃ itaresupi .
Kiriyāva vijjatīti samudayameva vadati , tassa vā dukkhapaccayabhāvaṃ .
Maggo atthīti vattabbe ‘‘ maggamatthī ’’ ti okārassa abhāvo katoti daṭṭhabbo .
Gamakoti gantā .
Sāsavatā asubhatāti katvā nirodhamaggā subhā eva .
Dukkhādīnaṃ pariyāyena samudayādibhāvo ca atthi , na pana nirodhabhāvo , nirodhassa vā dukkhādibhāvoti na aññamaññasamaṅgitāti āha ‘‘ nirodhasuññāni vā ’’ tiādi .
Samudaye dukkhassābhāvatoti ponobbhavikāya taṇhāya punabbhavassa abhāvato .
Yathā vā pakativādīnaṃ vikārāvibhāvato pubbe paṭippalīnā ca pakatibhāveneva tiṭṭhanti , na evaṃ
M0.58 samudayasampayuttampi dukkhaṃ samudayabhāvena tiṭṭhatīti āha ‘‘ samudaye dukkhassābhāvato ’’ ti .Yathā avibhattehi vikārehi mahantā visesindriyabhūtavisesehi pakatibhāveneva ṭhitehi pakati sagabbhā pakativādīnaṃ , evaṃ na phalena sagabbho hetūti attho .
Dukkhasamudayānaṃ nirodhamaggānañca asamavāyāti etaṃ vivaranto āha ‘‘ na hetusamavetaṃ hetuphalan ’’ tiādi .
Tattha idha tantūsu paṭo , kapālesu ghaṭo , biraṇesu kaṭo , dvīsu aṇūsu dviaṇukantiādinā idha buddhivohārajanako avisuṃ siddhānaṃ sambandho samavāyo , tena samavāyena kāraṇesu dvīsu aṇūsu dviaṇukaṃ phalaṃ samavetaṃ ekībhūtamiva sambandhaṃ , tīsu aṇūsu tiaṇukanti evaṃ mahāpathavimahāudakamahāaggimahāvātakkhandhapariyantaṃ phalaṃ attano kāraṇesu samavetanti samavāyavādino vadanti .
Evaṃ pana vadantehi aparimāṇesu kāraṇesu mahāparimāṇaṃ
V0.58 ekaṃ phalaṃ samavetaṃ attano antogadhehi kāraṇehi sagabbhaṃ asuññanti vuttaṃ hoti , evamidha samavāyābhāvā phale hetu natthīti hetusuññaṃ phalanti attho .Pavattibhāvatoti saṃsārassa pavattibhāvato .
Catuāhārabhedatoti iminā cattāro āhārabhede tehi bhinne tappaccayadhammabhede ca saṅgaṇhāti .
Rūpābhinandanādibhedo rūpādikhandhavasena , ārammaṇavasena vā .
Upādānehi upādīyatīti upādi , upādānakkhandhapañcakaṃ .
Nibbānañca taṃnissaraṇabhūtaṃ tassa vūpasamo taṃsantīti katvā tassa yāva pacchimaṃ cittaṃ , tāva sesataṃ , tato parañca anavasesataṃ upādāya ‘‘ saupādisesanibbānadhātu anupādisesanibbānadhātū ’’ ti dvidhā voharīyatīti .
‘‘ Sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo vipassanā , itare samatho ’’ ti vadanti .
Sīlampi hi samathassa upakārakattā samathaggahaṇena gayhatīti tesaṃ adhippāyo .
Atha vā yānadvayavasena laddho maggo samatho vipassanāti āgamanavasena vuttoti daṭṭhabbo .
Sappadesattāti sīlakkhandhādīnaṃ ekadesattāti attho .
Sīlakkhandhādayo hi sabbalokiyalokuttarasīlādisaṅgāhakā , ariyamaggo lokuttaroyevāti tadekadeso hoti .
Onatasahāyo viya vāyāmo paggahakiccasāmaññato .
Aṃsakūṭaṃ datvā ṭhitasahāyo viya sati apilāpanavasena niccalabhāvakaraṇasāmaññato .
Sajātitoti savitakkasavicārādibhedesu samānāya samādhijātiyāti
M0.59 attho .Kiriyatoti samādhianurūpakiriyato .
Tato eva hi ‘‘ cattāro satipaṭṭhānā samādhinimittā , cattāro sammappadhānā samādhiparikkhārā ’’ ti ( ma . ni .1.462) sativāyāmānaṃ samādhissa nimittaparikkhārabhāvo vuttoti .
Ākoṭentena viyāti ‘‘ aniccaṃ aniccan ’’ tiādinā paññāsadisena kiccena samantato ākoṭentena viya ‘‘ aniccaṃ khayaṭṭhena , dukkhaṃ bhayaṭṭhenā ’’ tiādinā parivattantena viya ca ādāya ūhitvā dinnameva paññā paṭivijjhati .
Dvinnaṃ samānakālattepi paccayabhāvena saṅkappassa purimakālassa viya niddeso kato .
Sajātitoti ‘‘ dukkhe ñāṇan ’’ tiādīsu samānāya paññājātiyā .
Kiriyatoti ettha paññāsadisakiccaṃ kiriyāti vuttaṃ , pubbe pana samādhiupakārakaṃ tadanurūpaṃ kiccanti ayamettha viseso .
‘‘ Sabbaṃ , bhikkhave , abhiññeyyan ’’ ti ( saṃ . ni .4.46) vacanato
V0.59 cattāripi abhimukhaṃ paccakkhato ñātabbāni , abhivisiṭṭhena vā ñāṇena ñātabbānīti abhiññeyyāni .Durabhisambhavataran ti abhisambhavituṃ sādhetuṃ asakkuṇeyyataraṃ , sattivighātena duradhigamanti attho .
Bādhakapabhavasantiniyyānalakkhaṇehi vavatthānaṃ salakkhaṇavavatthānaṃ .
Duravagāhatthena gambhīrattāti oḷārikā dukkhasamudayā .
Tiracchānagatānampi hi dukkhaṃ āhārādīsu ca abhilāso pākaṭo , pīḷanādiāyūhanādivasena pana ‘‘ idaṃ dukkhaṃ , idamassa kāraṇan ’’ ti yāthāvato ogāhituṃ asakkuṇeyyattā gambhīrā , saṇhasukhumadhammattā nirodhamaggā sabhāvato eva gambhīrattā duravagāhā , teneva uppanne magge natthi nirodhamaggānaṃ yāthāvato anavagāhoti .
Nibbānampi maggena adhigantabbattā tassa phalanti apadissatīti āha ‘‘ phalāpadesato ’’ ti .
Vuttañhi ‘‘ dukkhanirodhe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā ’’ ti ( vibha .719).
Maggopi nirodhassa sampāpakabhāvato hetūti apadissatīti āha ‘‘ hetuapadesato ’’ ti .
Vuttampi cetaṃ ‘‘ dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā ’’ ti ( vibha .719).
Iti vijaññāti iti -saddena vijānanakkamaṃ dasseti .
Evaṃ pakārehīti evaṃ -saddena vijānanakāraṇabhūte naye .
Uddesavaṇṇanā niṭṭhitā .