Uddesavāravaṇṇanā
225.‘‘‘ Kiṃvādī
M0.83V0.83 bhante sammāsambuddho ’ ti ?‘ Vibhajjavādī mahārājā ’’’ ti ( pārā . aṭṭha .1. tatiyasaṅgītikathā ) moggaliputtatissattherena vuttattā sammāsambuddhasāvakā vibhajjavādino .
Te hi venayikādibhāvaṃ vibhajja vadanti , cīvarādīnaṃ sevitabbāsevitabbabhāvaṃ vā sassatucchedavāde vā vibhajja vadanti ‘‘ sassato attā ca loko cā ’’ tiādīnaṃ ṭhapanīyānaṃ ṭhapanato rāgādikkhayassa sassatassa rāgādikāyaduccaritādiucchedassa ca vacanato , na pana ekaṃsabyākaraṇīyādayo tayo pañhe apanetvā vibhajjabyākaraṇīyameva vadantīti .
Vibhajjavādīnaṃ maṇḍalaṃ samūho vibhajjavādimaṇḍalaṃ , vibhajjavādino vā bhagavato parisā vibhajjavādimaṇḍalan tipi vadanti .
Ācariyehi vuttaaviparītatthadīpanena te anabbhācikkhantena .
‘‘ Avijjā puññāneñjābhisaṅkhārānaṃ hetupaccayo hotī ’’ tiādiṃ vadanto kathāvatthumhi paṭikkhitte puggalavādādike ca vadanto sakasamayaṃ vokkamati nāma , tathā avokkamantena .
Parasamayaṃ dosāropanabyāpāravirahena anāyūhantena .
‘‘ Idampi yuttaṃ gahetabban ’’ ti parasamayaṃ asampiṇḍentenāti keci vadanti .
‘‘ Tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi , yathā tadevidaṃ viññāṇaṃ sandhāvati saṃsarati anaññan ’’ tiādiṃ ( ma . ni .1.396) vadanto suttaṃ paṭibāhati nāma , tathā appaṭibāhantena .
‘‘ Tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi , yathā yeme antarāyikā dhammā vuttā
V0.84 bhagavatā , te paṭisevato nālaṃ antarāyāyā ’’ ti ( ma . ni .1.234; pāci .418,429),‘‘ supinante kato vītikkamo āpattikaro hotī ’’ ti ca evamādiṃ vadanto vinayaṃ paṭilometi nāma , tabbipariyāyena taṃ anulomentena .Paṭilomento hi kammantaraṃ bhindanto dhammatañca vilometi .
Suttante vutte cattāro mahāpadese , aṭṭhakathāyañca vutte suttasuttānulomaācariyavādaattanomati mahāpadese olokentena .
Taṃolokanena hi sutte
M0.84 vinaye ca santiṭṭhati nātidhāvati .Dhamman ti paṭiccasamuppādapāḷiṃ .
Atthan ti tadatthaṃ .
Hetuhetuphalāni idha nādhippetāni .
‘‘ Dukkhādīsu aññāṇaṃ avijjā ’’ ti vuttamatthaṃ parivattitvā puna ‘‘ pubbante aññāṇan ’’ tiādīhi aparehipi pariyāyehi niddisantena .
‘‘ Saṅkhārā iminā pariyāyena bhavoti vuccanti , taṇhā iminā pariyāyena upādānan ’’ tiādinā niddisantenāti vadanti .
Sattoti sattasuññatāti vadanti , sattasuññesu vā saṅkhāresu sattavohāro .
Paccayākārameva cāti paccayākāro eva ca , ma -kāro padasandhikaro .
Tasmāti vuttanayena atthavaṇṇanāya kātabbattā dukkarattā ca .
Patiṭṭhaṃ nādhigacchāmīti yattha ṭhitassa vaṇṇanā sukarā hoti , taṃ nayaṃ attanoyeva ñāṇabalena nādhigacchāmīti attho .
Nissayaṃ pana ācikkhanto āha ‘‘ sāsanaṃ panidan ’’ tiādi .
Idha sāsanan ti pāḷidhammamāha , paṭiccasamuppādameva vā .
So hi anulomapaṭilomādinānādesanānayamaṇḍito abbocchinno ajjāpi pavattatīti nissayo hoti .
Tadaṭṭhakathāsaṅkhāto ca pubbācariyamaggoti .
‘‘ Taṃ suṇātha samāhitā ’’ ti ādarajanane kiṃ payojananti taṃ dassento āha ‘‘ vuttañhetan ’’ tiādi .
Aṭṭhiṃ katvāti atthaṃ katvā , yathā vā na nassati , evaṃ aṭṭhigataṃ viya karonto aṭṭhiṃ katvā .
Pubbakālato aparakāle bhavaṃ pubbāpariyaṃ .
Paṭhamārambhādito pabhuti khaṇe khaṇe ñāṇavisesaṃ kilesakkhayavisesañca labhatīti attho .
Kammavipākakilesavaṭṭānaṃ mūlakāraṇattā ādito vuttattā ca avijjā paṭiccasamuppādassa mūlaṃ .
Tattha valliyā mūle diṭṭhe tato pabhuti valliyā haraṇaṃ viya paṭiccasamuppādassa
V0.85 mūle diṭṭhe tato pabhuti paṭiccasamuppādadesanāti upamāsaṃsandanā na kātabbā .Na hi bhagavato ‘‘ idameva diṭṭhaṃ , itaraṃ adiṭṭhan ’’ ti vibhajanīyaṃ atthi sabbassa diṭṭhattā .
Mūlato pabhuti pana valliyā haraṇaṃ viya mūlato pabhuti paṭiccasamuppādadesanā katāti idamettha sāmaññamadhippetaṃ , bodhaneyyajjhāsayavasena vā bodhetabbabhāvena mūlādidassanasāmaññañca yojetabbaṃ .
Tassāti
M0.85 –‘‘ Sa kho so , bhikkhave , kumāro vuddhimanvāya indriyānaṃ paripākamanvāya pañcahi kāmaguṇehi samappito … pe … rajanīyehi , so cakkhunā rūpaṃ disvā piyarūpe rūpe sārajjati , apiyarūpe rūpe byāpajjati , anupaṭṭhitakāyasatī ca viharati parittacetaso .
So tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti .
Yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti , so evaṃ anurodhavirodhaṃ samāpanno yaṃ kiñci vedanaṃ vedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā , so taṃ vedanaṃ abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhatī ’’ ti ( ma . ni .1.408)–
Evaṃ vuttassa .
Evaṃ sotadvārādīsupi .
Abhivadatoti ‘‘ aho sukhaṃ , aho sukhan ’’ ti vacībhedakarappattāya balavataṇhāya ‘‘ ahaṃ mamā ’’ ti abhivadato .
Tato balavatiyā mocetuṃ asakkuṇeyyabhāvena ajjhosāya tiṭṭhato .
Tatopi balavatī upādānabhūtā taṇhā nandī .
Ettha ca abhinandanādinā taṇhā vuttā , nandīvacanena tappaccayaṃ upādānaṃ catubbidhampi nanditātadavippayogatāhi taṇhādiṭṭhābhinandanabhāvehi cāti veditabbaṃ .
‘‘ Jātipaccayā jarāmaraṇan ’’ tiādikañca tattheva mahātaṇhāsaṅkhayavimuttisutte ( ma . ni .1.402-403) vuttaṃ .
Vipākavaṭṭabhūte paṭisandhipavattiphassādayo kammasamuṭṭhānañca ojaṃ sandhāya ‘‘ cattāro āhārā taṇhānidānā ’’ tiādi vuttaṃ , vaṭṭūpatthambhakā pana itarepi āhārā taṇhāpabhave tasmiṃ avijjamāne na vijjantīti ‘‘ taṇhānidānā ’’ ti vattuṃ vaṭṭanti .
Tato tatoti catubbidhāsu desanāsu tato tato desanāto .
Ñāyappaṭivedhāya saṃvattatīti ñāyoti
V0.86 maggo , soyeva vā paṭiccasamuppādo ‘‘ ariyo cassa ñāyo paññāya sudiṭṭho hotī ’’ ti ( saṃ . ni .2.41) vacanato .Sayameva hi samantabhadrakattā tathā tathā paṭivijjhitabbattā tāya tāya desanāya attano paṭivedhāya saṃvattatīti .
Samantabhadrakattaṃ desanāvilāsappatti ca catunnampi desanānaṃ samānaṃ kāraṇanti visesakāraṇaṃ
M0.86 vattukāmo āha ‘‘ visesato ’’ ti .Assa bhagavato desanā , assa vā paṭiccasamuppādassa desanāti yojetabbaṃ .
Pavattikāraṇavibhāgo avijjādikova , kāraṇanti vā gahitānaṃ pakatiādīnaṃ avijjādīnañca akāraṇatā kāraṇatā ca .
Tattha sammūḷhā keci akāraṇaṃ ‘‘ kāraṇan ’’ ti gaṇhanti , keci na kiñci kāraṇaṃ bujjhantīti tesaṃ yathāsakehi anurūpehi kāraṇehi saṅkhārādipavattisandassanatthaṃ anulomadesanā pavattā , itarāsaṃ tadatthatāsambhavepi na tāsaṃ tadatthameva pavatti atthantarasabbhāvato .
Ayaṃ pana tadatthā evāti etissā tadatthatā vuttā .
Pavattiādīnavapaṭicchādikā avijjā ādi , tato saṅkhārā uppajjanti tato viññāṇanti evaṃ pavattiyā uppattikkamasandassanatthañca .
Anuvilokayato yo sambodhito pubbabhāge taṃtaṃphalapaṭivedho pavatto , tadanusārena tadanugamena jarāmaraṇādikassa jātiādikāraṇaṃ yaṃ adhigataṃ , tassa sandassanatthaṃ assa paṭilomadesanā pavattā , anuvilokayato paṭilomadesanā pavattāti vā sambandho .
Desentopi hi bhagavā kicchāpannaṃ lokaṃ anuviloketvā pubbabhāga … pe … sandassanatthaṃ desetīti .
Āhārataṇhādayo paccuppannaddhā , saṅkhārāvijjā atītaddhāti iminā adhippāyenāha ‘‘ yāva atītaṃ addhānaṃ atiharitvā ’’ ti , āhārā vā taṇhāya pabhāvetabbā anāgato addhā , taṇhādayo paccuppanno , saṅkhārāvijjā atītoti .
Paccakkhaṃ pana phalaṃ dassetvā taṃnidānadassanavasena phalakāraṇaparamparāya dassanaṃ yujjatīti āhārā purimataṇhāya uppāditā paccuppanno addhā , taṇhādayo atīto , saṅkhārāvijjā tatopi atītataro saṃsārassa anādibhāvadassanatthaṃ vuttoti yāva atītaṃ addhānan ti yāva atītataraṃ addhānanti attho yutto .
Āyatiṃ punabbhavābhinibbattiāhārakā vā cattāro āhārā –
‘‘ Āhāretīti ahaṃ na vadāmi , āhāretīti cāhaṃ vadeyyuṃ , tatrassa kallo pañho
V0.87 ‘ ko nu kho , bhante , āhāretī ’ ti .Evaṃ cāhaṃ na vadāmi , evaṃ pana avadantaṃ maṃ yo evaṃ puccheyya ‘ kissa nu kho , bhante , viññāṇāhāro ’ ti .
Esa kallo
M0.87 pañho , tatra kallaṃ veyyākaraṇaṃ , viññāṇāhāro āyatiṃ punabbhavābhinibbattiyā ’’ ti ( saṃ . ni .2.12)–Vacanato taṃsampayuttattā phassacetanānaṃ tappavattihetuttā ca kabaḷīkārāhārassa .
Tena hi upatthambhitarūpakāyassa , tañca icchantassa kammaviññāṇāyūhanaṃ hoti .
Bhojanañhi saddhādīnaṃ rāgādīnañca upanissayoti vuttanti .
Tasmā ‘‘ te kammavaṭṭasaṅgahitā āhārā paccuppanno addhā ’’ ti imasmiṃ pariyāye purimoyevattho yutto .
Atītaddhuto pabhuti ‘‘ iti kho , bhikkhave , avijjāpaccayā saṅkhārā ’’ tiādinā ( saṃ . ni .2.3) atīte tato parañca hetuphalapaṭipāṭiṃ paccakkhānaṃ āhārānaṃ nidānadassanavasena ārohitvā nivattanena vinā abujjhantānaṃ taṃsandassanatthaṃ sā ayaṃ desanā pavattāti attho .
Anāgataddhuno sandassanatthan ti anāgataddhuno duppaṭivijjhantānaṃ apassantānaṃ paccakkhaṃ paccuppannaṃ hetuṃ dassetvā hetuphalaparamparāya tassa sandassanatthanti attho .
Mūlakāraṇasaddaṃ apekkhitvā ‘‘ na akāraṇan ’’ ti napuṃsakaniddeso kato .
Akāraṇaṃ yadi siyā , suttaṃ paṭibāhitaṃ siyāti dassento suttaṃ āharati .
Vaṭṭakathāya sīsabhāvo vaṭṭahetuno kammassapi hetubhāvo .
Tattha bhavataṇhāyapi hetubhūtā avijjā , tāya paṭicchāditādīnave bhave taṇhuppattitoti avijjā visesena sīsabhūtāti ‘‘ mūlakāraṇan ’’ ti vuttā .
Purimāya koṭiyā apaññāyamānāya uppādavirahato niccataṃ gaṇheyyāti āha ‘‘ evañcetaṃ , bhikkhave , vuccatī ’’ tiādi .
Tena ito pubbe uppannapubbatā natthīti apaññāyanato purimakoṭiapaññāyanaṃ vuttanti imamatthaṃ dasseti .
Avijjātaṇhāhetukkamena phalesu vattabbesu ‘‘ sugatiduggatigāmino ’’ ti vacanaṃ saddalakkhaṇāvirodhanatthaṃ .
Dvande hi pūjitassa pubbanipātoti .
Savarā kira maṃsassa aṭṭhinā alagganatthaṃ punappunaṃ tāpetvā koṭṭetvā uṇhodakaṃ pāyetvā virittaṃ sūnaṃ aṭṭhito muttamaṃsaṃ gāviṃ mārenti .
Tenāha ‘‘ aggisantāpi ’’ ccādi .
Tattha yathā vajjhā gāvī ca avijjābhibhūtatāya yathāvuttaṃ uṇhodakapānaṃ ārabhati , evaṃ puthujjano yathāvuttaṃ duggatigāmikammaṃ .
Yathā pana sā uṇhodakapāne
V0.88 ādīnavaṃ disvāM0.88 taṇhāvasena sītudakapānaṃ ārabhati , evamayaṃ avijjāya mandattā duggatigāmikamme ādīnavaṃ disvā taṇhāvasena sugatigāmikammaṃ ārabhati .Dukkhe hi avijjaṃ taṇhā anuvattati , sukhe taṇhaṃ avijjāti .
Evan ti avijjāya nivutattā taṇhāya saṃyuttattā ca .
Ayaṃ kāyoti saviññāṇakakāyo khandhapañcakaṃ ,‘‘ saḷāyatanapaccayā phasso ’’ ti vacanato phassakāraṇañcetaṃ vuccatīti āyatanachakkaṃ vā .
Samudāgatoti uppanno .
Bahiddhā ca nāmarūpan ti bahiddhā saviññāṇakakāyo khandhapañcakaṃ , saḷāyatanāni vā .
Itthetan ti itthaṃ etaṃ .
Attano ca paresañca pañcakkhandhā dvādasāyatanāni ca dvārārammaṇabhāvena vavatthitāni dvayanāmānīti attho .
‘‘ Dvayaṃ paṭicca phassoti aññattha cakkhurūpādīni dvayāni paṭicca cakkhusamphassādayo vuttā , idha pana ajjhattikabāhirāni āyatanāni .
Mahādvayaṃ nāma kiretan ’’ ti ( saṃ . ni . aṭṭha .2.2.19) vuttaṃ .
Ayamettha adhippāyo – aññattha ‘‘ cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ , tiṇṇaṃ saṅgati phasso ’’ tiādinā ( saṃ . ni .2.43)‘‘ cakkhu ceva rūpā ca … pe … mano ceva dhammā cā ’’ ti vuttāni dvayāni paṭicca cakkhusamphassādayo vuttā , idha pana ‘‘ ayañceva kāyo ’’ ti cakkhādinissaye sesadhamme cakkhādinissite eva katvā vuttaṃ , cakkhādikāyaṃ ekattena ‘‘ ajjhattikāyatanan ’’ ti gahetvā ‘‘ bahiddhā nāmarūpan ’’ ti vuttaṃ , rūpādiārammaṇaṃ ekatteneva bāhirāyatananti tāni ajjhattikabāhirāni āyatanāni paṭicca phasso vutto , tasmā mahādvayaṃ nāmetanti .
Evañca katvā ‘‘ attano ca parassa ca pañcahi khandhehi chahāyatanehi cāpi ayamattho dīpetabbovā ’’ ti ( saṃ . ni . aṭṭha .2.2.19) vuttaṃ .
‘‘ Ayaṃ kāyo ’’ ti hi vuttāni sanissayāni cakkhādīni attano pañcakkhandhā ,‘‘ bahiddhā nāmarūpan ’’ ti vuttāni rūpādīni paresaṃ .
Tathā ayaṃ kāyo attanova ajjhattikāni āyatanāni , bahiddhā nāmarūpaṃ paresaṃ bāhirānīti .
Aññathā ajjhattikāyatanamatte eva ‘‘ ayaṃ kāyo ’’ ti vutte na ajjhattikāyatanāneva attano pañcakkhandhā hontīti attano ca paresañca pañcakkhandhehi dīpanā na sambhaveyyāti .
Saḷevāyatanānīti saḷeva samphassakāraṇāni , yehi kāraṇabhūtehi āyatanehi uppannena phassena phuṭṭho bālo sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedeti .
Ādi -saddena
M0.89 ‘‘ etesaṃ vā aññatarena avijjānīvaraṇassa , bhikkhave , paṇḍitassa taṇhāyaV0.89 saṃyuttassā ’’ tiādi yojetabbaṃ .Tasmiñhi sutte saṅkhāre avijjātaṇhānissite eva katvā kāyaggahaṇena viññāṇanāmarūpasaḷāyatanāni gahetvā etasmiñca kāye saḷāyatanānaṃ phassaṃ taṃnissitameva katvā vedanāya visesapaccayabhāvaṃ dassentena bhagavatā bālapaṇḍitānaṃ atītaddhāvijjātaṇhāmūlako vedanānto paṭiccasamuppādo dassito .
Puna ca bālapaṇḍitānaṃ visesaṃ dassentena –
‘‘ Yāya ca , bhikkhave , avijjāya nivutassa bālassa yāya ca taṇhāya saṃyuttassa ayaṃ kāyo samudāgato , sā ceva avijjā bālassa appahīnā , sā ca taṇhā aparikkhīṇā .
Taṃ kissa hetu ?
Na , bhikkhave , bālo acari brahmacariyaṃ sammā dukkhakkhayāya , tasmā bālo kāyassa bhedā kāyūpago hoti , so kāyūpago samāno na parimuccati jātiyā … pe … dukkhasmāti vadāmī ’’ ti ( saṃ . ni .2.19)–
Vedanāpabhavaṃ sāvijjaṃ taṇhaṃ dassetvā upādānabhave ca taṃnissite katvā ‘‘ kāyūpago hotī ’’ tiādinā jātiādike dassentena paccuppannahetusamuṭṭhānato pabhuti ubhayamūlova paṭiccasamuppādo vutto , tabbipariyāyena ca paṇḍitassa paccuppannahetuparikkhayato pabhuti ubhayamūlako paṭilomapaṭiccasamuppādoti .
Duggatigāmikammassa visesapaccayattā avijjā ‘‘ avindiyaṃ vindatī ’’ ti vuttā , tathā visesapaccayo vindiyassa na hotīti ‘‘ vindiyaṃ na vindatī ’ ti ca .
Attani nissitānaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ pavattanaṃ uppādanaṃ āyatanaṃ .
Sammohabhāveneva anabhisamayabhūtattā aviditaṃ aññātaṃ karoti .
Antavirahite javāpetīti ca vaṇṇāgamavipariyāyavikāravināsadhātuatthavisesayogehi pañcavidhassa niruttilakkhaṇassa vasena tīsupi padesu a-kāra vi-kāra ja-kāre gahetvā aññesaṃ vaṇṇānaṃ lopaṃ katvā ja-kārassa ca dutiyassa āgamaṃ katvā ‘‘ avijjā ’’ ti vuttā .
Byañjanatthaṃ dassetvā sabhāvatthaṃ dassetuṃ ‘‘ apicā ’’ tiādimāha .
Cakkhuviññāṇādīnaṃ vatthārammaṇāni ‘‘ idaṃ vatthu , idamārammaṇan ’’ ti avijjāya ñātuṃ
M0.90 na sakkāti avijjā tappaṭicchādikā vuttā .Vatthārammaṇasabhāvacchādanato eva avijjādīnaṃ paṭiccasamuppādabhāvassa , jarāmaraṇādīnaṃ paṭiccasamuppannabhāvassa ca chādanato paṭiccasamuppādapaṭiccasamuppannachādanaṃ veditabbaṃ .
Saṅkhāra-saddaggahaṇena
V0.90 āgatā saṅkhārā saṅkhāra-saddena āgatasaṅkhārā .Yadipi avijjāpaccayā saṅkhārāpi saṅkhāra-saddena āgatā , te pana imissā desanāya padhānāti visuṃ vuttā .
Tasmā ‘‘ duvidhā ’’ ti ettha abhisaṅkharaṇakasaṅkhāraṃ saṅkhāra-saddenāgataṃ sandhāya tattha vuttampi vajjetvā saṅkhārasaddena āgatasaṅkhārā yojetabbā .
‘‘ Saṅkhāra-saddenāgatasaṅkhārā ’’ ti vā samudāyo vutto , tadekadeso ca idha vaṇṇitabbabhāvena ‘‘ avijjāpaccayā saṅkhārā ’’ ti , tasmā vaṇṇitabbasabbasaṅgahaṇavasena duvidhatā vuttāti veditabbā .
Paṭhamaṃ nirujjhati vacīsaṅkhārotiādinā vitakkavicāraassāsapassāsasaññāvedanāvacīsaṅkhārādayo vuttā , na avijjāsaṅkhāresu vuttā kāyasañcetanādayo .
Paritassatīti pipāsati .
Bhavatīti upapattibhavaṃ sandhāya vuttaṃ , bhāvayatīti kammabhavaṃ .
Cuti khandhānaṃ maraṇanti ‘‘ maranti etenā ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Dukkhā vedanā uppādadukkhā ṭhitidukkhā ’’ ti ( ma . ni .1.465) vacanato dvedhā khaṇati .
Āyāsoti parissamo visādo .
Kevala-saddo asammissavācako hoti ‘‘ kevalā sālayo ’’ ti , niravasesavācako ca ‘‘ kevalā aṅgamagadhā ’’ ti , tasmā dvedhāpi atthaṃ vadati .
Tattha asammissassāti sukharahitassa .
Na hi ettha kiñci uppādavayarahitaṃ atthīti .
Taṃsampayutte , puggalaṃ vā sammohayatīti sammohanarasā .
Ārammaṇasabhāvassa chādanaṃ hutvā gayhatīti chādanapaccupaṭṭhānā .
‘‘ Āsavasamudayā avijjāsamudayo ’’ ti ( ma . ni .1.103) vacanato āsavapadaṭṭhānā .
Paṭisandhijananatthaṃ āyūhanti byāpāraṃ karontīti āyūhanarasā , rāsikaraṇaṃ vā āyūhanaṃ .
Nāmarūpassa purecārikabhāvena pavattatīti pubbaṅgamarasaṃ .
Purimabhavena saddhiṃ ghaṭanaṃ hutvā gayhatīti paṭisandhipaccupaṭṭhānaṃ .
Viññāṇena saha sampayujjatīti sampayogarasaṃ .
Aññamaññaṃ sampayogābhāvato rūpaṃ vikiratīti vikiraṇarasaṃ .
Evañca katvā pisiyamānā taṇḍulādayo vikiranti cuṇṇī bhavantīti .
Nāmassa kadāci kusalādibhāvo ca atthīti tato
M0.91 visesanatthaṃ ‘‘ abyākatapaccupaṭṭhānan ’’ ti āha .‘‘ Acetanā abyākatā ’’ ti ettha viya anārammaṇatā vā abyākatatā daṭṭhabbā .
Āyatanalakkhaṇan ti ghaṭanalakkhaṇaṃ , āyānaṃ tananalakkhaṇaṃ vā .
Dassanādīnaṃ kāraṇabhāvo dassanādirasatā .
Akusalavipākupekkhāya aniṭṭhabhāvato dukkhena itarāya ca iṭṭhabhāvato sukhena saṅgahitattā ‘‘ sukhadukkhapaccupaṭṭhānā ’’ ti āha .
Dukkhasamudayattā hetulakkhaṇā taṇhā .
‘‘ Tatratatrābhinandinī ’’ ti ( dī . ni .2.400; ma . ni .1.133,460; vibha .203) vacanato
V0.91 abhinandanarasā .Cittassa , puggalassa vā rūpādīsu atittabhāvo hutvā gayhatīti atittabhāvapaccupaṭṭhānā .
Taṇhādaḷhattaṃ hutvā kāmupādānaṃ , sesāni diṭṭhi hutvā upaṭṭhahantīti taṇhādaḷhattadiṭṭhipaccupaṭṭhānā .
Kammupapattibhavavasena bhavassa lakkhaṇādayo yojetabbā .
Ādi -saddena anubodhādibhāvaggahaṇaṃ .
Dukkhādīsu aññāṇaṃ appaṭipatti , asubhādīsu subhādivipallāsā micchāpaṭipatti .
Diṭṭhivippayuttā vā appaṭipatti , diṭṭhisampayuttā micchāpaṭipatti .
Na avijjāya eva chadvārikatā chaḷārammaṇatā ca , atha kho aññesupi paṭiccasamuppādaṅgesu arūpadhammānanti āha ‘‘ sabbesupī ’’ ti .
Nobhayagocaran ti manāyatanamāha .
Na hi arūpadhammānaṃ desavasena āsannatā dūratā ca atthi asaṇṭhānattā , tasmā manāyatanassa gocaro na manāyatanaṃ sampatto asampatto vāti vuccatīti .
Sokādīnaṃ sabbhāvā aṅgabahuttappasaṅge ‘‘ dvādasevā ’’ ti aṅgānaṃ vavatthānaṃ veditabbaṃ .
Na hi sokādayo aṅgabhāvena vuttā , phalena pana kāraṇaṃ avijjaṃ mūlaṅgaṃ dassetuṃ te vuttāti .
Jarāmaraṇabbhāhatassa hi bālassa te sambhavantīti sokādīnaṃ jarāmaraṇakāraṇatā vuttā .
‘‘ Sārīrikāya dukkhāya vedanāya phuṭṭho ’’ ti ( saṃ . ni .4.252) ca sutte jarāmaraṇanimittañca dukkhaṃ saṅgahitanti taṃtaṃnimittānaṃ sādhakabhāvena vuttaṃ .
Yasmā pana jarāmaraṇeneva sokādīnaṃ ekasaṅkhepo kato , tasmā tesaṃ jātipaccayatā yujjati .
Jarāmaraṇapaccayabhāve hi avijjāya ekasaṅkhepo kātabbo siyā , jātipaccayā pana jarāmaraṇaṃ sokādayo ca sambhavantīti .
Tattha jarāmaraṇaṃ ekantikaṃ aṅgabhāveneva gahitaṃ , sokādayo
M0.92 pana rūpabhavādīsu abhāvato anekantikā kevalaṃ pākaṭena phalena avijjānidassanatthaṃ gahitā .Tena anāgate jātiyā sati tato parāya paṭisandhiyā hetuhetubhūtā avijjā dassitāti bhavacakkassa avicchedo dassito hotīti .
Suttañca sokādīnaṃ avijjā kāraṇanti etassevatthassa sādhakaṃ daṭṭhabbaṃ , na sokādīnaṃ bālassa jarāmaraṇanimittatāmattassa .
‘‘ Assutavā puthujjano ’’ ti ( saṃ . ni .4.252) hi vacanena avijjā sokādīnaṃ kāraṇanti dassitā , na ca jarāmaraṇanimittameva dukkhaṃ dukkhanti .
Uddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā .