Jātiniddesavaṇṇanā
190. Tattha
M0.60 … pe … ayaṃ mātikāti niddesavāraādimhi vutte jātiādiniddese tesaṃ jātiādīnaṃ niddesavasena dukkhassa ariyasaccassa kathanatthāya , tesu vā jātiādīsu tesañca dukkhaṭṭhe veditabbe jātiādīnaṃ niddesavasena dukkhassa ariyasaccassa kathanatthāya dukkhadukkhantiādikā dukkhamātikā veditabbāti attho .Atha vā tatthāti tasmiṃ niddesavāre .
‘‘ Jātipi dukkhā … pe … saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā ’’ ti ayaṃ dukkhassa ariyasaccassa kathanatthāya mātikāti yathādassitassa jātiādiniddesassa mātikābhāvaṃ
V0.60 dīpeti .Taṃ dīpetvā puna yasmiṃ padadvaye ṭhatvā dukkhaṃ ariyasaccaṃ kathetabbaṃ , tassa niddhāraṇatthaṃ sabbaṃ dukkhaṃ saṅkaḍḍhento āha ‘‘ idañhi dukkhaṃ nāmā ’’ tiādi .
Sabhāvatoti dukkhavedayitasabhāvato .
Nāmatoti teneva sabhāvena laddhanāmato .
Tena na aññena pariyāyena idaṃ dukkhaṃ nāma , atha kho dukkhattāyevāti sabhāvena nāmaṃ viseseti .
Atha vā nāmatoti udayabbayavantatāya laddhanāmato .
Yathā aññe udayabbayavanto dhammā na sabhāvato dukkhā , na evaṃ idaṃ , atha kho sabhāvato dukkhā , bhūtamevedaṃ dukkhanti purimena dukkha-saddena pacchimaṃ viseseti .
Vipariṇāmavantatāya sukhaṃ aniṭṭhameva hotīti dukkhaṃ nāma jātaṃ .
Tenevāha ‘‘ dukkhuppattihetuto ’’ ti .
Kaṇṇasūlādīhi abhibhūtassa nitthunanādīhi dukkhābhibhūtatāya viññāyamānāyapi kiṃ tava rujjatīti pucchitvāva kaṇṇasūlādidukkhaṃ jānitabbaṃ hotīti paṭicchannadukkhatā tassa vuttā .
Upakkamassa ca pākaṭabhāvatoti kāraṇāvasena dukkhavisesassa pākaṭabhāvaṃ dasseti .
Sabhāvaṃ muñcitvā pakārantarena dukkhanti vuccamānaṃ pariyāyadukkhaṃ .
Kathetabbattā paṭiññātaṃ yathā kathetabbaṃ , taṃpakāradassanatthaṃ ‘‘ ariyasaccañca nāmetan ’’ tiādimāha .
Saṅkhepo sāmaññaṃ , sāmaññañca visese antokaritvā pavattatīti tattha ubhayathāpi kathetuṃ vaṭṭati .
Vitthāro pana viseso jātiādiko , viseso ca visesantaranivattakoti jātiādīsu jarādīnaṃ saṅkhipanaṃ na sakkā kātunti tattha vitthāreneva kathetabbaṃ .
191.‘‘ Aparassa
M0.61 aparassā ’’ ti dīpanaṃ aparatthadīpanaṃ .Sāmiatthepi hi aparattha-saddo sijjhatīti .
Tesaṃ tesan ti vā sāmivasena vuttaṃ atthaṃ bhummavasena vattukāmatāya āha ‘‘ aparatthadīpanan ’’ ti , aparasmiṃ aparasmiṃ dīpananti attho .
Aparassa aparassa vā jātisaṅkhātassa atthassa dīpanaṃ aparatthadīpanaṃ .
Pañcagativasena ekekāyapi gatiyā khattiyādibhummadevādihatthiādijātivasena cāti gatijātivasena .
Tiṇākāro tiṇajāti , so ca upādāpaññattīti ‘‘ paññattiyan ’’ ti āha .
Tadupādāyāti taṃ paṭhamaṃ viññāṇaṃ upādāya ayaṃ jāti , nāssa kutoci niggamanaṃ upādāya .
Yasmā ca evaṃ , tasmā sāvassa jāti paṭhamaviññāṇasaṅkhātāti attho .
Atha vā tadupādāya sajātoti vuccatīti
V0.61 sāvassa jāti paṭhamaviññāṇasaṅkhātāti attho .Viññāṇamukhena ca pañcapi khandhā vuttā hontīti ‘‘ paṭisandhiyan ’’ ti āha .
Ariyabhāvakaraṇattā ariyasīlan ti pātimokkhasaṃvaro vuccati .
Jātiādīnipi lakkhaṇāni dhammānaṃ ākāravikārāti katvā sahuppādakā sahavikārakāti vuttā .
Jāyanaṭṭhenātiādi āyatanavasena yonivasena ca dvīhi dvīhi padehi sabbasatte pariyādiyitvā jātiṃ dassetuṃ vuttaṃ .
Purimanaye pana ekekeneva padena sabbasatte pariyādiyitvā jāti dassitāti ayaṃ viseso .
Keci pana ‘‘ purimanaye kattuniddeso , pacchimanaye bhāvaniddeso kato ’’ ti vadanti ,‘‘ tesaṃ tesaṃ sattānaṃ jātī ’’ ti pana kattari sāminiddesassa katattā ubhayatthāpi bhāvaniddesova yutto .
Sampuṇṇā jāti sañjāti .
Pākaṭā nibbatti abhinibbatti .
‘‘ Tesaṃ tesaṃ sattānaṃ … pe … abhinibbattī ’’ ti sattavasena pavattattā sammutikathā .
Tatra tatrāti ekacatuvokārabhavesu dvinnaṃ dvinnaṃ , sese rūpadhātuyaṃ paṭisandhikkhaṇe uppajjamānānaṃ pañcannaṃ , kāmadhātuyaṃ vikalāvikalindriyānaṃ vasena sattannaṃ navannaṃ dasannaṃ puna dasannaṃ ekādasannañca āyatanānaṃ vasena saṅgaho veditabbo .
Ekabhavapariyāpannassa khandhasantānassa paṭhamābhinibbattibhūtā paṭisandhikkhandhāti āha ‘‘ paṭhamābhinibbattilakkhaṇā ’’ ti .
Tameva santānaṃ niyyātentaṃ viya ‘‘ handa gaṇhathā ’’ ti paṭicchāpentaṃ viya pavattatīti niyyātanarasā .
Santatiyā eva ummujjanaṃ hutvā gayhatīti ummujjanapaccupaṭṭhānā .
Dukkharāsissa vicittatā dukkhavicittatā , dukkhavisesā vā tadavayavā , taṃ paccupaṭṭhāpeti phalatīti dukkhavicittatāpaccupaṭṭhānā .
Pariyāyanippariyāyadukkhesu
M0.62 yaṃ dukkhaṃ jāti hoti , taṃ dukkhabhāvoyeva tassā dukkhaṭṭho .Yadi akkhānena pāpuṇitabbaṃ siyā , bhagavā ācikkheyya .
Bhagavatāpi –
‘‘ Taṃ kiṃ maññatha , bhikkhave , katamo nu kho mahantataro ?
Yo cāyaṃ mayā paritto pāṇimatto pāsāṇo gahito , yo ca himavā pabbatarājāti .
Appama … pe … gahito , himavantaṃ pabbatarājānaṃ upanidhāya saṅkhampi na upeti , kalabhāgampi na upeti , upanidhampi na upeti .
Evameva kho , bhikkhave , yaṃ so puriso tīhi sattisatehi haññamāno
V0.62 tatonidānaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti , taṃ nerayikassa dukkhassa upanidhāya saṅkhampi … pe … upanidhampi na upetī ’’ ti ( ma . ni .3.250)–Upamāvasena pakāsitaṃ āpāyikadukkhaṃ .
Sukhuppattikāraṇāni sucīni uppalādīnīti katvā tattha nibbattinivāraṇena jātiyā dukkhavatthubhāvaṃ dasseti ‘‘ atha kho ’’ tiādinā .
Dukkhuppattikāraṇe nibbattanena gabbhapariharaṇūpakkamena vinā mātukucchisambhavameva dukkhaṃ gabbhokkantimūlakaṃ aññānapekkhattā , upakkamanibbattaṃ pana pariharaṇamūlakaṃ okkantimattānapekkhattā .
Ayametesaṃ viseso .
Attano abhimukhaṃ kaḍḍhanaṃ ākaḍḍhanaṃ , parito sabbatobhāgena kaḍḍhanaṃ parikaḍḍhanaṃ .
Adho dhunanaṃ odhunanaṃ , tiriyaṃ , sabbato vā dhunanaṃ nidhunanaṃ .
Tacchetvā khārapakkhipanaṃ khārāpaṭicchakaṃ .
Sakalasarīranhāpanaṃ nhāpanaṃ , ekadesadhovanaṃ dhovanaṃ , sūriyābhimukhapavattanena ātāpanaṃ , pañcaggitāpena paritāpanaṃ daṭṭhabbaṃ .
Sabboyeva vā tāpo dvidhāpi vutto .
Kuhiṃ nu patiṭṭhaṃ labhetha , jātiyā vinā na tassa dukkhassa patiṭṭhānaṃ atthīti attho , jātiyā vā vinā so satto kuhiṃ nu patiṭṭhaṃ , kattha nu patiṭṭhanto taṃ dukkhaṃ labhethāti attho .
Tattha tiracchānesu kathaṃ dukkhaṃ bhaveyya tahiṃ tiracchānesu jātiṃ vinā .
Na cassāti na ce assa .
Nanu nevatthīti sambandho kātabbo , nanu āhāti vā .
Yadatoti yasmā nevatthi , tasmā āhāti attho .