(10.) Dasakaniddeso

Paṭhamabalaniddesavaṇṇanā

809. AvijjamānaṃM0.207 ṭhānaṃ aṭṭhānaṃ , natthi ṭhānanti vā aṭṭhānaṃ .

Esa ‘‘ anavakāso ’’ ti etthāpi nayo .

Tadatthanigamanamattameva hi ‘‘ netaṃ ṭhānaṃ vijjatī ’’ ti vacananti .

Asukhe sukhanti diṭṭhivipallāsova idha sukhato upagamanassa ṭhānanti adhippetanti dassento ‘‘ ekanta … pe … attadiṭṭhivasenā ’’ ti padhānadiṭṭhimāha .

Bhedānurūpassa sāvanaṃ anussāvanaṃ , bhedānurūpena vā vacanena viññāpanaṃ .

LiṅgeV0.209 parivatte ca so eva ekakammanibbattito bhavaṅgappabandho jīvitindriyappabandho ca , nāññoti āha ‘‘ api parivattaliṅgan ’’ ti .

Ayaṃ pañhoti ñāpanicchānibbattā kathā .

Saṅgāmacatukkaṃ sapattavasena yojetabbaṃ .

Sabbattha ca purimaṃ abhisandhicittaṃ appamāṇaṃ , vadhakacittaṃ pana tadārammaṇañca jīvitindriyaṃ ānantariyānānantariyabhāve pamāṇanti daṭṭhabbaṃ .

Puthujjanasseva taṃ dinnaṃ hoti .

Kasmā ?

Yathā vadhakacittaṃ paccuppannārammaṇampi jīvitindriyappabandhavicchedanavasena ārammaṇaṃ katvā pavattati , na evaṃ cāgacetanā .

Sā hi cajitabbaṃ ārammaṇaṃ katvā cajanamattameva hoti , aññasakakaraṇañca tassa cajanaṃ , tasmā yassa taṃ sakaṃ kataṃ , tasseva dinnaṃ hotīti .

Saṇṭha … pe … kappavināseyeva muccatīti idaṃ kappaṭṭhakathāya na sameti .

Tattha hi aṭṭhakathāyaṃ ( kathā . aṭṭha .654-657) vuttaṃ ‘‘ āpāyikoti idaṃ suttaṃ yaṃ so ekaṃ kappaṃ asītibhāge katvā tato ekabhāgamattaṃ kālaṃ tiṭṭheyya , taṃ āyukappaṃ sandhāya vuttan ’’ ti .

Kappavināseyevāti pana āyukappavināseyevāti atthe sati natthi virodho .

Ettha ca saṇṭhahanteti idaṃ sve vinassissatīti viya abhūtaparikappavasena vuttaṃ .

Ekadivasameva paccati tato paraṃ kappābhāvena āyukappassapi abhāvatoti avirodhato atthayojanā daṭṭhabbā .

Pakatattoti anukkhitto .

Samānasaṃvāsakoti apārājiko .

KiṃM0.208 pana tan ti yo so ‘‘ niyato ’’ ti vutto , taṃ kiṃ niyametīti attho .

Tasseva pana yathāpucchitassa niyatassa micchattasammattaniyatadhammānaṃ viya sabhāvato vijjamānataṃ yathāpucchitañca niyāmakahetuṃ paṭisedhetvā yena ‘‘ niyato ’’ ti ‘‘ sattakkhattuparamādiko ’’ ti ca vuccati , taṃ yathādhippetakāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘ sammāsambuddhena hī ’’ tiādimāha .

Jātassa kumārassa viya ariyāya jātiyā jātassa nāmamattametaṃ niyatasattakkhattuparamādikaṃ , niyatāniyatabhedaṃ nāmanti attho .

Yadi pubbahetu niyāmako , sotāpanno ca niyatoti sotāpattimaggato uddhaṃ tiṇṇaṃ maggānaṃ upanissayabhāvato pubbahetukiccaṃ , tato pubbe pana pubbahetukiccaṃ natthīti sotāpattimaggassa upanissayābhāvo āpajjati .

Yadi hi tassapi pubbahetu upanissayo siyā , so ca niyāmakoti sotāpattimagguppattito pubbe eva niyato siyā , tañca aniṭṭhaṃ , tasmāssaV0.210 pubbahetunā ahetukatā āpannāti imamatthaṃ sandhāyāha ‘‘ iccassa ahetu appaccayā nibbattiṃ pāpuṇātī ’’ ti .

Paṭiladdhamaggo sotāpattimaggo , teneva sattakkhattuparamādiniyame sati sattamabhavādito uddhaṃ pavattanakassa dukkhassa mūlabhūtā kilesā teneva khīṇāti upari tayo maggā akiccakā hontīti attho .

Yadi upari tayo maggā sattakkhattuparamādikaṃ niyamenti , tato ca añño sotāpanno natthīti sotāpattimaggassa akiccakatā nippayojanatā āpajjatīti attho .

Atha sakkāyadiṭṭhādippahānaṃ dassanakiccaṃ , tesaṃ pahānena sattakkhattuparamāditāya bhavitabbaṃ .

Sā cuparimaggehi eva hotīti sattamabhavādito uddhaṃ pavattito tena vinā vuṭṭhāne sakkāyadiṭṭhādippahānena ca tena vinā bhavitabbanti āha ‘‘ paṭhamamaggena ca anuppajjitvāva kilesā khepetabbā hontī ’’ ti .

Na añño koci niyametīti nāmakaraṇanimittato vipassanāto añño koci niyāmako nāma natthīti attho .

Vipassanāva niyametīti ca nāmakaraṇanimittataṃyeva sandhāya vuttaṃ .

Tenevāha ‘‘ iti sammāsambuddhena gahitanāmamattameva tan ’’ ti .

Na uppajjantīti pana atthīti ‘‘ na me ācariyo atthi , sadiso me na vijjatī ’’ tiādiṃ ( ma . ni .1.285;2.341; mahāva .11; kathā .405) imissā lokadhātuyā ṭhatvā vadantena bhagavatā ‘‘ kiṃ panāvusoM0.209 sāriputta , atthetarahi aññe samaṇā vā brāhmaṇā vā bhagavatā samasamā sambodhiyanti evaṃ puṭṭhāhaṃ , bhante , noti vadeyyan ’’ ti ( dī . ni .3.161) vatvā tassa kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘ aṭṭhānametaṃ anavakāso , yaṃ ekissā lokadhātuyā dve arahanto sammāsambuddhā ’’ ti ( ma . ni .3.129) imaṃ suttaṃ dassentena dhammasenāpatinā ca buddhakkhettabhūtaṃ imaṃ lokadhātuṃ ṭhapetvā aññattha anuppatti vuttā hotīti adhippāyo .

‘‘ Yo pana bhikkhū ’’ tiādinā vuttāni sikkhāpadāni mātikā , tāya antarahitāya nidānuddesasaṅkhāte pātimokkhe pabbajjūpasampadākammesu ca sāsanaṃ tiṭṭhatīti attho .

Pātimokkhe vā antogadhā pabbajjā upasampadā ca tadubhayābhāve pātimokkhābhāvato , tasmā pātimokkhe , tāsu ca sāsanaṃ tiṭṭhatīti vuttaṃ .

Osakkitaṃ nāmāti pacchimapaṭivedhasīlabhedadvayaṃ ekato katvā tato paraṃ vinaṭṭhaṃ nāma hotīti attho .

Tāti rasmiyo .

Kāruññan ti paridevanakāruññaṃ .

AnacchariyattātiV0.211 dvīsu uppajjamānesu acchariyattābhāvadosatoti attho .

Vivādabhāvatoti vivādābhāvatthaṃ dve na uppajjantīti attho .

Ekaṃ buddhaṃ dhāretīti ekabuddhadhāraṇī .

Etena evaṃsabhāvā ete buddhaguṇā , yena dutiyabuddhaguṇe dhāretuṃ asamatthā ayaṃ lokadhātūti dasseti .

Paccayavisesanipphannānañhi dhammānaṃ sabhāvaviseso na sakkā dhāretunti .

Samaṃ uddhaṃ pajjatīti samupādikā , udakassopari samaṃ gāminīti attho .

Dvinnampīti dvepi , dvinnampi vā sarīrabhāraṃ .

Chādentan ti rocayamānaṃ .

Sakiṃ bhuttovāti ekampi ālopaṃ ajjhoharitvāva mareyyāti attho .

Atidhammabhārenāti dhammena nāma pathavī tiṭṭheyya , sā kiṃ teneva calatīti adhippāyo .

Puna thero ‘‘ ratanaṃ nāma loke kuṭumbaṃ sandhārentaṃ abhimatañca lokena attano garusabhāvatāya sakaṭabhaṅgassa kāraṇaṃ atibhārabhūtaṃ diṭṭhaṃ .

Evaṃ dhammo ca hitasukhavisesehi taṃsamaṅginaṃ dhārento abhimato ca viññūhi gambhīrāppameyyabhāvena garusabhāvattā atibhārabhūto pathavīcalanassa kāraṇaṃ hotī ’’ ti dassentoM0.210 ‘‘ idha , mahārāja , dve sakaṭā ’’ tiādimāha .

Ekassāti ekasmā , ekassa vā sakaṭassa ratanaṃ , tasmā sakaṭato gahetvāti attho .

Osāritan ti pavesitaṃ āhaṭaṃ vuttanti attho .

Sabhāvapakatikāti akittimapakatikāti attho .

Kāraṇamahantattāti mahantehi pāramitākāraṇehi buddhaguṇānaṃ nibbattitoti vuttaṃ hoti .

Pathavīādayo mahantā attano attano visaye ekekāva , evaṃ sammāsambuddhopi mahanto attano visaye eko eva .

Ko ca tassa visayo ?

Yāvatakaṃ ñeyyaṃ , evaṃ ākāso viya anantavisayo bhagavā eko eva hotīti vadanto lokadhātvantaresupi dutiyassa abhāvaṃ dasseti .

Pubbabhāge āyūhanavasena āyūhanasamaṅgitā sanniṭṭhānacetanāvasena cetanāsamaṅgitā ca veditabbā , santatikhaṇavasena vā .

Vipākārahan ti dutiyabhavādīsu vipaccanapakatitaṃ sandhāya vadati .

Calatīti parivattati .

Sunakhehi vajanasīlo sunakhavājiko .

Paṭhamabalaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

Dutiyabalaniddesavaṇṇanā

810. GatitoV0.212 aññā gatisampatti nāma natthīti dassento ‘‘ sampannā gatī ’’ ti āha .

Mahāsudassanādisurājakālo paṭhamakappikādisumanussakālo ca kālasampatti .

Ekantaṃ kusalasseva okāsoti idaṃ yadipi koci kāyasucaritādipayogasampattiyaṃ ṭhitaṃ bādheyya , taṃ pana bādhanaṃ bādhakasseva issādinimittena viparītaggāhena jātaṃ .

Sā payogasampatti sabhāvato sukhavipākasseva paccayo , na dukkhavipākassāti imamatthaṃ sandhāya vuttaṃ .

Makkaṭo bhattapuṭaṃ bandhaṭṭhāne muñcitvā bhuñjituṃ na jānāti , yattha vā tattha vā bhinditvā vināseti , evaṃ anupāyaññūpi bhoge .

Susāne chaḍḍetvātiādinā ghātetvā chaḍḍitassa vuṭṭhānābhāvo viya apāyato vuṭṭhānābhāvoti dasseti .

‘‘ Paccarī ’’ tipiM0.211 uḷumpassa nāmaṃ , tena ettha katā ‘‘ mahāpaccarī ’’ ti vuccati .

Udake maraṇaṃ thale maraṇañca ekamevāti kasmā vuttaṃ , nanu sakkena ‘‘ samuddārakkhaṃ karissāmī ’’ ti vuttanti ?

Saccaṃ vuttaṃ , jīvitassa lahuparivattitaṃ pakāsentehi therehi evaṃ vuttaṃ , lahuparivattitāya jīvitahetu na gamissāmāti adhippāyo .

Atha vā udaketi nāgadīpaṃ sandhāya vuttaṃ , thaleti jambudīpaṃ .

Thero na detīti kathamahaṃ etena ñāto , kenaci kiñci ācikkhitaṃ siyāti saññāya na adāsi .

Teneva ‘‘ mayampi na jānāmā ’’ ti vuttaṃ .

Aparassāti aparassa bhikkhuno pattaṃ ādāya … pe … therassa hatthe ṭhapesīti yojanā .

Anāyataneti nikkāraṇe , ayutte vā nassanaṭṭhāne .

Tuvaṃ attānaṃ rakkheyyāsi , mayaṃ pana mahallakattā kiṃ rakkhitvā karissāma , mahallakattā eva ca rakkhituṃ na sakkhissāmāti adhippāyo .

Anāgāmittā vā thero attanā vattabbaṃ jānitvā ovadati .

Sammāpayogassa gatamaggoti sammāpayogena nipphāditattā tassa sañjānanakāraṇanti attho .

BhūtamatthaṃV0.213 katvā abhūtopamaṃ kathayissatīti adhippāyo .

Manussāti bhaṇḍāgārikādiniyuttā manussā mahantattā sampaṭicchituṃ nāsakkhiṃsu .

Dutiyabalaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

Tatiyabalaniddesavaṇṇanā

811. Añcitāti gatā .

Peccāti puna , maritvāti vā attho .

Ussannattāti vitakkabahulatāya ussannattāti vadanti , sūratādīhi vā ussannattā .

Dibbantīti kīḷanti .

Sañjīvakāḷasuttasaṅghātaroruvamahāroruvatāpanamahātāpanaavīciyo aṭṭha mahānirayā .

Ekekassa cattāri dvārāni , ekekasmiṃ dvāre cattāro cattāro gūthanirayādayoti evaṃ soḷasa ussadaniraye vaṇṇayanti .

SakkasuyāmādayoM0.212 viya jeṭṭhakadevarājā .

Pajāpativaruṇaīsānādayo viya dutiyādiṭṭhānantarakārako paricārako hutvā .

Tatiyabalaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

Catutthabalaniddesavaṇṇanā

812. Kappoti dvedhābhūtaggo .

Ettha ca bījādidhātunānattavasena khandhādidhātunānattaṃ veditabbaṃ .

Catutthabalaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

Pañcamabalaniddesavaṇṇanā

813. AjjhāsayadhātūtiV0.214 ajjhāsayasabhāvo .

Yathā gūthādīnaṃ dhātusabhāvo eso , yaṃ gūthādīheva saṃsandati , evaṃ puggalānaṃ ajjhāsayassevesa sabhāvo , yaṃ dussīlādayo dussīlādikeheva saṃsandantīti vuttaṃ hoti .

Bhikkhūpi āhaṃsūti aññamaññaṃ āhaṃsu .

Āvuso ime manussā ‘‘ yathāsabhāgena paribhuñjathā ’’ ti vadantā amhe sabhāgāsabhāge viditvā hīnajjhāsayapaṇītajjhāsayataṃ paricchinditvā dhātusaṃyuttakamme upanenti tassa payogaṃ daṭṭhukāmāti attho , evaṃ sabhāgavaseneva ajjhāsayadhātuparicchindanato ajjhāsayadhātusabhāgavasena niyametīti adhippāyo .

Pañcamabalaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

Chaṭṭhabalaniddesavaṇṇanā

Caritan ti idha duccaritaṃ sucaritanti vuttaṃ .

Apparajaṃ akkhaṃ etesanti apparajakkhāti attho vibhāvito , apparajaṃ akkhimhi etesanti apparajakkhā tipi saddattho sambhavati .

Ettha ca āsayajānanādinā yehiM0.213 indriyehi paroparehi sattā kalyāṇapāpāsayādikā honti , tesaṃ jānanaṃ vibhāvetīti veditabbaṃ .

Evañca katvā indriyaparopariyattaāsayānusayañāṇānaṃ visuṃ asādhāraṇatā , indriyaparopariyattanānādhimuttikatāñāṇānaṃ visuṃ balatā ca siddhā hoti .

815. Yadariyāti ye ariyā .

Āvasiṃsūti nissāya vasiṃsu .

Ke pana te ?

‘‘ Idha , bhikkhave , bhikkhu pañcaṅgavippahīno hoti chaḷaṅgasamannāgato ekārakkho caturāpasseno panuṇṇapaccekasacco samavayasaṭṭhesano anāvilasaṅkappo passaddhakāyasaṅkhāro suvimuttacitto suvimuttapañño ’’ ti ( dī . ni .3.348; a . ni .10.19) evaṃ vuttā .

Etesu pañcaṅgavippahīnapaccekasaccapanodanaesanāsamavayasajjanāni ‘‘ saṅkhāyekaṃ paṭisevati adhivāseti parivajjeti vinodetī ’’ ti ( ma . ni .2.168) vuttesu apassenesu vinodanañca maggakiccāneva , itare ca maggeneva samijjhanti .

Tenāha ‘‘ etañhi suttaṃ … pe … dīpetī ’’ ti .

816. ĀrammaṇasantānānusayanesuV0.215 iṭṭhārammaṇe ārammaṇānusayanena anuseti .

Āciṇṇasamāciṇṇāti etena samantato veṭhetvā viya ṭhitabhāvena anusayitataṃ dasseti .

Bhavassapi vatthukāmattā , rāgavasena vā samānattā ‘‘ bhavarāgānusayo … pe … saṅgahito ’’ ti āha .

818.‘‘ Paṇītādhimuttikā tikkhindriyā , itare mudindriyā ’’ ti evaṃ indriyavisesadassanatthameva adhimuttiggahaṇanti āha ‘‘ tikkhindriyamudindriyabhāvadassanatthan ’’ ti .

819. Pahānakkamavasenāti ettha pahātabbapajahanakkamo pahānakkamoti daṭṭhabbo , yassa pahānena bhavitabbaṃ , taṃ teneva pahānena paṭhamaṃ vuccati , tato appahātabbanti ayaṃ vā pahānakkamo .

820. Maggassa upanissayabhūtāni indriyāni upanissayaindriyāni .

826. Nibbutichandarahitattā acchandikaṭṭhānaṃ paviṭṭhā .

Yasmiṃ bhavaṅge pavattamāne taṃsantatiyaṃ lokuttaraṃ nibbattati , taṃ tassa pādakaṃ .

Chaṭṭhabalaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

Sattamabalaniddesavaṇṇanā

828. NiddāyitvātiM0.214 kammaṭṭhānaṃ manasi karonto niddaṃ okkamitvā paṭibuddho samāpattiṃ samāpannomhīti attho .

Nīvaraṇādīhi visuddhacittasantati eva cittamañjūsā , samādhi vā , kammaṭṭhānaṃ vā .

Cittaṃ ṭhapetun ti samāpatticittaṃ ṭhapetuṃ .

Saññāvedayitānaṃ apagamo eva apagamavimokkho .

Saññāmanasikārānaṃ kāmādidutiyajjhānādipakkhandanāni ‘‘ hānabhāgiyavisesabhāgiyadhammā ’’ tiV0.216 dassitāni , tehi pana jhānānaṃ taṃsabhāvatā dhamma-saddena vuttā .

Paguṇabhāvavodānaṃ paguṇavodānaṃ .

Tadeva paṭhamajjhānādīhi vuṭṭhahitvā dutiyajjhānādiadhigamassa paccayattā ‘‘ vuṭṭhānaṃ nāmā ’’ ti vuttaṃ .

‘‘ Vodānampi vuṭṭhānaṃ , tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhānampi vuṭṭhānan ’’ ti imāya vuṭṭhānapāḷiyā asaṅgahitattā nirodhasamāpattiyā vuṭṭhānaṃ ‘‘ pāḷimuttakavuṭṭhānaṃ nāmā ’’ ti vuttaṃ .

Ye pana ‘‘ nirodhato phalasamāpattiyā vuṭṭhānan ’’ ti pāḷi natthīti vadeyyuṃ , te ‘‘ nirodhā vuṭṭhahantassa nevasaññānāsaññāyatanaṃ phalasamāpattiyā anantarapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.417) imāya pāḷiyā paṭisedhetabbā .

Sattamabalaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

Dasamabalaniddesavaṇṇanā

831. Rāgādīhi cetaso vimuttibhūto samādhi cetovimutti .

Paññāva vimutti paññāvimutti .

Kammantaravipākantaramevāti kammantarassa vipākantaramevāti attho .

Cetanācetanāsampayuttakadhamme nirayādinibbānagāminipaṭipadābhūte kammanti gahetvā āha ‘‘ kammaparicchedamevā ’’ ti .

Appetuṃ na sakkoti aṭṭhamanavamabalāni viya , taṃsadisaṃ iddhividhañāṇaṃ viya vikubbituṃ .

Etena dasabalasadisatañca vāreti , jhānādiñāṇaṃ viya vā appetuṃ vikubbituñca .

Yadipi hi jhānādipaccavekkhaṇañāṇaṃ sattamabalanti tassa savitakkasavicāratā vuttā , tathāpi jhānādīhiM0.215 vinā paccavekkhaṇā natthīti jhānādisahagataṃ ñāṇaṃ tadantogadhaṃ katvā evaṃ vuttanti veditabbaṃ .

Atha vā sabbaññutaññāṇaṃ jhānādikiccaṃ viya na sabbaṃ balakiccaṃ kātuṃ sakkotīti dassetuṃ ‘‘ tañhi jhānaṃ hutvā appetuṃ iddhi hutvā vikubbituñca na sakkotī ’’ ti vuttaṃ , na pana kassaci balassa jhānaiddhibhāvatoti daṭṭhabbaṃ .

Dasamabalaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

Ñāṇavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā .

Issues

Select Version

Vibhaṅga-mūlaṭīkā

Vibhaṅga-mūlaṭīkā