Kāyānupassanāniddesavaṇṇanā
356. Sabbappakāravacanena uddese dassitā ajjhattādianupassanā pakārā ca gahitā .
Tattha antogadhā cuddasa pakārā , kāyagatāsatisutte vuttā kesādivaṇṇakasiṇārammaṇacatukkajjhānappakārā , lokiyādippakārā cāti tepi gahitā eva .
Niddese hi ekappakāraniddesena nidassanamattaṃ katanti , sabbappakāraggahaṇañca bāhiresupi ekadesasambhavato katanti daṭṭhabbaṃ .
Tiriyaṃ tacaparicchinnan ti ettha nanu kesalomanakhānaṃ atacaparicchinnatā tacassa ca atthīti ?
Yadipi atthi , tacaparicchinnabahulatāya pana tacaparicchinnatā na na hoti kāyassāti evaṃ vuttaṃ .
Taco pariyanto assāti tacapariyantoti vuttoti etena pana vacanena kāyekadesabhūto taco gahito eva .
Tappaṭibaddhā ca kesādayo tadanupaviṭṭhamūlā tacapariyantāva hontīti dvattiṃsākārasamūho sabbopi kāyo tacapariyantoti vuttoti veditabbo .
‘‘ Pūraṃ nānappakārassā ’’ ti vuttaṃ , ke pana te pakārā ?
Yehi nānappakāraṃ asuci vuttanti kesā lomātiādi vuttanti imamatthaṃ dīpento āha ‘‘ ete kesādayo ākārā ’’ ti .
Ākārā pakārāti hi eko attho .
Nisinnassa
V0.149 yāva aparipphandanisajjāmūlakaṃ dukkhaṃ uppajjati , yāvatā uṭṭhāti vā , tāva eko nisajjavāro .Yena vidhinā uggahe kusalo hoti , so sattavidho vidhi ‘‘ uggahakosallan ’’ ti vuccati , taṃnibbattaṃ vā ñāṇaṃ .
Pathavīdhātubahulabhāvato matthaluṅgassa karīsāvasāne tantiāropanamāha .
Ettha pana maṃsaṃ … pe … vakkaṃ … pe … kesāti evaṃ vakkapañcakādīsu
M0.151 anulomasajjhāyaṃ vatvā paṭilomasajjhāyo purimehi sambandho vutto .Svāyaṃ ye parato visuṃ tipañcāhaṃ , purimehi ekato tipañcāhanti chapañcāhaṃ sajjhāyā vakkhamānā , tesu ādiantadassanavasena vuttoti daṭṭhabbo .
Anulomapaṭilomasajjhāyepi hi paṭilomasajjhāyo antimoti .
Sajjhāyappakārantaraṃ vā etampīti veditabbaṃ .
Hatthasaṅkhalikā aṅgulipanti .
Lakkhaṇapaṭivedhassāti asubhalakkhaṇapaṭivedhassa , dhātulakkhaṇapaṭivedhassa vā .
Attano bhāgo sabhāgo , sabhāgena paricchedo sabhāgaparicchedo , heṭṭhuparitiriyantehi sakakoṭṭhāsikakesantarādīhi ca paricchedoti attho .
Dhātuvibhaṅgo ( ma . ni .3.342 ādayo ) pukkusātisuttaṃ .
Sādhāraṇavasenāti ettakeneva siddhe sabba -ggahaṇaṃ vaṇṇakasiṇavasena catukkajjhānikasamathasādhāraṇattassa ca dassanatthaṃ .
Okkamanavissajjanan ti paṭipajjitabbavajjetabbe maggeti attho .
Bahiddhā puthuttārammaṇeti ettha kāyānupassanaṃ hitvā subhādivasena gayhamānā kesādayopi bahiddhā puthuttārammaṇānevāti veditabbā .
Ukkuṭṭhukkaṭṭhiṭṭhāneyeva uṭṭhahitvāti pubbe viya ekattha katāya ukkuṭṭhiyā kamena sabbatālesu patitvā uṭṭhahitvā pariyantatālaṃ āditālañca agantvā tato tato tattha tattheva katāya ukkuṭṭhiyā uṭṭhahitvāti attho .
Adhicittan ti samathavipassanācittaṃ .
Anuyuttenāti yuttapayuttena , bhāventenāti attho .
Samādhinimittaṃ upalakkhaṇākāro samādhiyeva .
Manasi kātabban ti citte kātabbaṃ , uppādetabbanti attho .
Samādhikāraṇaṃ vā ārammaṇaṃ samādhinimittaṃ āvajjitabbanti attho .
Ṭhānaṃ atthīti vacanaseso , taṃ cittaṃ kosajjāya saṃvatteyya , etassa saṃvattanassa kāraṇaṃ atthīti
V0.150 attho .Taṃ vā manasikaraṇaṃ cittaṃ kosajjāya saṃvatteyyāti etassa ṭhānaṃ kāraṇanti attho .
Na ca pabhaṅgūti kammaniyabhāvūpagamanena ca pabhijjanasabhāvanti attho .
Ālimpetīti ādīpeti jāleti .
Tañcāti taṃ piḷandhanavikatisaṅkhātaṃ atthaṃ payojanaṃ .
Assāti suvaṇṇakārassa anubhoti sambhoti sādheti
M0.152 .Assa vā suvaṇṇassa taṃ atthaṃ suvaṇṇakāro anubhoti pāpuṇāti .
Abhiññāya iddhividhādiñāṇena sacchikaraṇīyassa iddhividhapaccanubhavanādikassa abhiññāsacchikaraṇīyassa .
Paccakkhaṃ yassa atthi , so sakkhi , sakkhino bhabbatā sakkhibhabbatā , sakkhibhavanatāti vuttaṃ hoti .
Sakkhi ca so bhabbo cāti vā sakkhibhabbo .
Ayañhi iddhividhādīnaṃ bhabbo , tattha ca sakkhīti sakkhibhabbo , tassa bhāvo sakkhibhabbatā , taṃ pāpuṇāti .
Āyataneti pubbahetādike kāraṇe sati .
Sītibhāvan ti nibbānaṃ , kilesadarathavūpasamaṃ vā .
Sampahaṃsetīti samapavattaṃ cittaṃ tathāpavattiyā paññāya toseti uttejeti .
Yadā vā nirassādaṃ cittaṃ bhāvanāya na pakkhandati , tadā jātiādīni saṃvegavatthūni paccavekkhitvā sampahaṃseti samuttejeti .
Tiriyaṃ aññamaññena paricchinnā , kathaṃ ?
Dve kesā ekato natthīti .
Āsayoti nissayo , paccayoti attho .
Nakhā tiriyaṃ aññamaññena paricchinnāti visuṃ vavatthitataṃ sandhāya vuttaṃ .
Tameva hi atthaṃ dassetuṃ ‘‘ dve nakhā ekato natthī ’’ ti āhāti .
Sukhumampīti yathāvuttaoḷārikacammato sukhumaṃ antomukhacammādi .
Koṭṭhāsesu vā tacena paricchinnattā yaṃ durupalakkhaṇīyaṃ , taṃ ‘‘ sukhuman ’’ ti vuttaṃ .
Tañhi vuttanayena tacaṃ vivaritvā passantassa pākaṭaṃ hotīti .
Tālaguḷapaṭalaṃ
V0.151 nāma pakkatālaphalalasikaṃ tālapaṭṭikāya limpitvā sukkhāpetvā uddharitvā gahitapaṭalaṃ .Evaṃ timattānīti evaṃ-matta-saddehi gopphakaṭṭhikādīni avuttānipi dassetīti veditabbaṃ .
Kīḷāgoḷakāni suttena bandhitvā aññamaññaṃ ghaṭṭetvā kīḷanagoḷakāni .
Tattha jaṅghaṭṭhikassa patiṭṭhitaṭṭhānan ti jaṇṇukaṭṭhimhi pavisitvā ṭhitaṭṭhānanti adhippāyo .
Tena aṭṭhinā patiṭṭhitaṭṭhānaṃ yaṃ kaṭiṭṭhino , taṃ aggachinnamahāpunnāgaphalasadisaṃ .
Sīsakapaṭṭaveṭhakaṃ veṭhetvā ṭhapitasīsamayaṃ paṭṭakaṃ .
Suttakantanasalākāviddhā
M0.153 goḷakā vaṭṭanāti vuccanti , vaṭṭanānaṃ āvali vaṭṭanāvali .Avalekhanasatthakaṃ ucchutacāvalekhanasatthakaṃ .
Vakkabhāgena paricchinnan ti vakkapariyantabhāgena paricchinnaṃ .
Sakkharasudhāvaṇṇan ti marumpehi katasudhāvaṇṇaṃ .
‘‘ Setasakkharasudhāvaṇṇan ’’ ti ca pāṭhaṃ vadanti , setasakkharāvaṇṇaṃ sudhāvaṇṇañcāti attho .
Yattha annapānaṃ nipatitvā tiṭṭhatīti sambandho .
Visamacchinnakalāpo visamaṃ udakaṃ paggharati , evameva sarīraṃ kesakūpādivivarehi upari heṭṭhā tiriyañca visamaṃ paggharatīti dassetuṃ visamacchinna -ggahaṇaṃ karoti .
Atikaṭukaaccuṇhādiko visabhāgāhāro uṇhakāle pavattamānānaṃ dhātūnaṃ visabhāgattā .
Ekattārammaṇabaleneva vāti vikkhambhitanīvaraṇena susamāhitacittena upaṭṭhitassa nānārammaṇavipphandanavirahena ekasabhāvassa ārammaṇassa vasena .
Tañhi ekattārammaṇaṃ upaṭṭhahamānameva attani abhiratiṃ , sātisayaṃ pharaṇapītiṃ , iṭṭhākārānubhavanañca somanassaṃ uppādeti .
Na hi abhiratisomanassehi vinā anatikkantapītisukhassa ekattupaṭṭhānaṃ atthīti .
Avisesato
V0.152 pana sādhāraṇavasenāti paṭikūladhātuvaṇṇavisesaṃ akatvā samathavipassanāsādhāraṇavasenāti attho .Tividhenāti anulomādinā vakkhamānena .
Cha māseti addhamāse ūnepi māsaparicchedena paricchijjamāne sajjhāye cha māsā paricchedakā hontīti katvā vuttanti veditabbaṃ .
Paricchijjamānassa māsantaragamananivāraṇañhi chamāsaggahaṇaṃ , na sakalachamāse parivattadassanatthaṃ .
Ācariyāti aṭṭhakathācariyā .
Lakkhaṇan ti dhātupaṭikūlalakkhaṇaṃ .
Janaṃ na arahantīti ajaññā , jane pavesetuṃ ayuttā jigucchanīyāti vuttaṃ hoti .
Paṭipāṭiyā aṭṭhīnīti paṭipāṭiyā aṭṭhīni koṭiyā ṭhitāni .
Na ettha koci attā nāma atthi , aṭṭhīni eva aṭṭhipuñjamatto evāyaṃ saṅghāṭoti dasseti
M0.154 .Anekasandhiyamitoti anekehi sandhīhi yamito sambaddho so aṭṭhipuñjoti dasseti .
Na kehicīti yamentaṃ attānaṃ paṭisedheti .
Codito jarāya maraṇābhimukhagamanena codito .
Mahābhūtaṃ upādārūpena paricchinnaṃ ‘‘ nīlaṃ pītaṃ sugandhaṃ duggandhan ’’ tiādinā .
Upādārūpaṃ mahābhūtena tannissitassa tassa tato bahi abhāvā .
Chāyātapānaṃ ātapapaccayachāyuppādakabhāvo aññamaññaparicchedakatā .
Rūpakkhandhassa pariggahitattā tadantogadhānaṃ cakkhādiāyatanadvārānaṃ vasena taṃtaṃdvārikā arūpino khandhā pākaṭā honti , āyatanāni ca dvārāni ca āyatanadvārānīti vā attho .
Tena rūpāyatanādīnañca vasenāti vuttaṃ hoti .
Sappaccayāti sappaccayabhāvā , paccayāyattaṃ hutvā nibbattanti vuttaṃ hoti .
Samāno vā sadiso yutto paccayo sappaccayo , tasmā sappaccayā .
Ettakoti yathāvuttena ākārena paguṇo koṭṭhāso .
Uggahova uggahasandhi .
Vaṇṇādimukhena hi upaṭṭhānaṃ ettha sandhīyati sambajjhatīti ‘‘ sandhī ’’ ti vuccati .
Upaṭṭhātīti vaṇṇādivasena upaṭṭhātīti attho .
Pañcaṅgasamannāgateti nātidūranāccāsannagamanāgamanasampannanti ekaṅgaṃ , divā abbokiṇṇaṃ rattiṃ appasaddaṃ appanigghosanti ekaṃ , appaḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassanti
V0.153 ekaṃ , tasmiṃ kho pana senāsane viharantassa appakasirena uppajjati cīvara … pe … parikkhāroti ekaṃ , tasmiṃ pana senāsane therā bhikkhū viharanti bahussutāti ekaṃ ( a . ni .10.11).Pañcaṅgasamannāgatenāti appābādhāsāṭheyyasaddhāpaññāvīriyehi padhāniyaṅgehi samannāgatena .
Uṭṭhānakadāyan ti tehi khettehi uṭṭhānakaṃ , tehi dātabbadhaññanti attho .
Ettha ca aṭṭhakumbhadāyakakhettaṃ viya mukhadhovanakiccaṃ , soḷasakumbhadāyakaṃ viya khādanabhuñjanakiccaṃ daṭṭhabbaṃ lahukagarukabhāvato .
Tato pana yaṃ dukkhaṃ nibbattati , taṃ aññañca dvattiṃsākāramanasikārena ca nivattatīti āha ‘‘ ettheva kammaṃ kātabban ’’ ti .
Ettāvatāti ekadivasaṃ tiṃsa vāre manasikāraṭṭhapanena .
Sahassuddhāraṃ
M0.155 sādhetvāti sahassavaḍḍhitaṃ iṇaṃ yojetvā .Uddharitabboti uddhāroti hi vaḍḍhi vuccatīti .
Suddhacittenāti vikkhepādikilesavirahitacittena .
Kesādīsu tace rajjantā succhavicammaṃ tacoti gahetvā ‘‘ suvaṇṇādivaṇṇo me taco ’’ tiādinā rajjanti .
Tesu dve ekamaggaṃ paṭipajjamānā nāma na hontīti yathā tathā vā palāyantīti attho .
Tattha rāgādivatthubhāvena dvattiṃsākārānaṃ corasadisatā anatthāvahatā daṭṭhabbā .
Kammameva visesādhigamassa ṭhānanti kammaṭṭhānaṃ bhāvanā vuccati .
Tenāha ‘‘ manasikarontassa appanaṃ pāpuṇātī ’’ ti .
Kammassa vā bhāvanāya ṭhānaṃ ārammaṇaṃ appanārammaṇabhāvūpagamanena appanaṃ pāpuṇātīti vuttaṃ .
Mānajātikoti etena laṅghanasamatthatāyogena upasamarahitataṃ dasseti .
Cittampi hi tathā nānārammaṇesu vaḍḍhitaṃ upasamarahitanti dassetabbanti .
Hatthe gahitapañhavatthu pākatikamevāti visuddhimagge vuttataṃ sandhāyāha .
Tattha hi vuttaṃ –
‘‘ Mālakatthero kira dīghabhāṇakaabhayattheraṃ hatthe gahetvā ‘ āvuso abhaya , imaṃ tāva
V0.154 pañhaṃ uggaṇhāhī ’ ti vatvā āha ‘ mālakatthero dvattiṃsakoṭṭhāsesu dvattiṃsapaṭhamajjhānalābhī , sace rattiṃ ekaṃ , divā ekaṃ samāpajjati , atirekaḍḍhamāsena puna sampajjati .Sace pana devasikaṃ ekameva samāpajjati , atirekamāsena puna sampajjatī ’’’ ti .
Idaṃ pana ekaṃ manasikarontassa ekaṃ pāṭiyekkaṃ manasikarontassa dvattiṃsāti etassa sādhanatthaṃ nidassanavasena ānītanti daṭṭhabbaṃ .
Anupādinnakapakkhe ṭhitānīti etena cetiyapabbatavāsī mahātissatthero viya , saṅgharakkhitattherupaṭṭhākasāmaṇero viya ca anupādinnakapakkhe ṭhapetvā gahetuṃ sakkontassa dasavidhāsubhavasena jīvamānakasarīrepi upaṭṭhite upacārappatti dassitā hotīti veditabbā .
‘‘ Atthissa kāye ’’ ti pana sattavasena kesādīsu gayhamānesu yathā ‘‘ imasmiṃ
M0.156 kāye ’’ ti satta-ggahaṇarahite ahaṃkāravatthumhi viddhastāhaṃkāre sadā sannihite pākaṭe ca attano kāye upaṭṭhānaṃ hoti , na tathā tatthāti appanaṃ appattā ādīnavānupassanāva tattha hotīti adhippāyenāha ‘‘ asubhānupassanāsaṅkhātā pana vipassanābhāvanā hotīti veditabbā ’’ ti . 357. Ādimhi sevanā āsevanā , vaḍḍhanaṃ bhāvanā , punappunaṃ karaṇaṃ bahulīkamman ti ayametesaṃ viseso .
362. Vatthupariññāyāti abhijjhādomanassānaṃ vatthubhūtassa kāyassa parijānanena .
Appitāti gamitā , sā ca vināsitatāti āha ‘‘ vināsitā ’’ ti .
Appavattiyaṃ ṭhapitātipi appitāti ayamattho niruttisiddhiyā vuttoti daṭṭhabbo .
Vigatantā katāti idāni kātabbo anto etesaṃ natthīti vigatantā , evaṃbhūtā katāti attho .
Kammameva visesādhigamassa ṭhānaṃ kammaṭṭhānaṃ , kamme vā ṭhānaṃ bhāvanārambho kammaṭṭhānaṃ , tañca anupassanāti āha ‘‘ anupassanāya kammaṭṭhānan ’’ ti , anupassanāya vuttanti adhippāyo .
Kāyānupassanāniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .