3. Dhātuvibhaṅgo
1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā
172. Yadipi
M0.42V0.42 dhātusaṃyuttādīsu ‘‘ dhātunānattaṃ vo , bhikkhave , desessāmi , katamañca , bhikkhave , dhātunānattaṃ ?Cakkhudhātu … pe … manoviññāṇadhātū ’’ tiādinā ( saṃ . ni .2.85) aṭṭhārasa dhātuyo āgatā , tā pana abhidhamme ca āgatāti sādhāraṇattā aggahetvā suttantesveva āgate tayo dhātuchakke gahetvā suttantabhājanīyaṃ vibhattanti veditabbaṃ .
Sabbā dhātuyoti aṭṭhārasapi .
Suññe sabhāvamatte niruḷho dhātu -saddo daṭṭhabbo .
Asamphuṭṭhadhātūti catūhi mahābhūtehi abyāpitabhāvoti attho .
173. Pathavīdhātudvayan ti aṭṭhakathāyaṃ paduddhāro kato , pāḷiyaṃ pana ‘‘ dveyan ’’ ti āgacchati , attho pana yathāvuttova .
Dvayan ti pana pāṭhe sati ayampi attho sambhavati .
Dve avayavā etassāti dvayaṃ , pathavīdhātūnaṃ dvayaṃ pathavīdhātudvayaṃ , dvinnaṃ pathavīdhātūnaṃ samudāyoti attho .
Dve eva vā avayavā samuditā dvayaṃ , pathavīdhātudvayan ti .
‘‘ Tattha katamā pathavīdhātu ?
Pathavīdhātudvayaṃ , esā pathavīdhātū ’’ ti saṅkhepena vissajjeti .
Atthi ajjhattikā atthi bāhirāti ettha ajjhattikabāhira -saddā na ajjhattikaduke viya ajjhattikabāhirāyatanavācakā , nāpi ajjhattattike vuttehi ajjhattabahiddhā-saddehi samānatthā , indriyabaddhānindriyabaddhavācakā pana ete .
Tena ‘‘ sattasantānapariyāpannā ’’ tiādi vuttaṃ .
Niyakajjhattāti ca na paccattaṃ attani jātataṃ sandhāya vuttaṃ , atha kho sabbasattasantānesu jātatanti daṭṭhabbaṃ .
Ajjhattaṃ paccattan ti vacanena hi sattasantānapariyāpannatāya ajjhattikabhāvaṃ dasseti , na pāṭipuggalikatāya .
Sabhāvākāratoti āpādīhi visiṭṭhena attano eva sabhāvabhūtena gahetabbākārena .
Kesā
V0.43 kakkhaḷattalakkhaṇāti kakkhaḷatādhikatāya vuttā .Pāṭiyekko koṭṭhāsoti pathavīkoṭṭhāsamatto suññoti attho .
Matthaluṅgaṃ aṭṭhimiñjaggahaṇena gahitanti idha visuṃ na vuttanti veditabbaṃ .
Imināti
M0.43 ‘‘ seyyathidaṃ kesā ’’ tiādinā .Kammaṃ katvāti payogaṃ vīriyaṃ āyūhanaṃ vā katvāti attho .
Bhogakāmena kasiyādīsu viya arahattakāmena ca imasmiṃ manasikāre kammaṃ kattabbanti .
Pubbapalibodhāti āvāsādayo dīghakesādike khuddakapalibodhe aparapalibodhāti apekkhitvā vuttā .
Vaṇṇādīnaṃ pañcannaṃ vasena manasikāro dhātupaṭikūlavaṇṇamanasikārānaṃ sādhāraṇo pubbabhāgoti nibbattitadhātumanasikāraṃ dassetuṃ ‘‘ avasāne evaṃ manasikāro pavattetabbo ’’ ti āha .
Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitāti kāraṇassa ca phalassa ca abyāpāratāya dhātumattataṃ dasseti .
Ābhogapaccavekkhaṇādīnampi evameva abyāpāratā daṭṭhabbā .
Na hi tāni , tesañca kāraṇāni ābhujitvā paccavekkhitvā ca uppajjanti karonti cāti .
Lakkhaṇavasenāti ‘‘ kakkhaḷaṃ kharigatan ’’ tiādivacanaṃ sandhāya vuttaṃ .
Vekantakaṃ ekā lohajāti .
Nāganāsikalohaṃ lohasadisaṃ lohavijāti haliddivijāti viya .
Tiputambādīhi missetvā kataṃ karaṇena nibbattattā kittimalohaṃ .
Morakkhādīni evaṃnāmānevetāni .
Sāmuddikamuttāti nidassanamattametaṃ , sabbāpi pana muttā muttā eva .
174. Appetīti āpo , ābandhanavasena sesabhūtattayaṃ pāpuṇāti silesatīti attho .
Yūsabhūtoti rasabhūto .
Vakkahadayayakanapapphāsāni tementan ti ettha yakanaṃ heṭṭhābhāgapūraṇena , itarāni tesaṃ upari thokaṃ thokaṃ paggharaṇena temeti .
Heṭṭhā leḍḍukhaṇḍāni temayamāneti temakatemitabbānaṃ abyāpārasāmaññanidassanatthāyeva upamā daṭṭhabbā , na ṭhānasāmaññanidassanatthāya .
Sannicitalohitena temetabbānaṃ kesañci heṭṭhā , kassaci upari ṭhitatañhi satipaṭṭhānavibhaṅge vakkhatīti , yakanassa heṭṭhābhāgo ‘‘ ṭhitaṃ mayi lohitan ’’ ti na jānāti , vakkādīni ‘‘ amhe temayamānaṃ lohitaṃ ṭhitan ’’ ti na jānantīti evaṃ yojanā kātabbā .
Yathā
V0.44 pana bhesajjasikkhāpade niyamo atthi ‘‘ yesaṃ maṃsaṃ kappati , tesaṃ khīran ’’ ti , evamidha natthi . 175. Tejanavasenāti nisitabhāvena tikkhabhāvena .
Sarīrassa pakatiṃ atikkamitvā uṇhabhāvo santāpo , sarīradahanavasena pavatto
M0.44 mahādāho paridāho .Ayametesaṃ viseso .
Yena jīrīyatīti ekāhikādijararogena jīrīyatītipi attho yujjati .
Satavāraṃ tāpetvā udake pakkhipitvā uddhaṭasappi satadhotasappīti vadanti .
Rasasoṇitamedamaṃsanhāruaṭṭhiaṭṭhimiñjā rasādayo .
Keci nhāruṃ apanetvā sukkaṃ sattamadhātuṃ avocunti .
Pākatikoti khobhaṃ appatto sadā vijjamāno .
Petaggi mukhato bahi niggatova idha gahito .
176. Vāyanavasenāti savegagamanavasena , samudīraṇavasena vā .
177. Iminā yasmiṃ ākāse … pe … taṃ kathitan ti idaṃ kasiṇugghāṭimākāsassa akathitataṃ , ajaṭākāsassa ca kathitataṃ dassetuṃ vuttaṃ .
179. Sukhadukkhānaṃ pharaṇabhāvo sarīraṭṭhakautussa sukhadukkhaphoṭṭhabbasamuṭṭhānapaccayabhāvena yathābalaṃ sarīrekadesasakalasarīrapharaṇasamatthatāya vutto , somanassadomanassānaṃ iṭṭhāniṭṭhacittajasamuṭṭhāpanena tatheva pharaṇasamatthatāya .
Evaṃ etesaṃ sarīrapharaṇatāya ekassa ṭhānaṃ itaraṃ paharati , itarassa ca aññanti aññamaññena sappaṭipakkhataṃ dasseti , aññamaññapaṭipakkhaoḷārikappavatti eva vā etesaṃ pharaṇaṃ .
Vatthārammaṇāni ca pabandhena pavattihetubhūtāni pharaṇaṭṭhānaṃ daṭṭhabbaṃ , ubhayavato ca puggalassa vasena ayaṃ sappaṭipakkhatā dassitā sukhadassanīyattā .
181. Kilesakāmaṃ sandhāyāti ‘‘ saṅkappo kāmo rāgo kāmo ’’ ti ( mahāni .1; cūḷani . ajitamāṇavapucchāniddesa 8) ettha vuttaṃ saṅkappaṃ sandhāyāti adhippāyo .
Sopi hi vibādhati upatāpeti cāti kilesasanthavasambhavato kilesakāmo vibhatto kilesavatthusambhavato vā .
Kāmapaṭisaṃyuttāti kāmarāgasaṅkhātena kāmena sampayuttā , kāmapaṭibaddhā vā .
Aññesu ca kāmapaṭisaṃyuttadhammesu vijjamānesu vitakkeyeva kāmopapado dhātusaddo niruḷho veditabbo vitakkassa
V0.45 kāmappasaṅgappavattiyā sātisayattā .Esa nayo byāpādadhātu ādīsu .
Parassa attano ca dukkhāyanaṃ vihiṃsā .
Vihiṃsantīti hantuṃ icchanti .
182. Ubhayattha uppannopi abhijjhāsaṃyogena kammapathajananato anabhijjhākammapathabhindanato ca kāmavitakko ‘‘ kammapathabhedo ’’ ti vutto
M0.45 .Byāpādo panāti byāpādavacanena byāpādavitakkaṃ dasseti .
So hi byāpādadhātūti .
Tathā vihiṃsāya vihiṃsādhātuyā ca byāpādavasena yathāsambhavaṃ pāṇātipātādivasena ca kammapathabhedo yojetabbo .
Etthāti dvīsu tikesu .
Sabbakāmāvacarasabbakusalasaṅgāhakehi itare dve dve saṅgahetvā kathanaṃ sabbasaṅgāhikakathā .
Etthāti pana etasmiṃ chakketi vuccamāne kāmadhātuvacanena kāmāvacarānaṃ nekkhammadhātuādīnañca gahaṇaṃ āpajjati .
Labhāpetabbāti cakkhudhātādibhāvaṃ labhamānā dhammā nīharitvā dassanena labhāpetabbā .
Carati etthāti cāro , kiṃ carati ?
Sammasanaṃ , sammasanassa cāro sammasanacāro , tebhūmakadhammānaṃ adhivacanaṃ .
Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
183. Cakkhussāti visesakāraṇaṃ asādhāraṇasāmibhāvena niddiṭṭhaṃ .
Tañhi puggalantarāsādhāraṇaṃ nīlādisabbarūpasādhāraṇañca .
Vidahatīti evaṃ evañca tayā pavattitabbanti viniyujjamānaṃ viya uppādetīti attho .
Vidahatīti ca dhātuattho eva visiṭṭho upasaggena dīpitoti vināpi upasaggena dhātūti eso saddo tamatthaṃ vadatīti daṭṭhabbo .
Kattukammabhāvakaraṇaadhikaraṇesu dhātupadasiddhi hotīti pañcapi ete atthā vuttā .
Suvaṇṇarajatādidhātuyo suvaṇṇādīnaṃ bījabhūtā selādayo .
Attano sabhāvaṃ dhārentīti dhātuyoti etthāpi dhātīti dhātūti padasiddhi veditabbā .
Dhātu-saddo
V0.46 eva hi dhāraṇatthopi hotīti .Kattuatthopi cāyaṃ purimena asadisoti nissattasabhāvamattadhāraṇañca dhātu-saddassa padhāno atthoti visuṃ vutto .
Dhātuyo viya dhātuyoti ettha sīha-saddo viya kesarimhi niruḷho purisesu , selāvayavesu niruḷho dhātu-saddo ca cakkhādīsu upacarito daṭṭhabbo .
Ñāṇañca ñeyyañca ñāṇañeyyāni , tesaṃ avayavā tappabhedabhūtā dhātuyo ñāṇañeyyāvayavā .
Tattha ñāṇappabhedā dhammadhātuekadeso , ñeyyappabhedā aṭṭhārasāpīti ñāṇañeyyāvayavamattā dhātuyo
M0.46 honti .Atha vā ñāṇena ñātabbo sabhāvo dhātusaddena vuccamāno aviparītato ñāṇañeyyo , na diṭṭhiādīhi viparītaggāhakehi ñeyyoti attho .
Tassa ñāṇañeyyassa avayavā cakkhādayo .
Visabhāgalakkhaṇāvayavesu rasādīsu niruḷho dhātu-saddo tādisesu aññāvayavesu cakkhādīsu upacarito daṭṭhabbo , rasādīsu viya vā cakkhādīsu niruḷhova .
Nijjīvamattassetaṃ adhivacanan ti etena nijjīvamattapadatthe dhātu-saddassa niruḷhataṃ dasseti .
Cha dhātuyo etassāti chadhātuyo , yo loke ‘‘ puriso ’’ ti dhammasamudāyo vuccati , so chadhāturo channaṃ pathavīādīnaṃ nijjīvamattasabhāvānaṃ samudāyamatto , na ettha jīvo puriso vā atthīti attho .
Cakkhādīnaṃ kamo pubbe vuttoti idha ekekasmiṃ tike tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ dhātūnaṃ kamaṃ dassento āha ‘‘ hetuphalānupubbavavatthānavasenā ’’ ti .
Hetuphalānaṃ anupubbavavatthānaṃ hetuphalabhāvova .
Tattha hetūti paccayo adhippeto .
Phalan ti paccayuppannanti āha ‘‘ cakkhudhātū ’’ tiādi .
Manodhātudhammadhātūnañca manoviññāṇassa hetubhāvo yathāsambhavaṃ yojetabbo , dvārabhūtamanovasena vā tassā manodhātuyā .
Sabbāsaṃ vasenāti yathāvuttānaṃ ābhādhātuādīnaṃ pañcatiṃsāya dhātūnaṃ vasena .
Aparamatthasabhāvassa paramatthasabhāvesu na kadāci antogadhatā atthīti āha ‘‘ sabhāvato vijjamānānan ’’ ti .
Candābhāsūriyābhādikā vaṇṇanibhā evāti āha ‘‘ rūpadhātuyeva hi ābhādhātū ’’ ti .
Rūpādipaṭibaddhāti rāgavatthubhāvena gahetabbākāro subhanimittanti sandhāya ‘‘ rūpādayovā ’’ ti avatvā paṭibaddhavacanaṃ āha .
Asatipi rāgavatthubhāve ‘‘ kusalavipākārammaṇā subhā dhātū ’’ ti dutiyo vikappo vutto .
Vihiṃsādhātu cetanā , paraviheṭhanachando vā .
Avihiṃsā karuṇā .
Ubhopīti
V0.47 dhammadhātumanoviññāṇadhātuyo .Hīnādīsu purimanayena hīḷitā cakkhādayo hīnā , sambhāvitā paṇītā , nātihīḷitā nātisambhāvitā majjhimāti khandhavibhaṅge āgatahīnadukatoyeva nīharitvā majjhimā dhātu vuttāti veditabbā .
Viññāṇadhātu yadipi chaviññāṇadhātuvasena vibhattā , tathāpi ‘‘ viññāṇadhātuggahaṇena tassā purecārikapacchācārikattā manodhātu gahitāva hotī ’’ ti vuttattā āha
M0.47 ‘‘ viññāṇadhātu … pe … sattaviññāṇasaṅkhepoyevā ’’ ti .Anekesaṃ cakkhudhātuādīnaṃ , tāsu ca ekekissā nānappakāratāya nānādhātūnaṃ vasena anekadhātunānādhātuloko vuttoti āha ‘‘ aṭṭhārasadhātuppabhedamattamevā ’’ ti .
‘‘ Cakkhusotaghānajivhākāyamanomanoviññāṇadhātubhedenā ’’ ti aṭṭhakathāyaṃ likhitaṃ .
Tattha na cakkhādīnaṃ kevalena dhātu-saddena sambandho adhippeto vijānanasabhāvassa pabhedavacanato .
Viññāṇadhātu-saddena sambandhe kariyamāne dve manogahaṇāni na kattabbāni .
Na hi dve manoviññāṇadhātuyo atthīti .
‘‘ Cakkhu … pe … kāyamanoviññāṇamanodhātū ’’ ti vā vattabbaṃ atulyayoge dvandasamāsābhāvato .
Ayaṃ panettha pāṭho siyā ‘‘ cakkhu … pe … kāyaviññāṇamanomanoviññāṇadhātubhedenā ’’ ti .
Khandhāyatanadesanā saṅkhepadesanā , indriyadesanā vitthāradesanāti tadubhayaṃ apekkhitvā nātisaṅkhepavitthārā dhātudesanā .
Atha vā suttantabhājanīye vuttadhātudesanā atisaṅkhepadesanā , ābhādhātuādīnaṃ anekadhātunānādhātuantānaṃ vasena desetabbā ativitthāradesanāti tadubhayaṃ apekkhitvā ayaṃ ‘‘ nātisaṅkhepavitthārā ’’ ti .
Bherītalaṃ viya cakkhudhātu saddassa viya viññāṇassa nissayabhāvato .
Etāhi ca upamāhi nijjīvānaṃ bherītaladaṇḍādīnaṃ samāyoge nijjīvānaṃ saddādīnaṃ viya nijjīvānaṃ cakkhurūpādīnaṃ samāyoge nijjīvānaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ pavattīti kāraṇaphalānaṃ dhātumattattā kārakavedakabhāvavirahaṃ dasseti .
Purecarānucarā viyāti nijjīvassa kassaci keci nijjīvā purecarānucarā viyāti attho .
Manodhātuyeva vā attano khaṇaṃ anativattantī attano khaṇaṃ anativattantānaṃyeva cakkhuviññāṇādīnaṃ avijjamānepi purecarānucarabhāve pubbakālāparakālatāya purecarānucarā viya daṭṭhabbāti
V0.48 attho .Sallamiva sūlamiva tividhadukkhatāsamāyogato daṭṭhabbo .
Āsāyeva dukkhaṃ āsādukkhaṃ , āsāvighātaṃ dukkhaṃ vā .
Saññā hi abhūtaṃ dukkhadukkhampi subhādito sañjānantī taṃ āsaṃ tassā ca vighātaṃ
M0.48 āsīsitasubhādiasiddhiyā janetīti .Kammappadhānā saṅkhārāti ‘‘ paṭisandhiyaṃ pakkhipanato ’’ tiādimāha .
Jātidukkhānubandhanatoti attanā nibbattiyamānena jātidukkhena anubandhattā .
Bhavapaccayā jāti hi jātidukkhanti .
Padumaṃ viya dissamānaṃ khuracakkaṃ viya rūpampi itthiyādibhāvena dissamānaṃ nānāvidhupaddavaṃ janeti .
Sabbe anatthā rāgādayo jātiādayo ca visabhūtā asantā sappaṭibhayā cāti tappaṭipakkhabhūtattā amatādito daṭṭhabbā .
Muñcitvāpi aññaṃ gahetvāvāti etena makkaṭassa gahitaṃ sākhaṃ muñcitvāpi ākāse ṭhātuṃ asamatthatā viya gahitārammaṇaṃ muñcitvāpi aññaṃ aggahetvā pavattituṃ asamatthatāya makkaṭasamānataṃ dasseti .
Aṭṭhivedhaviddhopi damathaṃ anupagacchanto duṭṭhasso assakhaḷuṅko .
Raṅgagato naṭo raṅganaṭo .
184. Cakkhuñca paṭicca rūpe cātiādinā dvārārammaṇesu ekavacanabahuvacananiddesā ekanānāsantānagatānaṃ ekasantānagataviññāṇapaccayabhāvato ekanānājātikattā ca .
Sabbadhammesūti ettha sabba -saddo adhikāravasena yathāvuttaviññāṇasaṅkhāte ārammaṇasaṅkhāte vā padesasabbasmiṃ tiṭṭhatīti daṭṭhabbo .
Manoviññāṇadhātuniddese ‘‘ cakkhuviññāṇadhātuyā uppajjitvā niruddhasamanantarā uppajjati manodhātu , manodhātuyāpi uppajjitvā niruddhasamanantarā uppajjati cittan ’’ ti cakkhuviññāṇadhātānantaraṃ manodhātu viya manodhātānantarampi uppajjati cittanti yāva aññā manodhātu uppajjissati , tāva pavattaṃ sabbaṃ cittaṃ ekattena gahetvā vuttanti evampi attho labbhati .
Evañhi sati manoviññāṇadhātānantaraṃ uppannāya manodhātuyā manoviññāṇadhātubhāvappasaṅgo na hotiyeva .
Pañcaviññāṇadhātumanodhātukkamanidassanañhi tabbidhurasabhāvena uppattiṭṭhānena ca paricchinnassa cittassa manoviññāṇadhātubhāvadassanatthaṃ , na anantaruppattimattenāti tabbidhurasabhāve ekattaṃ upanetvā dassanaṃ yujjati .
Anupanītepi ekatte tabbidhurasabhāve ekasmiṃ dassite sāmaññavasena aññampi sabbaṃ taṃ sabhāvaṃ dassitaṃ hotīti daṭṭhabbaṃ .
Pi -saddena manoviññāṇadhātusampiṇḍane
V0.49 ca sati ‘‘ manoviññāṇadhātuyāpi samanantarā uppajjati cittaṃ … pe … tajjā manoviññāṇadhātū ’’ tiM0.49 manoviññāṇadhātuggahaṇena bhavaṅgānantaraṃ uppannaṃ manodhātucittaṃ nivattitaṃ hotīti ce ?Na , tassā manoviññāṇadhātubhāvāsiddhito .
Na hi yaṃ codīyati , tadeva parihārāya hotīti .
Manodhātuyāpi manoviññāṇadhātuyāpīti manadvayavacanena dvinnaṃ aññamaññavidhurasabhāvatā dassitāti teneva manodhātāvajjanassa manoviññāṇadhātubhāvo nivattitoti daṭṭhabbo .
Vutto hi tassa manoviññāṇadhātuvidhuro manodhātusabhāvo ‘‘ sabbadhammesu vā pana paṭhamasamannāhāro uppajjatī ’’ tiādinā .
Sā sabbāpīti etaṃ mukhamattanidassanaṃ .
Na hi javanapariyosānā eva manoviññāṇadhātu , tadārammaṇādīnipi pana hontiyevāti .
Evaṃ pañcaviññāṇadhātumanodhātuvisiṭṭhasabhāvavasena sabbaṃ manoviññāṇadhātuṃ dassetvā puna manodvāravasena sātisayaṃ javanamanoviññāṇadhātuṃ dassento ‘‘ manañca paṭiccā ’’ tiādimāha .
Yadi pana channaṃ dvārānaṃ vasena javanāvasānāneva cittāni idha ‘‘ manoviññāṇadhātū ’’ ti dassitānīti ayamattho gayheyya , cutipaṭisandhibhavaṅgānaṃ aggahitattā sāvasesā desanā āpajjati , tasmā yathāvuttena nayena attho veditabbo .
Chadvārikacittehi vā samānalakkhaṇāni aññānipi ‘‘ manoviññāṇadhātū ’’ ti dassitānīti veditabbāni .
Paṭiccāti āgataṭṭhāneti ettha ‘‘ mano ca nesaṃ gocaravisayaṃ paccanubhotī ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.455) visuṃ kātuṃ yuttaṃ , idha pana ‘‘ cakkhuñca paṭiccā ’’ tiādīsu ca-saddena sampiṇḍetvā āvajjanassapi cakkhādisannissitatākaraṇaṃ viya manañca paṭiccāti āgataṭṭhāne manodvārasaṅkhātabhavaṅgasannissitameva āvajjanaṃ kātabbanti adhippāyo .
Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā .
3. Pañhapucchakavaṇṇanā
Pañhapucchakaṃ heṭṭhā vuttanayattā uttānamevāti .
Pañhapucchakavaṇṇanā niṭṭhitā .
Dhātuvibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā .