Bhavacakkakathāvaṇṇanā
242. Samitan ti
M0.125 saṅgataṃ , abbocchinnanti attho .Kāmayānassāti kāmayamānassa , kāmo yānaṃ etassāti vā kāmayāno , tassa kāmayānassa .
Ruppatīti sokena ruppati .
Pariyuṭṭhānatāya tiṭṭhanasīlo pariyuṭṭhānaṭṭhāyī .
‘‘ Pariyuṭṭhaṭṭhāyino ’’ ti vā pāṭho , tattha pariyuṭṭhātīti pariyuṭṭhaṃ , diṭṭhipariyuṭṭhaṃ , tena tiṭṭhatīti pariyuṭṭhaṭṭhāyīti attho daṭṭhabbo .
Pañca pubbanimittānīti ‘‘ mālā milāyanti , vatthāni kilissanti , kacchehi sedā muccanti , kāye vevaṇṇiyaṃ okkamati , devo devāsane nābhiramatī ’’ ti ( itivu .83) vuttāni pañca maraṇapubbanimittānīti attho .
Tāni hi disvā kammanibbattakkhandhasaṅkhāte upapattibhave bhavachandabalena
V0.124 devānaṃ balavasoko uppajjatīti .Bāloti avidvā .
Tena avijjāya kāraṇabhāvaṃ dasseti .
Tividhan ti tassāruppakathāsavanakammakāraṇādassanamaraṇakālakammopaṭṭhānanidānaṃ sokādidukkhaṃ .
Āsave sādhentīti āsave gamenti bodhentīti attho .
Evaṃ satīti aviditāditāya anādibhāve sati .
Ādimattakathanan tiādi etassa atthīti ādimaṃ , bhavacakkaṃ .
Tassa bhāvo ādimattaṃ , tassa kathanaṃ ādimattakathanaṃ .
Visesanivattiattho vā matta -saddo , sati anādibhāve avijjā ādimhi majjhe pariyosāne ca sabbattha siyāti ādimattāya avijjāya kathanaṃ virujjhatīti attho .
Avijjāggahaṇenāti avijjāya uppādanena kathanena , appahānena vā , attano santāne sannihitabhāvakaraṇenāti attho .
Kammādīnīti kammavipākavaṭṭāni .
Vaṭṭakāraṇabhāvena padhānattā ‘‘ padhānadhammo ’’ ti avijjā kathitā .
Vadatīti vado .
Vedeti , vediyatīti vā vedeyyo , sukhādiṃ anubhavati , sabbavisaye vā jānāti ,‘‘ sukhito ’’ tiādinā attanā parehi ca jānāti ñāyati cāti attho .
Brahmādinā vā attanā vāti vā -saddo ca-saddattho .
Tenāha ‘‘ kārakavedakarahitan ’’ ti ca-saddatthasamāsaṃ .
Dvādasavidhasuññatāsuññan ti avijjādīnaṃ dvādasavidhānaṃ suññatāya suññaṃ , catubbidhampi vā suññataṃ ekaṃ katvā dvādasaṅgatāya dvādasavidhāti tāya dvādasavidhāya suññatāya suññanti attho .
Pubbantāharaṇatoti
M0.126 pubbantato paccuppannavipākassa āharaṇato paricchinnavedanāvasānaṃ etaṃ bhavacakkanti attho .Bhavacakkekadesopi hi bhavacakkanti vuccati .
Vedanā vā taṇhāsahāyāya avijjāya paccayo hotīti vedanāto avijjā , tato saṅkhārāti sambajjhanato vedanāvasānaṃ bhavacakkanti yuttametaṃ , evaṃ taṇhāmūlake ca yojetabbaṃ .
Dvinnampi hi aññamaññaṃ anuppaveso hotīti .
Avijjā dhammasabhāvaṃ paṭicchādetvā viparītābhinivesaṃ karontī diṭṭhicarite saṃsāre nayati , tesaṃ vā saṃsāraṃ saṅkhārādipavattiṃ nayati pavattetīti ‘‘ saṃsāranāyikā ’’ ti vuttā .
Phaluppattiyāti kattuniddeso .
Viññāṇādipaccuppannaphaluppatti hi idha diṭṭhā , adiṭṭhānañca purimabhave attano hetūnaṃ avijjāsaṅkhārānaṃ phalaṃ ajanetvā anupacchijjanaṃ pakāseti .
Atha vā purimabhavacakkaṃ dutiyena sambandhaṃ vuttanti vedanāsaṅkhātassa phalassa uppattiyā taṇhādīnaṃ hetūnaṃ anupacchedaṃ pakāseti , tasmā phaluppattiyā kāraṇabhūtāya paṭhamassa bhavacakkassa hetūnaṃ anupacchedappakāsanatoti attho .
Saṅkhārādīnameva vā phalānaṃ uppattiyā
V0.125 avijjādīnaṃ hetūnaṃ phalaṃ ajanetvā anupacchedameva , viññāṇādihetūnaṃ vā saṅkhārādīnaṃ anubandhanameva pakāseti paṭhamaṃ bhavacakkaṃ , na dutiyaṃ viya pariyosānampīti ‘‘ phaluppattiyā hetūnaṃ anupacchedappakāsanato ’’ ti vuttaṃ .‘‘ Viññāṇapaccayā nāmarūpan ’’ ti ettha aparipuṇṇāyatanakalalarūpaṃ vatvā tato uddhaṃ ‘‘ nāmarūpapaccayā saḷāyatanan ’’ ti saḷāyatanappavatti vuttāti āha ‘‘ anupubbapavattidīpanato ’’ ti .
‘‘ Bhavapaccayā jātī ’’ ti ettha na āyatanānaṃ kamena uppatti vuttāti āha ‘‘ sahuppattidīpanato ’’ ti .
Hetuādipubbakā tayo sandhī etassāti hetuphalahetupubbakatisandhi , bhavacakkaṃ .
Hetuphalahetuphalavasena catuppabhedo aṅgānaṃ saṅgaho etassāti catubhedasaṅgahaṃ .
Sarūpato avuttāpi tasmiṃ tasmiṃ saṅgahe ākirīyanti avijjāsaṅkhārādiggahaṇehi pakāsīyantīti ākārā , atītahetuādīnaṃ vā pakārā ākārā .
Kilesakammavipākā vipākakilesakammehi sambandhā hutvā punappunaṃ parivattantīti tesu vaṭṭanāmaṃ āropetvā ‘‘ tivaṭṭan ’’ ti vuttaṃ , vaṭṭekadesattā vā ‘‘ vaṭṭānī ’’ ti vuttāni .
Sandhīnaṃ ādipariyosānavavatthitāti sandhīnaṃ pubbāparavavatthitāti attho .
‘‘ Yā
M0.127 kāci vā pana cetanā bhavo , cetanāsampayuttā āyūhanasaṅkhārā ’’ ti idaṃ imissā dhammaṭṭhitiñāṇabhājanīye vuttāya paṭisambhidāpāḷiyā ( paṭi . ma .1.47) vasena vuttaṃ .Ettha hi ‘‘ cetanā bhavo ’’ ti āgatāti .
Bhavaniddese pana ‘‘ sātthato ’’ ti ettha ‘‘ cetanāva saṅkhārā , bhavo pana cetanāsampayuttāpī ’’ ti vibhaṅgapāḷiyā vasena dassitaṃ .
‘‘ Tattha katamo puññābhisaṅkhāro ?
Kusalā cetanā kāmāvacarā ’’ tiādinā hi saṅkhārānaṃ cetanābhāvo vibhaṅgapāḷiyaṃ ( vibha .226) vuttoti .
Tattha paṭisambhidāpāḷiyaṃ ‘‘ cetanāsampayuttā vipākadhammattā savipākena āyūhanasaṅkhātena saṅkhatābhisaṅkharaṇakiccena saṅkhārā ’’ ti vuttā .
Vibhaṅgapāḷiyaṃ ( vibha .234)‘‘ sabbampi bhavagāmikammaṃ kammabhavo ’’ ti bhavassa paccayabhāvena bhavagāmibhāvato kammasaṃsaṭṭhasahāyatāya kammabhāvato ca upapattibhavaṃ bhāventīti bhavoti vuttā , upapattibhavabhāvanakiccaṃ pana cetanāya sātisayanti paṭisambhidāpāḷiyaṃ cetanā ‘‘ bhavo ’’ ti vuttā , bhavābhisaṅkharaṇakiccaṃ cetanāya sātisayanti vibhaṅgapāḷiyaṃ ‘‘ kusalā cetanā ’’ tiādinā cetanā ‘‘ saṅkhārā ’’ ti vuttā , tasmā tena tena pariyāyena ubhayaṃ ubhayattha vattuṃ yuttanti natthettha virodho
V0.126 .Gahaṇan ti kāmupādānaṃ kiccenāha .
Parāmasanan ti itarāni .
Āyūhanāvasāneti tīsupi atthavikappesu vuttassa āyūhanassa avasāne .
Dvīsu atthavikappesu vutte āyūhanasaṅkhāre ‘‘ tassa pubbabhāgā ’’ ti āha , tatiye vutte ‘‘ taṃsampayuttā ’’ ti .
Daharassa cittappavatti bhavaṅgabahulā yebhuyyena bhavantarajanakakammāyūhanasamatthā na hotīti ‘‘ idha paripakkattā āyatanānan ’’ ti vuttaṃ .
Kammakaraṇakāle sammohoti etena kammassa paccayabhūtaṃ sammohaṃ dasseti , na kammasampayuttameva .
Kammāneva vipākaṃ sambharanti vaḍḍhentīti kammasambhārā , kammaṃ vā saṅkhārabhavā , tadupakārakāni avijjātaṇhupādānāni kammasambhārā , paṭisandhidāyako vā bhavo kammaṃ , tadupakārakā yathāvuttaāyūhanasaṅkhārā avijjādayo ca kammasambhārāti kammañca kammasambhārā ca kammasambhārāti ekasesaṃ katvā ‘‘ kammasambhārā ’’ ti āha .
Dasa dhammā kamman ti avijjādayopi kammasahāyatāya kammasarikkhakā tadupakārakā cāti ‘‘ kamman ’’ ti vuttā .
Saṅkhippanti
M0.128 ettha avijjādayo viññāṇādayo cāti saṅkhepo , kammaṃ vipāko ca .Kammaṃ vipākoti evaṃ saṅkhipīyatīti vā saṅkhepo , avijjādayo viññāṇādayo ca .
Saṅkhepabhāvasāmaññena pana ekavacanaṃ katanti daṭṭhabbaṃ .
Saṅkhepasaddo vā bhāgādhivacananti kammabhāgo kammasaṅkhepo .
Evaṃ samuppannan ti kammato vipāko .
Tatthāpi avijjāto saṅkhārāti evaṃ samuppannaṃ , tisandhiādivasena vā samuppannaṃ idaṃ bhavacakkanti attho .
Ittaran ti gamanadhammaṃ , vinassadhammanti attho .
Tena uppādavayavantatādīpakena anicca -saddena vikārāpattidīpakena cala -saddena ca adīpitaṃ kālantaraṭṭhāyitāpaṭikkhepaṃ dīpeti , adhuvan ti etena thirabhāvapaṭikkhepaṃ nissārataṃ .
Hetū eva sambhārā hetusambhārā .
‘‘ Ṭhānaso hetuso ’’ ti ettha evaṃ vuttaṃ vā ṭhānaṃ , aññampi tassa tassa sādhāraṇaṃ kāraṇaṃ sambhāro , asādhāraṇaṃ hetu .
Evan ti evaṃ hetuto dhammamattasambhave hetunirodhā ca vaṭṭupacchede dhamme ca taṃnirodhāya desite satīti attho .
Brahmacariyaṃ idha brahmacariyidha .
Satte cāti ettha ca -saddo evaṃ brahmacariyañca vijjati , sassatucchedā ca na hontīti samuccayattho .
Evañhi
V0.127 hetuāyatte dhammamattasambhave satto nupalabbhati , tasmiñca upalabbhante sassato ucchedo vā siyā , nupalabbhante tasmiṃ nevucchedo na sassatanti vuttaṃ hoti .Saccappabhavatoti saccato , saccānaṃ vā pabhavato .
Kusalākusalaṃ kamman ti vaṭṭakathāya vattamānattā sāsavanti viññāyati .
Avisesenāti cetanā cetanāsampayuttakāti visesaṃ akatvā sabbampi taṃ kusalākusalaṃ kammaṃ ‘‘ samudayasaccan ’’ ti vuttanti attho .
‘‘ Taṇhā ca … pe … avasesā ca sāsavā kusalā dhammā ’’ ti hi cetanācetanāsampayuttavisesaṃ akatvā vuttanti , ariyasaccavisesaṃ vā akatvā samudayasaccanti vuttanti attho .
Vatthūsūti ārammaṇesu , cakkhādīsu vā paṭicchādetabbesu vatthūsu .
Sokādīnaṃ adhiṭṭhānattāti tesaṃ kāraṇattā , tehi siddhāya avijjāya sahitehi saṅkhārehi paccayo ca hoti bhavantarapātubhāvāyāti adhippāyo .
Cuticittaṃ vā paṭisandhiviññāṇassa anantarapaccayo hotīti ‘‘ paccayo ca hoti bhavantarapātubhāvāyā ’’ ti vuttaṃ
M0.129 .Taṃ pana cuticittaṃ avijjāsaṅkhārarahitaṃ bhavantarassa paccayo na hotīti tassa sahāyadassanatthamāha ‘‘ sokādīnaṃ adhiṭṭhānattā ’’ ti .
Dvidhāti attanoyeva sarasena dhammantarapaccayabhāvena cāti dvidhā .
Avijjāpaccayā saṅkhārāti etena saṅkhārānaṃ paccayuppannatādassanena ‘‘ ko nu kho abhisaṅkharotīti esa no kallo pañho ’’ ti dasseti .
Tenetaṃ kārakadassananivāraṇanti .
Evamādidassananivāraṇan ti etena ‘‘ socati paridevati dukkhito ’’ tiādidassananivāraṇamāha .
Sokādayopi hi paccayāyattā avasavattinoti ‘‘ jātipaccayā jarāmaraṇaṃ soka … pe … sambhavantī ’’ ti etena vuttanti .
Gaṇḍabhedapīḷakā viyāti gaṇḍabhedanatthaṃ paccamāne gaṇḍe tassapi upari jāyamānakhuddakapīḷakā viya , gaṇḍassa vā anekadhābhede pīḷakā viya .
Gaṇḍavikārā sūnatāsarāgapubbagahaṇādayo .
Paṭalābhibhūtacakkhuko rūpāni na passati , kiñcipi passanto ca viparītaṃ passati , evaṃ avijjābhibhūto dukkhādīni na paṭipajjati na passati , micchā vā paṭipajjatīti paṭalaṃ viya avijjā
V0.128 , kiminā viya attanā katattā vaṭṭassa attanoyeva paribbhamanakāraṇattā ca kosappadesā viya saṅkhārā , saṅkhārapariggahaṃ vinā patiṭṭhaṃ alabhamānaṃ viññāṇaṃ pariṇāyakapariggahaṃ vinā patiṭṭhaṃ alabhamāno rājakumāro viyāti pariggahena vinā patiṭṭhālābho ettha sāmaññaṃ .Upapattinimittan ti kammādiārammaṇamāha .
Parikappanatoti ārammaṇakaraṇato , sampayuttena vā vitakkena vitakkanato .
Devamanussamigavihaṅgādivividhappakāratāya māyā viya nāmarūpaṃ , patiṭṭhāvisesena vuḍḍhivisesāpattito vanappagumbo viya saḷāyatanaṃ .
Āyatanānaṃ visayivisayabhūtānaṃ aññamaññābhimukhabhāvato āyatanaghaṭṭanato .
Ettha ca saṅkhārādīnaṃ kosappadesapariṇāyakādīhi dvīhi dvīhi sadisatāya dve dve upamā vuttāti daṭṭhabbā .
Gambhīro eva hutvā obhāsati pakāsati dissatīti gambhīrāvabhāso .
Jātipaccayasambhūtasamudāgataṭṭhoti jātipaccayā sambhūtaṃ hutvā sahitassa attano paccayānurūpassa uddhaṃ uddhaṃ āgatabhāvo , anuppabandhoti attho .
Atha vā sambhūtaṭṭho ca samudāgataṭṭho ca sambhūtasamudāgataṭṭho .
‘‘ Na jātito jarāmaraṇaṃ na hoti , na ca jātiṃ vinā
M0.130 aññato hotī ’’ ti hi jātipaccayasambhūtaṭṭho vutto .Itthañca jātito samudāgacchatīti paccayasamudāgataṭṭho , yā yā jāti yathā yathā paccayo hoti , tadanurūpapātubhāvoti attho .
Anulomapaṭilomatoti idha pana paccayuppādā paccayuppannuppādasaṅkhātaṃ anulomaṃ , nirodhā nirodhasaṅkhātaṃ paṭilomañcāha .
Ādito pana antagamanaṃ anulomaṃ , antato ca ādigamanaṃ paṭilomamāhāti .
‘‘ Ime cattāro āhārā kiṃnidānā ’’ tiādikāya ( saṃ . ni .2.11) vemajjhato paṭṭhāya paṭilomadesanāya ,‘‘ cakkhuṃ paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ , tiṇṇaṃ saṅgati phasso , phassapaccayā vedanā ’’ tiādikāya ( saṃ . ni .2.43-44;2.4.60) anulomadesanāya ca dvisandhitisaṅkhepaṃ ,‘‘ saṃyojanīyesu , bhikkhave , dhammesu assādānupassino viharato taṇhā pavaḍḍhati , taṇhāpaccayā upādānan ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .2.53-54) ekasandhidvisaṅkhepaṃ .
Avijjādīnaṃ sabhāvo paṭivijjhīyatīti paṭivedho .
Vuttañhi ‘‘ tesaṃ tesaṃ vā tattha tattha vuttadhammānaṃ paṭivijjhitabbo salakkhaṇasaṅkhāto aviparītasabhāvo paṭivedho ’’ ti ( dha . sa . aṭṭha . nidānakathā ).
Apuññābhisaṅkhārekadeso sarāgo , añño virāgo , rāgassa vā apaṭipakkhabhāvato
V0.129 rāgappavaḍḍhako sabbopi apuññābhisaṅkhāro sarāgo , itaro paṭipakkhabhāvato virāgo .‘‘ Dīgharattañhetaṃ , bhikkhave , assutavato puthujjanassa ajjhositaṃ mamāyitaṃ parāmaṭṭhaṃ ‘ etaṃ mama , esohamasmi , eso me attā ’’ ti ( saṃ . ni .2.62) attaparāmāsassa viññāṇaṃ visiṭṭhaṃ vatthu vuttanti viññāṇassa suññataṭṭho gambhīro , attā vijānāti saṃsaratīti sabyāpāratāsaṅkantiabhinivesabalavatāya abyāpāraṭṭhaasaṅkantipaṭisandhipātubhāvaṭṭhā ca gambhīrā , nāmassa rūpena , rūpassa ca nāmena asampayogato vinibbhogo , nāmassa nāmena avinibbhogo yojetabbo .
Ekuppādekanirodhehi avinibbhoge adhippete rūpassa ca rūpena labbhati .
Atha vā ekacatuvokārabhavesu nāmarūpānaṃ asahavattanato aññamaññavinibbhogo , pañcavokārabhave sahavattanato avinibbhogo ca veditabbo .
Adhipatiyaṭṭho
M0.131 nāma indriyapaccayabhāvo .‘‘ Lokopeso dvārāpesā khettampetan ’’ ti ( dha . sa .598-599) vuttā lokādiatthā cakkhādīsu pañcasu yojetabbā .
Manāyatanassapi lujjanato manosamphassādīnaṃ dvārakhettabhāvato ca ete atthā sambhavanteva .
Āpāthagatānaṃ rūpādīnaṃ pakāsanayogyatālakkhaṇaṃ obhāsanaṃ cakkhādīnaṃ visayibhāvo , manāyatanassa vijānanaṃ .
Saṅghaṭṭanaṭṭho visesena cakkhusamphassādīnaṃ pañcannaṃ , itare channampi yojetabbā .
Phusanañca phassassa sabhāvo , saṅghaṭṭanaṃ raso , itare upaṭṭhānākārā .
Ārammaṇarasānubhavanaṭṭho rasavasena vutto , vedayitaṭṭho lakkhaṇavasena .
Attā vedayatīti abhinivesassa balavatāya nijjīvaṭṭho vedanāya gambhīro .
Nijjīvāya vedanāya vedayitaṃ nijjīvavedayitaṃ , nijjīvavedayitameva attho nijjīvavedayitaṭṭho .
Ādānaṭṭho catunnampi upādānānaṃ samāno , gahaṇaṭṭho kāmupādānassa , itaresaṃ tiṇṇaṃ abhinivesādi attho .
‘‘ Diṭṭhikantāro ’’ ti hi vacanato diṭṭhīnaṃ duratikkamanaṭṭhopīti .
Daḷhagahaṇattā vā catunnampi duratikkamanaṭṭho yojetabbo .
Yonigatiṭhitinivāsesukhipanan ti samāse bhummavacanassa alopo daṭṭhabbo , tasmā tena āyūhanābhisaṅkharaṇapadānaṃ samāso hoti .
Jarāmaraṇaṅgaṃ maraṇappadhānanti maraṇaṭṭhā eva khayādayo gambhīrā dassitā .
Navanavānañhi parikkhayena khaṇḍiccādiparipakkappavatti jarāti , khayaṭṭho vā jarāya vuttoti daṭṭhabbo .
Navabhāvāpagamo hi khayoti vattuṃ yuttoti .
Vipariṇāmaṭṭho dvinnampi .
Santativasena vā jarāya khayavayabhāvo , sammutikhaṇikavasena maraṇassa bhedavipariṇāmatā yojetabbā .
Atthanayāti
V0.130 atthānaṃ nayā .Avijjādiatthehi ekattādī sena bhāvena nīyanti gammentīti ekattādayo tesaṃ nayāti vuttā .
Nīyantīti hi nayāti .
Atthā eva vā ekattādibhāvena nīyamānā ñāyamānā ‘‘ atthanayā ’’ ti vuttā .
Nīyanti etehīti vā nayā , ekattādīhi ca atthā ‘‘ ekan ’’ tiādinā nīyanti , tasmā ekattādayo atthānaṃ nayāti atthanayā .
Santānānupacchedena bījaṃ rukkhabhāvaṃ pattaṃ rukkhabhāvena pavattanti ekattena vuccatīti santānānupacchedo ekattaṃ , evamidhāpi avijjādīnaṃ santānānupacchedo ekattan ti dasseti .
Bhinnasantānassevāti
M0.132 sambandharahitassa nānattassa gahaṇato sattantaro ucchinno sattantaro uppannoti gaṇhanto ucchedadiṭṭhimupādiyati .Yato kutocīti yadi aññasmā aññassuppatti siyā , vālikato telassa , ucchuto khīrassa kasmā uppatti na siyā , tasmā na koci kassaci hetu atthīti ahetukadiṭṭhiṃ , avijjamānepi hetumhi niyatatāya tilagāvīsukkasoṇitādīhi telakhīrasarīrādīni pavattantīti niyativādañca upādiyatīti viññātabbaṃ yathārahaṃ .
Kasmā ?
Yasmā idañhi bhavacakkaṃ apadāletvā saṃsārabhayamatīto na koci supinantarepi atthīti sambandho .
Durabhiyānan ti duratikkamaṃ .
Asanivicakkamivāti asanimaṇḍalamiva .
Tañhi nimmathanameva , nānimmathanaṃ pavattamānaṃ atthi , evaṃ bhavacakkampi ekantaṃ dukkhuppādanato ‘‘ niccanimmathanan ’’ ti vuttaṃ .
Ñāṇāsinā apadāletvā saṃsārabhayaṃ atīto natthīti etassa sādhakaṃ dassento āha ‘‘ vuttampi cetan ’’ tiādi .
Tantūnaṃ ākulakaṃ tantākulakaṃ , tantākulakamiva jātā tantākulakajātā , kilesakammavipākehi atīva jaṭitāti attho .
Guṇāya sakuṇiyā nīḍaṃ guṇāguṇḍikaṃ .
Vaḍḍhiabhāvato apāyaṃ dukkhagatibhāvato duggatiṃ sukhasamussayato vinipātattā vinipātañca catubbidhaṃ apāyaṃ ,‘‘ khandhānañca paṭipāṭī ’’ tiādinā vuttaṃ saṃsārañca nātivattati .
Saṃsāro eva vā sabbo idha vaḍḍhiapagamādīhi atthehi apāyādināmako vutto kevalaṃ dukkhakkhandhabhāvato .
Bhavacakkakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .
Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā .