Kamādivinicchayakathāvaṇṇanā
Dassanena
M0.25 pahātabbātiādinā paṭhamaṃ pahātabbā paṭhamaṃ vuttā , dutiyaṃ pahātabbā dutiyanti ayaṃ pahānakkamo .Anupubbapaṇītā bhūmiyo anupubbena vavatthitāti tāsaṃ vasena desanāya bhūmikkamo .
‘‘ Cattāro satipaṭṭhānā ’’ tiādiko ( saṃ . ni .5.372,382,383; vibha .355) ekakkhaṇepi satipaṭṭhānādisambhavato desanākkamova .
Dānakathādayo anupubbukkaṃsato kathitā , uppattiādivavatthānābhāvato pana dānādīnaṃ idha desanākkamavacanaṃ .
Desanākkamoti ca yathāvuttavavatthānābhāvato anekesaṃ vacanānaṃ saha pavattiyā asambhavato yena kenaci pubbāpariyena desetabbattā tena tenādhippāyena desanāmattasseva kamo vuccati .
Abhedena hīti rūpādīnaṃ bhedaṃ akatvā piṇḍaggahaṇenāti attho .
Cakkhuādīnampi visayabhūtan ti ekadesena rūpakkhandhaṃ samudāyabhūtaṃ vadati .
Evan ti ettha vuttanayenāti adhippāyo .
‘‘ Chadvārādhipati rājā ’’ ti ( dha . pa . aṭṭha .2. erakapattanāgarājavatthu )‘‘ manopubbaṅgamā dhammā ’’ ti ( dha . pa .1-2) ca vacanato viññāṇaṃ adhipati .
Rūpakkhandhe
V0.25 ‘‘ sāsavaṃ upādāniyan ’’ ti vacanaṃ anāsavānaṃ dhammānaṃ sabbhāvato rūpakkhandhassa taṃsabhāvatānivattanatthaṃ , na anāsavarūpanivattanatthanti .Anāsavāva khandhesu vuttāti ettha aṭṭhānappayutto eva -saddo daṭṭhabbo , anāsavā khandhesveva vuttāti attho .
Sabbasaṅkhatānaṃ sabhāgena ekajjhaṃ saṅgaho sabbasaṅkhatasabhāgekasaṅgaho .
Sabhāgasabhāgena hi saṅgayhamānā sabbasaṅkhatā phassādayo pañcakkhandhā honti .
Tattha ruppanādisāmaññena samānakoṭṭhāsā ‘‘ sabhāgā ’’ ti veditabbā .
Tesu saṅkhatābhisaṅkharaṇakiccaṃ āyūhanarasāya cetanāya balavanti sā ‘‘ saṅkhārakkhandho ’’ ti vuttā , aññe ca ruppanādivisesalakkhaṇarahitā phassādayo saṅkhatābhisaṅkharaṇasāmaññenāti daṭṭhabbā .
Phusanādayo pana sabhāvā visuṃ khandha-saddavacanīyā na hontīti dhammasabhāvaviññunā tathāgatena phassakhandhādayo na vuttāti daṭṭhabbāti .
‘‘ Ye keci , bhikkhave , samaṇā vā brāhmaṇā vā sassatavādā sassataṃ lokañca paññapenti attānañca , sabbe te imeyeva pañcupādānakkhandhe nissāya paṭicca , etesaṃ vā aññataran ’’ tiādīnañca suttānaṃ vasena attattaniyagāhavatthussa etaparamatā daṭṭhabbā , etena ca vakkhamānasuttavasena ca khandhe eva nissāya
M0.26 parittārammaṇādivasena na vattabbā ca diṭṭhi uppajjati , khandhanibbānavajjassa sabhāvadhammassa abhāvatoti vuttaṃ hoti .Aññesañca khandha-saddavacanīyānaṃ sīlakkhandhādīnaṃ sabbhāvato na pañcevāti etaṃ codanaṃ nivattetumāha ‘‘ aññesañca tadavarodhato ’’ ti .
Dukkhadukkhavipariṇāmadukkhasaṅkhāradukkhatāvasena vedanāya ābādhakattaṃ daṭṭhabbaṃ .
Rāgādisampayuttassa vipariṇāmādidukkhassa itthipurisādiākāraggāhikā taṃtaṃsaṅkappamūlabhūtā saññā samuṭṭhānaṃ .
Rogassa pittādīni viya āsannakāraṇaṃ samuṭṭhānaṃ , utubhojanavesamādīni viya mūlakāraṇaṃ nidānaṃ .
‘‘ Cittassaṅgabhūtā cetasikā ’’ ti cittaṃ gilānūpamaṃ vuttaṃ , sukhasaññādivasena vedanākāraṇāya hetubhāvato vedanābhojanassa chādāpanato ca saññā aparādhūpamā byañjanūpamā ca ,‘‘ pañca vadhakā paccatthikāti kho , bhikkhave , pañcannetaṃ upādānakkhandhānaṃ adhivacanan ’’ ti āsivisūpame ( saṃ . ni .4.238) vadhakāti vuttā ,‘‘ bhāroti kho , bhikkhave , pañcannetaṃ upādānakkhandhānaṃ adhivacanan ’’ ti bhārasutte ( saṃ . ni .3.22) bhārāti ,‘‘ atītaṃpāhaṃ addhānaṃ rūpena khajjiṃ , seyyathāpāhaṃ etarahi paccuppannena rūpena khajjāmi , ahañceva kho pana anāgataṃ rūpaṃ abhinandeyyaṃ , anāgatenapāhaṃ rūpena khajjeyyaṃ .
Seyyathāpetarahi khajjāmī ’’ tiādinā khajjanīyapariyāyena ( saṃ . ni .3.79) khādakāti
V0.26 ,‘‘ so aniccaṃ rūpaṃ ‘ aniccaṃ rūpan ’ ti yathābhūtaṃ nappajānātī ’’ tiādinā yamakasutte ( saṃ . ni .3.85) aniccādikāti .Yadipi imasmiṃ vibhaṅge avisesena khandhā vuttā , bāhullena pana upādānakkhandhānaṃ tadantogadhānaṃ daṭṭhabbatā vuttāti veditabbāti .
Desitādiccabandhunāti desitaṃ ādiccabandhunā , desitāni vā .
Gāthāsukhatthaṃ anunāsikalopo , nikāralopo vā kato .
Gahetuṃ na sakkāti niccādivasena gahetuṃ na yuttanti attho .
Rūpena saṇṭhānena phalakasadiso dissamāno kharabhāvābhāvā phalakakiccaṃ na karotīti ‘‘ na sakkā taṃ gahetvā phalakaṃ vā āsanaṃ vā kātun ’’ ti āha .
Na tathā tiṭṭhatīti niccādikā na hotīti attho , taṇhādiṭṭhīhi vā niccādiggahaṇavasena uppādādianantaraṃ bhijjanato gahitākārā hutvā na tiṭṭhatīti attho .
Koṭisatasahassasaṅkhyāti idaṃ
M0.27 na gaṇanaparicchedadassanaṃ , bahubhāvadassanameva panetaṃ daṭṭhabbaṃ .Udakajallakan ti udakalasikaṃ .
Yathā udakatale bindunipātajanito vāto udakajallakaṃ saṅkaḍḍhitvā puṭaṃ katvā pupphuḷaṃ nāma karoti , evaṃ vatthumhi ārammaṇāpāthagamanajanito phasso anupacchinnaṃ kilesajallaṃ sahakārīpaccayantarabhāvena saṅkaḍḍhitvā vedanaṃ nāma karoti .
Idañca kilesehi mūlakāraṇabhūtehi ārammaṇassādanabhūtehi ca nibbattaṃ vaṭṭagatavedanaṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ .
Ukkaṭṭhaparicchedena vā cattāro paccayā vuttā , ūnehipi pana uppajjateva .
Nānālakkhaṇoti vaṇṇagandharasaphassādīhi nānāsabhāvo .
Māyāya dassitaṃ rūpaṃ ‘‘ māyā ’’ ti āha .
Pañcapi upādānakkhandhā asubhādisabhāvā eva kilesāsucivatthubhāvāditoti asubhādito daṭṭhabbā eva .
Tathāpi katthaci koci viseso sukhaggahaṇīyo hotīti āha ‘‘ visesato cā ’’ tiādi .
Tattha cattāro satipaṭṭhānā catuvipallāsappahānakarāti tesaṃ gocarabhāvena rūpakkhandhādīsu asubhādivasena daṭṭhabbatā vuttā .
Khandhehi na vihaññati parividitasabhāvattā .
Vipassakopi hi tesaṃ vipattiyaṃ na dukkhamāpajjati , khīṇāsavesu pana vattabbameva natthi .
Te hi āyatimpi khandhehi na bādhīyantīti
V0.27 .Kabaḷīkārāhāraṃ parijānātīti ‘‘ āhārasamudayā rūpasamudayo ’’ ti ( saṃ . ni .3.56-57) vuttattā ajjhattikarūpe chandarāgaṃ pajahanto tassa samudayabhūte kabaḷīkārāhārepi chandarāgaṃ pajahatīti attho , ayaṃ pahānapariññā .
Ajjhattikarūpaṃ pana pariggaṇhanto tassa paccayabhūtaṃ kabaḷīkārāhārampi pariggaṇhātīti ñātapariññā .
Tassa ca udayavayānupassī hotīti tīraṇapariññā ca yojetabbā .
Kāmarāgabhūtaṃ abhijjhaṃ sandhāya ‘‘ abhijjhākāyaganthan ’’ ti āha .
Asubhānupassanāya hi kāmarāgappahānaṃ hotīti .
Kāmarāgamukhena vā sabbalobhappahānaṃ vadati .
‘‘ Phassapaccayā vedanā ’’ ti vuttattā āhāraparijānane vuttanayena phassaparijānanañca yojetabbaṃ .
Sukhatthameva bhavapatthanā hotīti vedanāya taṇhaṃ pajahanto bhavoghaṃ uttarati .
Sabbaṃ vedanaṃ dukkhato passanto attano parena apubbaṃ dukkhaṃ uppāditaṃ , sukhaṃ
M0.28 vā vināsitaṃ na passati , tato ‘‘ anatthaṃ me acarī ’’ tiādiāghātavatthuppahānato byāpādakāyaganthaṃ bhindati .‘‘ Sukhabahule sugatibhave suddhī ’’ ti gahetvā gosīlagovatādīhi suddhiṃ parāmasanto sukhapatthanāvaseneva parāmasatīti vedanāya taṇhaṃ pajahanto sīlabbatupādānaṃ na upādiyati .
Manosañcetanā saṅkhārakkhandhova , saññā pana taṃsampayuttāti saññāsaṅkhāre anattato passanto manosañcetanāya chandarāgaṃ pajahati eva , tañca pariggaṇhāti tīreti cāti ‘‘ saññaṃ saṅkhāre … pe … parijānātī ’’ ti vuttaṃ .
Avijjāya viññāṇe ghanaggahaṇaṃ hotīti ghanavinibbhogaṃ katvā taṃ aniccato passanto avijjoghaṃ uttarati .
Mohabaleneva sīlabbataparāmāsaṃ hotīti taṃ pajahanto sīlabbataparāmāsakāyaganthaṃ bhindati .
‘‘ Yañca kho etaṃ , bhikkhave , vuccati cittaṃ itipi mano itipi viññāṇaṃ itipi , tatrāssutavā puthujjano nālaṃ nibbindituṃ , nālaṃ virajjituṃ , nālaṃ vimuccituṃ .
Taṃ kissa hetu ?
Dīgharattaṃhetaṃ , bhikkhave , assutavato puthujjanassa ajjhositaṃ mamāyitaṃ parāmaṭṭhaṃ ‘ etaṃ mama , esohamasmi , eso me attā ’’ ti ( saṃ . ni .2.61)–
Vacanato
V0.28 viññāṇaṃ niccato passanto diṭṭhupādānaṃ upādiyatīti aniccato passanto taṃ na upādiyatīti .Kamādivinicchayakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .
Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā .