2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
167. Nāmarūpaparicchedakathā abhidhammakathāti suttante viya paccayayugaḷavasena akathetvā ajjhattikabāhiravasena abhiññeyyāni āyatanāni abbokārato abhidhammabhājanīye kathitāni .
Āgammāti sabbasaṅkhārehi nibbindassa visaṅkhāraninnassa gotrabhunā vivaṭṭitamānasassa maggena sacchikaraṇenāti attho .
Sacchikiriyamānañhi taṃ adhigantvā ārammaṇapaccayabhūtañca
M0.40 paṭicca adhipatipaccayabhūte ca tamhi paramassāsabhāvena vinimuttasaṅkhārassa ca gatibhāvena patiṭṭhānabhūte patiṭṭhāya khayasaṅkhāto maggo rāgādayo khepetīti taṃsacchikaraṇābhāve rāgādīnaṃ anuppattinirodhagamanābhāvā ‘‘ taṃ āgamma rāgādayo khīyantī ’’ tiV0.40 vuttaṃ .Suttato muñcitvāti suttapadāni muñcitvā .
Añño suttassa attho ‘‘ mātaraṃ pitaraṃ hantvā ’’ tiādīsu ( dha . pa .294-295) viya āharitabbo , natthi suttapadeheva nīto atthoti attho .
Ekaṃ nānan ti cuṇṇitaṃ khuddakaṃ vā karaṇaṃ , cuṇṇīkaraṇan ti abahumānena vadati .
Na tvaṃ ekaṃ nānaṃ jānāsīti kiṃ ettakaṃ tvameva na jānāsīti attho .
Nanu ñāteti ‘‘ yadipi pubbe na ñātaṃ , adhunāpi ñāte nanu sādhu hotī ’’ ti attano jānanaṃ paṭicchādetvā vikkhepaṃ karontaṃ nibandhati .
Vibhajitvāti akkharatthamatte aṭṭhatvā līnaṃ atthaṃ vibhajitvā uddharitvā nīharitvā kathitanti attho .
Rāgādīnaṃ khayo nāma abhāvamatto , na ca abhāvassa bahubhāvo atthi attano abhāvattāti vadantassa vacanapacchindanatthaṃ pucchati ‘‘ rāgakkhayo nāma rāgasseva khayo ’’ tiādi .
Yadi hi rāgakkhayo dosādīnaṃ khayo na hoti , dosakkhayādayo ca rāgādīnaṃ khayā , aññamaññavisiṭṭhā bhinnā āpannā hontīti bahunibbānatā āpannā eva hoti , aññamaññaviseso ca nāma nissabhāvassa natthīti sasabhāvatā ca nibbānassa .
Nava taṇhāmūlakā ‘‘ taṇhaṃ paṭicca pariyesanā ’’ ti ( dī . ni .2.103;3.359; a . ni .9.23; vibha .963) ādayo , tesu pariyesanādayo ca pariyesanādikarakilesā daṭṭhabbā .
Diyaḍḍhakilesasahassaṃ nidānakathāyaṃ vuttaṃ .
Oḷārikatāya kāretabboti atisukhumassa nibbānassa oḷārikabhāvadosāpattiyā bodhetabbo , niggahetabbo vā .
Vatthun ti upādinnakaphoṭṭhabbaṃ methunaṃ .
Acchādīnampi nibbānappatti kasmā vuttā , nanu ‘‘ kilesānaṃ accantaṃ anuppattinirodho nibbānan ’’ ti icchantassa kilesānaṃ vināso kañci kālaṃ appavatti nibbānaṃ na hotīti ?
Na , abhāvasāmaññato .
Accantāpavatti hi kañci kālañca appavatti abhāvoyevāti natthi viseso .
Savisesaṃ vā vadantassa abhāvatā āpajjatīti .
Tiracchānagatehipi pāpuṇitabbattā tesampi pākaṭaṃ piḷandhanaṃ viya oḷārikaṃ thūlaṃ .
Kevalaṃ pana kaṇṇe piḷandhituṃ na sakkoti , piḷandhanatopi vā thūlattā na sakkāti uppaṇḍento viya niggaṇhāti .
Nibbānārammaṇakaraṇena
M0.41 gotrabhukkhaṇe kilesakkhayappatti panassa āpannāti maññamāno āha ‘‘ tvaṃ akhīṇesuyevā ’’ tiādi .Nanu ārammaṇakaraṇamattena kilesakkhayo anuppattoti na sakkā
V0.41 vattuṃ .Cittañhi atītānāgatādisabbaṃ ālambeti , na nipphannamevāti gotrabhupi maggena kilesānaṃ yā anuppattidhammatā kātabbā , taṃ ārabbha pavattissatīti ?
Na , appattanibbānassa nibbānārammaṇañāṇābhāvato .
Na hi aññadhammā viya nibbānaṃ , taṃ pana atigambhīrattā appattena ālambituṃ na sakkā .
Tasmā tena gotrabhunā pattabbena tikālikasabhāvātikkantagambhīrabhāvena bhavitabbaṃ , kilesakkhayamattataṃ vā icchato gotrabhuto puretaraṃ nipphannena kilesakkhayena .
Tenāha ‘‘ tvaṃ akhīṇesuyeva kilesesu kilesakkhayaṃ nibbānaṃ paññapesī ’’ ti .
Appattakilesakkhayārammaṇakaraṇe hi sati gotrabhuto puretaracittānipi ālambeyyunti .
Maggassa kilesakkhayaṃ nibbānan ti maggassa ārammaṇabhūtaṃ nibbānaṃ katamanti attho .
Maggotiādinā purimapucchādvayameva vivarati .
Na ca kiñcīti rūpādīsu nibbānaṃ kiñci na hoti , na ca kadāci hoti , atītādibhāvena na vattabbanti vadanti , taṃ āgamma avijjātaṇhānaṃ kiñci ekadesamattampi na hoti , tadeva taṃ āgamma kadāci na ca hotīti attho yutto .
Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā .