1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā
172. Yadipi
M0.42V0.42 dhātusaṃyuttādīsu ‘‘ dhātunānattaṃ vo , bhikkhave , desessāmi , katamañca , bhikkhave , dhātunānattaṃ ?Cakkhudhātu … pe … manoviññāṇadhātū ’’ tiādinā ( saṃ . ni .2.85) aṭṭhārasa dhātuyo āgatā , tā pana abhidhamme ca āgatāti sādhāraṇattā aggahetvā suttantesveva āgate tayo dhātuchakke gahetvā suttantabhājanīyaṃ vibhattanti veditabbaṃ .
Sabbā dhātuyoti aṭṭhārasapi .
Suññe sabhāvamatte niruḷho dhātu -saddo daṭṭhabbo .
Asamphuṭṭhadhātūti catūhi mahābhūtehi abyāpitabhāvoti attho .
173. Pathavīdhātudvayan ti aṭṭhakathāyaṃ paduddhāro kato , pāḷiyaṃ pana ‘‘ dveyan ’’ ti āgacchati , attho pana yathāvuttova .
Dvayan ti pana pāṭhe sati ayampi attho sambhavati .
Dve avayavā etassāti dvayaṃ , pathavīdhātūnaṃ dvayaṃ pathavīdhātudvayaṃ , dvinnaṃ pathavīdhātūnaṃ samudāyoti attho .
Dve eva vā avayavā samuditā dvayaṃ , pathavīdhātudvayan ti .
‘‘ Tattha katamā pathavīdhātu ?
Pathavīdhātudvayaṃ , esā pathavīdhātū ’’ ti saṅkhepena vissajjeti .
Atthi ajjhattikā atthi bāhirāti ettha ajjhattikabāhira -saddā na ajjhattikaduke viya ajjhattikabāhirāyatanavācakā , nāpi ajjhattattike vuttehi ajjhattabahiddhā-saddehi samānatthā , indriyabaddhānindriyabaddhavācakā pana ete .
Tena ‘‘ sattasantānapariyāpannā ’’ tiādi vuttaṃ .
Niyakajjhattāti ca na paccattaṃ attani jātataṃ sandhāya vuttaṃ , atha kho sabbasattasantānesu jātatanti daṭṭhabbaṃ .
Ajjhattaṃ paccattan ti vacanena hi sattasantānapariyāpannatāya ajjhattikabhāvaṃ dasseti , na pāṭipuggalikatāya .
Sabhāvākāratoti āpādīhi visiṭṭhena attano eva sabhāvabhūtena gahetabbākārena .
Kesā
V0.43 kakkhaḷattalakkhaṇāti kakkhaḷatādhikatāya vuttā .Pāṭiyekko koṭṭhāsoti pathavīkoṭṭhāsamatto suññoti attho .
Matthaluṅgaṃ aṭṭhimiñjaggahaṇena gahitanti idha visuṃ na vuttanti veditabbaṃ .
Imināti
M0.43 ‘‘ seyyathidaṃ kesā ’’ tiādinā .Kammaṃ katvāti payogaṃ vīriyaṃ āyūhanaṃ vā katvāti attho .
Bhogakāmena kasiyādīsu viya arahattakāmena ca imasmiṃ manasikāre kammaṃ kattabbanti .
Pubbapalibodhāti āvāsādayo dīghakesādike khuddakapalibodhe aparapalibodhāti apekkhitvā vuttā .
Vaṇṇādīnaṃ pañcannaṃ vasena manasikāro dhātupaṭikūlavaṇṇamanasikārānaṃ sādhāraṇo pubbabhāgoti nibbattitadhātumanasikāraṃ dassetuṃ ‘‘ avasāne evaṃ manasikāro pavattetabbo ’’ ti āha .
Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitāti kāraṇassa ca phalassa ca abyāpāratāya dhātumattataṃ dasseti .
Ābhogapaccavekkhaṇādīnampi evameva abyāpāratā daṭṭhabbā .
Na hi tāni , tesañca kāraṇāni ābhujitvā paccavekkhitvā ca uppajjanti karonti cāti .
Lakkhaṇavasenāti ‘‘ kakkhaḷaṃ kharigatan ’’ tiādivacanaṃ sandhāya vuttaṃ .
Vekantakaṃ ekā lohajāti .
Nāganāsikalohaṃ lohasadisaṃ lohavijāti haliddivijāti viya .
Tiputambādīhi missetvā kataṃ karaṇena nibbattattā kittimalohaṃ .
Morakkhādīni evaṃnāmānevetāni .
Sāmuddikamuttāti nidassanamattametaṃ , sabbāpi pana muttā muttā eva .
174. Appetīti āpo , ābandhanavasena sesabhūtattayaṃ pāpuṇāti silesatīti attho .
Yūsabhūtoti rasabhūto .
Vakkahadayayakanapapphāsāni tementan ti ettha yakanaṃ heṭṭhābhāgapūraṇena , itarāni tesaṃ upari thokaṃ thokaṃ paggharaṇena temeti .
Heṭṭhā leḍḍukhaṇḍāni temayamāneti temakatemitabbānaṃ abyāpārasāmaññanidassanatthāyeva upamā daṭṭhabbā , na ṭhānasāmaññanidassanatthāya .
Sannicitalohitena temetabbānaṃ kesañci heṭṭhā , kassaci upari ṭhitatañhi satipaṭṭhānavibhaṅge vakkhatīti , yakanassa heṭṭhābhāgo ‘‘ ṭhitaṃ mayi lohitan ’’ ti na jānāti , vakkādīni ‘‘ amhe temayamānaṃ lohitaṃ ṭhitan ’’ ti na jānantīti evaṃ yojanā kātabbā .
Yathā
V0.44 pana bhesajjasikkhāpade niyamo atthi ‘‘ yesaṃ maṃsaṃ kappati , tesaṃ khīran ’’ ti , evamidha natthi . 175. Tejanavasenāti nisitabhāvena tikkhabhāvena .
Sarīrassa pakatiṃ atikkamitvā uṇhabhāvo santāpo , sarīradahanavasena pavatto
M0.44 mahādāho paridāho .Ayametesaṃ viseso .
Yena jīrīyatīti ekāhikādijararogena jīrīyatītipi attho yujjati .
Satavāraṃ tāpetvā udake pakkhipitvā uddhaṭasappi satadhotasappīti vadanti .
Rasasoṇitamedamaṃsanhāruaṭṭhiaṭṭhimiñjā rasādayo .
Keci nhāruṃ apanetvā sukkaṃ sattamadhātuṃ avocunti .
Pākatikoti khobhaṃ appatto sadā vijjamāno .
Petaggi mukhato bahi niggatova idha gahito .
176. Vāyanavasenāti savegagamanavasena , samudīraṇavasena vā .
177. Iminā yasmiṃ ākāse … pe … taṃ kathitan ti idaṃ kasiṇugghāṭimākāsassa akathitataṃ , ajaṭākāsassa ca kathitataṃ dassetuṃ vuttaṃ .
179. Sukhadukkhānaṃ pharaṇabhāvo sarīraṭṭhakautussa sukhadukkhaphoṭṭhabbasamuṭṭhānapaccayabhāvena yathābalaṃ sarīrekadesasakalasarīrapharaṇasamatthatāya vutto , somanassadomanassānaṃ iṭṭhāniṭṭhacittajasamuṭṭhāpanena tatheva pharaṇasamatthatāya .
Evaṃ etesaṃ sarīrapharaṇatāya ekassa ṭhānaṃ itaraṃ paharati , itarassa ca aññanti aññamaññena sappaṭipakkhataṃ dasseti , aññamaññapaṭipakkhaoḷārikappavatti eva vā etesaṃ pharaṇaṃ .
Vatthārammaṇāni ca pabandhena pavattihetubhūtāni pharaṇaṭṭhānaṃ daṭṭhabbaṃ , ubhayavato ca puggalassa vasena ayaṃ sappaṭipakkhatā dassitā sukhadassanīyattā .
181. Kilesakāmaṃ sandhāyāti ‘‘ saṅkappo kāmo rāgo kāmo ’’ ti ( mahāni .1; cūḷani . ajitamāṇavapucchāniddesa 8) ettha vuttaṃ saṅkappaṃ sandhāyāti adhippāyo .
Sopi hi vibādhati upatāpeti cāti kilesasanthavasambhavato kilesakāmo vibhatto kilesavatthusambhavato vā .
Kāmapaṭisaṃyuttāti kāmarāgasaṅkhātena kāmena sampayuttā , kāmapaṭibaddhā vā .
Aññesu ca kāmapaṭisaṃyuttadhammesu vijjamānesu vitakkeyeva kāmopapado dhātusaddo niruḷho veditabbo vitakkassa
V0.45 kāmappasaṅgappavattiyā sātisayattā .Esa nayo byāpādadhātu ādīsu .
Parassa attano ca dukkhāyanaṃ vihiṃsā .
Vihiṃsantīti hantuṃ icchanti .
182. Ubhayattha uppannopi abhijjhāsaṃyogena kammapathajananato anabhijjhākammapathabhindanato ca kāmavitakko ‘‘ kammapathabhedo ’’ ti vutto
M0.45 .Byāpādo panāti byāpādavacanena byāpādavitakkaṃ dasseti .
So hi byāpādadhātūti .
Tathā vihiṃsāya vihiṃsādhātuyā ca byāpādavasena yathāsambhavaṃ pāṇātipātādivasena ca kammapathabhedo yojetabbo .
Etthāti dvīsu tikesu .
Sabbakāmāvacarasabbakusalasaṅgāhakehi itare dve dve saṅgahetvā kathanaṃ sabbasaṅgāhikakathā .
Etthāti pana etasmiṃ chakketi vuccamāne kāmadhātuvacanena kāmāvacarānaṃ nekkhammadhātuādīnañca gahaṇaṃ āpajjati .
Labhāpetabbāti cakkhudhātādibhāvaṃ labhamānā dhammā nīharitvā dassanena labhāpetabbā .
Carati etthāti cāro , kiṃ carati ?
Sammasanaṃ , sammasanassa cāro sammasanacāro , tebhūmakadhammānaṃ adhivacanaṃ .
Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā .