18. Dhammahadayavibhaṅgo
1. Sabbasaṅgāhikavāravaṇṇanā
978.‘‘ Pañcakkhandhā ’’ tiādinā
M0.231V0.234 khandhādīnaṃ dhātusambhavapariyāpannapātubhāva bhūmantaratīsu dhātūsuuppādakadānādikusala kammatabbipākaabhiññeyyādiārammaṇadukadvayadiṭṭhādikusalattikāditikapañcakarūpalokiyadukadvayabhedabhinnānaṃ niravasesato saṅgahitattā dutiyavārādīnañca ettha anuppavesato sabbasāmaññena vutto paṭhamo sabbasaṅgāhikavāro nāma , dutiyo uppattānuppattidassanavāro nāmāti vuttaṃ .Tattha pana ‘‘ kāmadhātuyā kati khandhā kati āyatanānī ’’ tiādinā ( vibha .991) tesaṃ atthitā eva vuttā , kiriyāvisesassa appayogo ‘‘ atthi bhavati saṃvijjatī ’’ ti sāmaññakiriyāya viññeyyabhāvato , tenāyaṃ ‘‘ sambhavāsambhavadassanavāro ’’ ti vattuṃ yutto , catuttho ca upapattikkhaṇe uppattānuppattidassanavāroti tattha pātubhāvāpātubhāvavacanato .
979. Yathāpucchan ti pucchānurūpaṃ avitathabyākaraṇaṃ parehi katampi sabbaññuvacanaṃ viññāya katattā sabbaññubyākaraṇameva nāma hoti , ko pana vādo sabbaññunā eva kateti adhippāyo .
2. Uppattānuppattivāravaṇṇanā
991. Kāmadhātusambhūtānañcāti iddhiyā rūpadhātugatānaṃ kāmāvacarasattānañcāti attho .
Ghānāyatanādīnaṃ abhāvenāti ettha yadi tadabhāvena gandhāyatanādīni āyatanādikiccaṃ na karonti
V0.235 , asaññasattesu cakkhāyatanassa abhāvena rūpāyatanaṃ āyatanādikiccaṃ na kareyya .Tato ‘‘ asaññasattānaṃ devānaṃ upapattikkhaṇe dvāyatanāni pātubhavantī ’’ tiādivacanaṃ na vattabbaṃ siyā .
Kāmāvacarādiokāsā tattha uppajjamānasattānaṃ , tattha pariyāpannadhammānaṃ vā adhiṭṭhānabhāvena ‘‘ dhātū ’’ ti vuccanti , tathā yesu kāmāvacarādisattanikāyesu kāmāvacarādisattā uppajjanti , tesaṃ sattānaṃ uppatti etthāti sattuppattīti vuccamānā te
M0.232 sattanikāyā ca , na panettha apariyāpannokāso apariyāpannasattanikāyo ca atthi , yo ‘‘ dhātū ’’ ti vucceyyāti imamatthaṃ dassento ‘‘ okāsavasena vā sattuppattivasena vā apariyāpannadhātu nāma natthī ’’ ti āha .Sattuppattivasenāti iminā vā okāsasattalokadvayaṃ saha gahetvā tādisāya apariyāpannadhātuyā abhāvaṃ dasseti , sattabhāvena vā uppatti sattuppatti , sattāvāsavasena taṃtaṃbhavavasena uppajjamānā upādinnakakkhandhā taṃtaṃpariyāpannānaṃ sadisādhiṭṭhānabhāvena dhātūti vuccantīti evaṃ apariyāpannadhātu natthīti attho .
3. Pariyāpannāpariyāpannavāravaṇṇanā
999. Bhavavasena okāsavasena ca paricchinnāti tattha aññattha ca uppajjamānā upādinnakakkhandhā taṃtaṃpariyāpannā sabbe daṭṭhabbā .
6. Uppādakakammaāyuppamāṇavāro
(1.) Uppādakakammavaṇṇanā
1021. Khandhādīnaṃ dhātusambhavādivasena pabhedaṃ vatvā ye sattā dhātuppabhedavanto , yañca tesaṃ uppādakakammaṃ , yo ca tassa vipāko , tesaṃ vasena pabhedaṃ dassetuṃ ‘‘ tayo devā ’’ tiādiko chaṭṭhavāro āraddho .
Khandhādayo eva hi dhātuttayabhūtadevavasena dānādikammavasena taṃtaṃāyuppamāṇaparicchinnaupādinnakakkhandhavasena ca bhinnāti .
Catudoṇaṃ ambaṇaṃ , chadoṇanti eke .
Uppādakakammavaṇṇanā niṭṭhitā .
(2.) Āyuppamāṇavaṇṇanā
1024. Tayopi
V0.236 janāti tayo janasamūhāti adhippāyo . 1025. Ābhāti sobhanā pabhā .
1026. Kañcanapiṇḍo viya sassirikā kañcanapiṇḍasassirikā .
Tattha pana sobhanapabhāya kiṇṇā subhākiṇṇāti vattabbe ā-kārassa rassattaṃ
M0.233 antimaṇa-kārassa ha-kārañca katvā ‘‘ subhakiṇhā ’’ ti vuttā , atha pana subhena kiṇṇā subhakiṇṇā .Purimapadesupi parittaṃ subhaṃ etesanti parittasubhā , appamāṇaṃ subhaṃ etesanti appamāṇasubhāti subha-saddena samāso yojetabbo hoti .
1027. Ārammaṇamanasikārā pubbabhāgena kathitāti jhānakkhaṇe tato pacchā vā parittādikasiṇārammaṇabhāvanāya āvajjanena ca jhānassa ārammaṇamanasikāranānattatā na hoti , pubbabhāgabhāvanāya pana pubbabhāgāvajjanena ca hotīti attho .
Pubbabhāgabhāvanāya vasena hi jhānaṃ parittapathavīkasiṇādīsu taṃtadārammaṇaṃ hoti , pubbabhāgena taṃtaṃkasiṇāvajjanena taṃtaṃmanasikāranti .
Chandādayo pana appanākkhaṇepi vijjanti .
Tattha paṇidhīti na taṇhāpatthanā , atha kho chandapatthanāva daṭṭhabbā .
Adhimokkho nicchayo .
Abhinīhāro cittappavattiyeva .
Yadi pana bhavachandabhavapatthanādayo taṃtaṃbhavavisesaniyāmakā adhippetā .
‘‘ Appanāyapi vaṭṭantī ’’ ti etassa appanāya pavattāya tato pacchāpi vaṭṭantīti attho daṭṭhabbo .
Saññāvirāgādīhi pana visesiyamānaṃ ārammaṇaṃ tathā tathā tattha pavatto manasikāro ca bhavavisesaniyāmako pubbabhāgova vaṭṭatīti ‘‘ ārammaṇamanasikārā pubbabhāgena kathitā ’’ ti vuttaṃ .
Vipulā phalāti vipulasantasukhāyuvaṇṇādiphalā .
Suṭṭhu passanti paññācakkhunā maṃsadibbacakkhūhi ca .
1028.‘‘ Yāva na taṃ pāpakammaṃ byantī hotī ’’ ti ( ma . ni .3.250) vacanato ‘‘ kammameva
V0.237 pamāṇan ’’ ti āha , abbudādiāyuppamāṇaparicchedo pana kammavaseneva katoti adhippāyo .Nilīyanokāsassa abhāvāti samānajātikena accharāgaṇena sabbadā parivāriyamānassa kāmaguṇākiṇṇassa tabbirahitaṭṭhānassa abhāvāti attho .
Kiṃ niyametīti kiṃ jhānaṃ upapattiṃ niyametīti attho .
Nava brahmaloketi brahmapārisajjādayo navapi sodhetvā .
Matthaketi vehapphalesūti
M0.234 attho .Seṭṭhabhavā nāmāti tato paraṃ agamanato uttamabhavāti adhippāyo .
Teneva bhavasīsānīti gahitā .
Imesu tīsu ṭhānesūti vehapphalādiṭṭhānāni eva sandhāya vuttaṃ .
Vehapphalato pana purimesu navasu nibbattaanāgāmī arūpadhātuṃ upapajjatīti katvā ‘‘ rūpadhātuyā cutassa arūpadhātuṃ upapajjantassa kassaci satta anusayā anusenti , kassaci pañca , kassaci tayo anusentī ’’ ti ( yama .2. anusayayamaka .311) idaṃ vuttaṃ , na vehapphalādīsu upapannaṃ sandhāyāti ayamettha adhippāyo siyā .
Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘ navasu brahmalokesu nibbattaariyasāvakānaṃ tatrūpapattiyeva hoti , na heṭṭhūpapattī ’’ ti , etena heṭṭhūpapatti eva nivāritā , na tesveva uparūpari vehapphale ca upapatti arūpadhātūpapatti ca .
‘‘ Paṭhamajjhānabhūmiyaṃ nibbatto anāgāmī nava brahmaloke sodhetvā matthake ṭhito parinibbātī ’’ ti idampi anupubbena ārohantaṃ sandhāya vuttanti na tena tassa matthakaṃ appattassa arūpadhātuṃ upapatti nivāritāti daṭṭhabbā .
Yo vā aññattha tattha vā maggaṃ bhāvetvā cavitvā tattha upapanno avikkhambhitarūparāgo ariyasāvako , taṃ sandhāya ayaṃ aṭṭhakathā vuttā .
Teneva ‘‘ navasu brahmalokesu nibbattaariyasāvakānan ’’ ti ,‘‘ paṭhamajjhānabhūmiyaṃ nibbatto anāgāmī ’’ ti ,‘‘ imesu tīsu ṭhānesu nibbattaanāgāmino ’’ ti ca sabbattha nibbattaggahaṇaṃ kataṃ .
Tassa pana yena tattha upapanno , tasmiṃ rūparāge vikkhambhite puna bhavābhilāso na bhavissatīti arūparāgupacchedo ca bhavissatiyeva .
Yo pana puthujjano tattha nibbatto ariyamaggaṃ bhāvetvā arūpehi vikkhambhitarūparāgo uppanne magge nibbattabhavādīnavadassanavasena anivattitabhavābhilāso , tassa vasena yamakapāḷi pavattāti vā ayamattho adhippeto siyā .
Āyuppamāṇavaṇṇanā niṭṭhitā .
7. Abhiññeyyādivāravaṇṇanā
1030.‘‘ Ruppanalakkhaṇaṃ
M0.235V0.238 rūpaṃ , phusanalakkhaṇo phasso ’’ tiādinā sāmaññavisesalakkhaṇapariggāhikā salakkhaṇapariggāhikā diṭṭhikaṅkhāvitaraṇavisuddhiyo ñātapariññā , tato paraṃ yāva anulomā tīraṇapariññā , udayabbayānupassanato paṭṭhāya yāva maggā pahānapariññā .Tattha tatthāti khandhādīnaṃ tāva khandhavibhaṅgādīsu pañhapucchakavāre vattabbaṃ vuttaṃ , hetuādīnañca khandhādīsu antogadhattā tattha tattha pañhapucchakavāre vattabbaṃ vuttamevāti daṭṭhabbaṃ .
Abhiññeyyādivāravaṇṇanā niṭṭhitā .
Dhammahadayavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā .
Iti sammohavinodaniyā līnatthapadavaṇṇanā
Vibhaṅga-mūlaṭīkā samattā .
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa
Abhidhammapiṭake