5. Indriyavibhaṅgo
1. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
219. Cakkhudvāre
M0.78V0.78 indaṭṭhaṃ kāretīti cakkhudvārabhāve taṃdvārikehi attano indabhāvaṃ paramissarabhāvaṃ kārayatīti attho .Tañhi te rūpaggahaṇe attānaṃ anuvatteti , te ca taṃ anuvattantīti .
Esa nayo itaresupi .
Yena taṃsamaṅgīpuggalo taṃsampayuttadhammā vā aññātāvino honti , so aññātāvibhāvo pariniṭṭhitakiccajānanaṃ .
Katthaci dveti ‘‘ dvinnaṃ kho , bhikkhave , indriyānaṃ bhāvitattā bahulīkatattā khīṇāsavo bhikkhu aññaṃ byākaroti … pe … ariyāya ca paññāya ariyāya ca vimuttiyā .
Yā hissa , bhikkhave , ariyā paññā , tadassa paññindriyaṃ .
Yā hissa ariyā vimutti , tadassa samādhindriyan ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .5.516) dve ,‘‘ tiṇṇaṃ kho , bhikkhave , indriyānaṃ bhāvitattā bahulīkatattā piṇḍolabhāradvājena bhikkhunā aññā byākatā … pe … satindriyassa samādhindriyassa paññindriyassā ’’ ti ( saṃ . ni .5.519),‘‘ tīṇimāni , bhikkhave , indriyāni .
Katamāni tīṇi ?
Anaññātaññassāmītindriyaṃ aññindriyaṃ aññātāvindriyan ’’ ti ( saṃ . ni .5.493),‘‘ tīṇimāni … pe … itthindriyaṃ purisindriyaṃ jīvitindriyan ’’ ti ( saṃ . ni .5.492) ca evamādīsu tīṇi ,‘‘ pañcimāni , brāhmaṇa , indriyāni nānāvisayāni … pe … cakkhundriyaṃ … pe … kāyindriyan ’’ ti ( saṃ . ni .5.512),‘‘ pañci … pe … sukhindriyaṃ … pe … upekkhindriyan ’’ ti ( saṃ . ni .5.501 ādayo ),‘‘ pañci … pe … saddhindriyaṃ … pe … paññindriyan ’’ ti ( saṃ . ni .5.486 ādayo ) ca evamādīsu pañca .
Tattha suttante dukādivacanaṃ nissaraṇupāyādibhāvato dukādīnaṃ .
Sabbāni pana
V0.79 indriyāni abhiññeyyāni , abhiññeyyadhammadesanā ca abhidhammoti idha sabbāni ekato vuttāni .Khīṇāsavassa bhāvabhūto hutvā uppattito ‘‘ khīṇāsavasseva uppajjanato ’’ ti vuttaṃ .
Liṅgeti gameti ñāpetīti liṅgaṃ , liṅgīyati vā etenāti liṅgaṃ , kiṃ liṅgeti , kiñca vā liṅgīyatīti ?
Indaṃ indo vā , indassa liṅgaṃ indaliṅgaṃ , indaliṅgassa attho taṃsabhāvo indaliṅgaṭṭho , indaliṅgameva vā
M0.79 indriya-saddassa attho indaliṅgaṭṭho .Sajjitaṃ uppāditanti siṭṭhaṃ , indena siṭṭhaṃ indasiṭṭhaṃ .
Juṭṭhaṃ sevitaṃ .
Kammasaṅkhātassa indassa liṅgāni , tena ca siṭṭhānīti kammajāneva yojetabbāni , na aññāni .
Te ca dve atthā kamme eva yojetabbā , itare ca bhagavati evāti ‘‘ yathāyogan ’’ ti āha .
Tenāti bhagavato kammassa ca indattā .
Etthāti etesu indriyesu .
Ulliṅgenti pakāsenti phalasampattivipattīhi kāraṇasampattivipattiavabodhato .
‘‘ So taṃ nimittaṃ āsevatī ’’ tiādīsu ( a . ni .9.35) gocarakaraṇampi āsevanāti vuttāti āha ‘‘ kānici gocarāsevanāyā ’’ ti .
Tattha sabbesaṃ gocarīkātabbattepi ‘‘ kānicī ’’ ti vacanaṃ avipassitabbānaṃ bahulīmanasikaraṇena anāsevanīyattā .
Paccavekkhaṇāmattameva hi tesu hotīti .
‘‘ Tassa taṃ maggaṃ āsevato ’’ tiādīsu ( a . ni .4.170) bhāvanā ‘‘ āsevanā ’’ ti vuttāti bhāvetabbāni saddhādīni sandhāyāha ‘‘ kānici bhāvanāsevanāyā ’’ ti .
Ādhipaccaṃ indriyapaccayabhāvo , asati ca indriyapaccayabhāve itthipurisindriyānaṃ attano paccayavasena pavattamānehi taṃsahitasantāne aññākārena anuppajjamānehi liṅgādīhi anuvattanīyabhāvo , imasmiñcatthe indanti paramissariyaṃ karonticceva indriyāni .
Cakkhādīsu dassitena nayena aññesañca tadanuvattīsu ādhipaccaṃ yathārahaṃ yojetabbaṃ .
Heṭṭhāti aṭṭhasāliniyaṃ .
Amoho eva , na visuṃ cattāro dhammā , tasmā amohassa paññindriyapade vibhāvitāni lakkhaṇādīni tesañca veditabbānīti adhippāyo .
Sesāni aṭṭhasāliniyaṃ lakkhaṇādīhi sarūpeneva āgatāni .
Nanu ca sukhindriyadukkhindriyānaṃ tattha lakkhaṇādīni na vuttānīti ?
Kiñcāpi na vuttāni , somanassadomanassindriyānaṃ pana vuttalakkhaṇādivasena viññeyyato etesampi vuttāneva honti .
Kathaṃ ?
Iṭṭhaphoṭṭhabbānubhavanalakkhaṇaṃ sukhindriyaṃ , iṭṭhākārasambhogarasaṃ , kāyikassādapaccupaṭṭhānaṃ , kāyindriyapadaṭṭhānaṃ
V0.80 .Aniṭṭhaphoṭṭhabbānubhavanalakkhaṇaṃ dukkhindriyaṃ , aniṭṭhākārasambhogarasaṃ , kāyikābādhapaccupaṭṭhānaṃ , kāyindriyapadaṭṭhānanti .
Ettha ca iṭṭhāniṭṭhākārānameva ārammaṇānaṃ sambhogarasatā veditabbā , na viparītepi iṭṭhākārena aniṭṭhākārena ca sambhogarasatāti .
Sattānaṃ
M0.80 ariyabhūmipaṭilābho bhagavato desanāya sādhāraṇaṃ padhānañca payojananti āha ‘‘ ajjhattadhammaṃ pariññāyā ’’ tiādi .Aṭṭhakathāyaṃ itthipurisindriyānantaraṃ jīvitindriyadesanakkamo vutto , so indriyayamakadesanāya sameti .
Idha pana indriyavibhaṅge manindriyānantaraṃ jīvitindriyaṃ vuttaṃ , taṃ purimapacchimānaṃ ajjhattikabāhirānaṃ anupālakattena tesaṃ majjhe vuttanti veditabbaṃ .
Yañca kiñci vedayitaṃ , sabbaṃ taṃ dukkhaṃ .
Yāva ca duvidhattabhāvānupālakassa jīvitindriyassa pavatti , tāva dukkhabhūtānaṃ etesaṃ vedayitānaṃ anivattīti ñāpanatthaṃ .
Tena ca cakkhādīnaṃ dukkhānubandhatāya pariññeyyataṃ ñāpeti .
Tato anantaraṃ bhāvetabbattāti bhāvanāmaggasampayuttaṃ aññindriyaṃ sandhāya vuttaṃ .
Dassanānantarā hi bhāvanāti .
Satipi purejātādipaccayabhāve indriyapaccayabhāvena sādhetabbameva kiccaṃ ‘‘ kiccan ’’ ti āha tassa anaññasādhāraṇattā indriyakathāya ca pavattattā .
Pubbaṅgamabhāvena manindriyassa vasavattāpanaṃ hoti , nāññesaṃ .
Taṃsampayuttānipi hi indriyāni sādhetabbabhūtāneva attano attano indriyakiccaṃ sādhenti cetasikattāti .
‘‘ Sabbattha ca indriyapaccayabhāvena sādhetabban ’’ ti ayaṃ adhikāro anuvattatīti daṭṭhabbo .
Anuppādane anupatthambhe ca tappaccayānaṃ tappavattane nimittabhāvo anuvidhānaṃ .
Chādetvā pharitvā uppajjamānā sukhadukkhavedanā sahajāte abhibhavitvā sayameva pākaṭā hoti , sahajātā ca tabbasena sukhadukkhabhāvappattā viyāti āha ‘‘ yathāsakaṃ oḷārikākārānupāpanan ’’ ti .
Asantassa apaṇītassapi akusalatabbipākādisampayuttassa majjhattākārānupāpanaṃ yojetabbaṃ , samānajātiyaṃ vā sukhadukkhehi santapaṇītākārānupāpanañca .
Pasannapaggahitaupaṭṭhitasamāhitadassanākārānupāpanaṃ yathākkamaṃ saddhādīnaṃ .
Ādi -saddena uddhambhāgiyasaṃyojanāni gahitāni , maggasampayuttasseva ca indriyassa kiccaṃ dassitaṃ , teneva phalasampayuttassa taṃtaṃsaṃyojanānaṃyeva paṭippassaddhipahānakiccatā dassitā hotīti .
Sabbakatakiccaṃ aññātāvindriyaṃ aññassa kātabbassa abhāvā amatābhimukhameva tabbhāvapaccayo ca hoti , na itarāni viya kiccantarapasutañca .
Tenāha ‘‘ amatābhimukhabhāvapaccayatā cā ’’ ti .
220. Evaṃ
M0.81V0.81 santepīti satipi sabbasaṅgāhakatte vīriyindriyapadādīhi saṅgahetabbāni kusalākusalavīriyādīni , cakkhundriyapadādīhi saṅgahetabbāni kālapuggalapaccayādibhedena bhinnāni cakkhādīni saṅgaṇhanticceva sabbasaṅgāhakāni , na yassā bhūmiyā yāni na vijjanti , tesaṃ saṅgāhakattāti attho .Tena ca avisesitattā sabbesaṃ sabbabhūmikattagahaṇappasaṅge taṃnivattanena sabbasaṅgāhakavacanaṃ avijjamānassa saṅgāhakattadīpakaṃ na hotīti dasseti .
Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Pañhapucchakavaṇṇanā
223. Idha anābhaṭṭhan ti ekantānārammaṇattena bhāsitaṃ .
‘‘ Rūpamissakattā anārammaṇesu rūpadhammesu saṅgahitan ’’ ti kasmā vuttaṃ , nanu missakattā eva jīvitindriyaṃ anārammaṇesu asaṅgahitaṃ .
Na hi aṭṭhindriyā anārammaṇāti vuttāti ?
Saccametaṃ , jīvitindriyaekadesassa pana anārammaṇesu rūpadhammesu saṅgahitataṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ , arūpakoṭṭhāsena parittārammaṇāditā atthīti siyāpakkhe saṅgahitanti adhippāyo .
Arūpakoṭṭhāsena pana parittārammaṇāditā , rūpakoṭṭhāsena ca navattabbatā atthīti missakassa samudāyasseva vasena siyāpakkhe saṅgahitaṃ , na ekadesavasenāti daṭṭhabbaṃ .
Na hi anārammaṇaṃ parittārammaṇādibhāvena navattabbaṃ na hotīti .
‘‘ Rūpañca nibbānañca anārammaṇā , sattindriyā anārammaṇā ’’ tiādivacanañca avijjamānārammaṇānārammaṇesu navattabbesu anārammaṇattā navattabbataṃ dasseti , na sārammaṇasseva navattabbataṃ , navattabbassa vā sārammaṇataṃ .
Na hi navattabba-saddo sārammaṇe niruḷho .
Yadipi siyā ,‘‘ tisso ca vedanā rūpañca nibbānañca ime dhammā navattabbā sukhāya vedanāya sampayuttā ’’ tiādi na vucceyya , athāpi parittārammaṇādisambandho navattabba-saddo sārammaṇesveva vattati ,‘‘ dvāyatanā siyā parittārammaṇā ’’ tiādiṃ avatvā ‘‘ manāyatanaṃ siyā parittārammaṇaṃ … pe … appamāṇārammaṇan ’’ tipi ,‘‘ dhammāyatanaṃ siyā parittārammaṇaṃ … pe … appamāṇārammaṇan ’’ tipi ,‘‘ siyā anārammaṇan ’’ tipi vattabbaṃ siyā .
Na hi pañhapucchake sāvasesā desanā atthīti
M0.82 .‘‘ Aṭṭhindriyā siyā ajjhattārammaṇā ’’ ti ettha ca jīvitindriyassa
V0.82 ākiñcaññāyatanakāle arūpassa rūpassa ca anārammaṇattā navattabbatā veditabbā .Pañhapucchakavaṇṇanā niṭṭhitā .
Indriyavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā .